«Το βιβλιο της Κ. Καλλιντζη αποτελει εναν μικρο φορο τιμης στη γλωσσικη και πολιτισμικη παραδοση της Λεσβου»

Ι. Εισαγωγή

Πολύ σημαντικό σε αυτήν τη δουλειά, στο βιβλίο της Κωνσταντίνας Καλλιντζή, «Ένι ανιτσιφαλάδα να πιτάξ ντ γκαρπουζουφλάδα;», είναι η προσπάθεια της συγγραφέα να αποδώσει σε γραπτό λόγο μια γλωσσική μορφή που είναι προφορική και για την οποία δεν υπάρχει στάνταρ γραφή.

Πιστεύω ακράδαντα ότι η χρήση του τοπικού ιδιώματος στη γραφή δεν αποτελεί απλώς μια πράξη πολιτισμικής μνήμης, αλλά και έναν τρόπο διατήρησης ιδιαίτερων γλωσσικών δομών που συχνά δεν αποτυπώνονται στην Κοινή Νεοελληνική. Κάθε ιδίωμα ενσωματώνει ιστορικές εμπειρίες, τοπικές αντιλήψεις και σημασιολογικές αποχρώσεις που δύσκολα μεταφέρονται αυτούσιες σε μια υπερτοπική γλωσσική μορφή. Η καταγραφή του, επομένως, συμβάλλει όχι μόνο στη διάσωση λεξιλογικού υλικού αλλά και στη διατήρηση μιας ιδιαίτερης οπτικής για τον κόσμο.

Παράλληλα, η γραφή στο τοπικό ιδίωμα ενισχύει τη σύνδεση της γλώσσας με την κοινότητα που τη δημιούργησε και τη διαμόρφωσε. Όταν το ιδίωμα περνά από τον προφορικό λόγο στο γραπτό κείμενο αποκτά μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στη γλωσσική ομογενοποίηση και καθίσταται προσβάσιμο στις νεότερες γενιές. Η πρακτική αυτή δεν αποσκοπεί στην απομόνωση από την κοινή γλώσσα, αλλά στον εμπλουτισμό του συνολικού γλωσσικού τοπίου μέσω της ανάδειξης της ποικιλίας και της πολυφωνίας που το χαρακτηρίζουν.

Συγκεκριμένα, η γραφή στο λεσβιακό ιδίωμα συνιστά μια συνειδητή πράξη γλωσσικής και πολιτισμικής διατήρησης. Μέσα από τις ιδιαίτερες φωνολογικές, μορφολογικές και λεξιλογικές του επιλογές, το ιδίωμα μεταφέρει τρόπους έκφρασης που διαμορφώθηκαν επί αιώνες στον συγκεκριμένο γεωγραφικό και κοινωνικό χώρο. Δεν πρόκειται μόνο για ένα μέσο επικοινωνίας, αλλά για ένα αποθετήριο εμπειριών, βιωμάτων και συλλογικών αναπαραστάσεων που συνδέουν τον σύγχρονο ομιλητή με την ιστορική συνέχεια της κοινότητάς του.

Όποιοι πάρουν αυτό το μικρό, κομψό βιβλίο πρέπει να το διαβάσουν από εξώφυλλο σε οπισθόφυλλο γιατί κάθε σειρά περιλαμβάνει πολύτιμες πληροφορίες. Εγώ εδώ θα αναφερθώ σε μερικά μόνον χαρακτηριστικά παραδείγματα. Στην εισαγωγή της, η συγγραφέας μάς δίνει μία πληρέστερη εικόνα των προβλημάτων της μεταγραφής από προφορικό λόγο χωρίς στάνταρ σύστημα γραφής σε ένα σύστημα γραφής που δεν ταυτίζεται με της στάνταρ Κοινής Νεοελληνικής και είναι δύσκολο, ει μη αδύνατον, να προσαρμοστεί στους κανόνες της οι οποίοι –ξέρουμε όλοι– είναι ακόμη ρευστοί και μεταβαλλόμενοι.

ΙΙ. Γενικά περί των λεσβιακών γλωσσικών ποικιλιών

Διαλεκτολογική ταξινόμηση και επαφές

Η διαλεκτική ποικιλία της Λέσβου εντάσσεται στον ανατολικό/νησιωτικό χώρο των νεοελληνικών ιδιωμάτων, με σαφείς μικρασιατικές και αιγαιοπελαγίτικες συνάφειες προς Χίο, Σάμο, Ικαρία και μικρασιατικά παράλια. Στη συγκεκριμένη μείζονα ποικιλία μπορούμε να διακρίνουμε έως και επτά υποκατηγορίες: Μυτιλήνης, Θερμής, Μανταμάδου, Αγιάσου, Πλωμαρίου, Γέρας, Δυτικής Λέσβου (περιοχές όπως Καλλονή, Ερεσός, Άντισσα κ.ά.).

• Φωνητική – Φωνολογία

—Υψηλός βαθμός ανοίγματος των άτονων υψηλών φωνηέντων: π.χ. μικρός à μεκρός, σκοινί → σκενί, κουτί → κοτί, πουλί → πολί σε ορισμένα ιδιώματα

—Συνεκφορά και αποβολή άτονου /i/ (συνηρημένη άρθρωση): π.χ. τι να àτνα, τι να κάνω → τνα κάνω, και να δούμε → κνα δούμε, για να πάμε → γνα πάμε

—Καταληκτική αποβολή άτονου /-e, -i/ σε γρήγορη ομιλία: π.χ. κάνε →κάν’, φέρε → φέρ’, δώσε → δώσ’, πιάσε → πιάσ’

—Σχετική διατήρηση ποσοτικής διάκρισης διάρκειας ως φωνητικό (όχι φωνολογικό) υπόλειμμα: επιμήκυνση τονισμένων συλλαβών

• Μορφολογία

α. Ονόματα

—Διατήρηση απολιθωμένων γενικών πληθυντικού στην καθομιλουμένη: π.χ. των παιδιώ αντί των παιδιών σε ορισμένα χωριά

—Καταλήξεις -ου για γενική ενικού αρσενικών: π.χ. του Γιάννου ~ του Γιάννη, του Δημήτρου, του Μανόλου, σε λαϊκά στρώματα, αναλογική προς νησιωτικά/μικρασιατικά

—Θηλυκά σε -ους στον πληθυντικό σε τοπικά ιδιώματα: π.χ. οι νύφους < νύφες, οι κουπέλους (αναλογία)

β. Ρήματα

—Εναλλαγές θεμάτων με αναλογική εξομάλυνση: π.χ. έπιαξα/έπιασα, εκόψα/έκοψα· παλαιότερα ίχνη αύξησης ε- στα παρελθοντικά και σε άτονη θέση (εμίλησα)

—Καταλήξεις α΄ πληθ. -ουμε/-ομε εναλλάξ, με διατήρηση -ομε σε ηλικιωμένους/αγροτικά ιδιώματα: π.χ. πάμενε/πάμε, κάνομε, λέγομε

—Μείωση του απαρεμφάτου (όπως πανελληνίως), με ίχνη στερεότυπων μορφών σε λόγια/παροιμιακή χρήση: π.χ. έχου να ιδεί («έχω να δω»), παλιότερα θέλω ἰδεῖν τὴν θάλασσαν

• Λεξιλόγιο/σημασιολογία/δάνεια

—Ισχυρό τουρκικό υπόστρωμα σε λεξιλόγιο αγροτικού/οικιακού βίου και επαγγελμάτων (λόγω οθωμανικής περιόδου και γειτνίασης Μικράς Ασίας): π.χ. μπαξές – κήπος, τσαρδί – καλύβα, μεράκι – πόθος/όρεξη, ζαΐφι – αρρώστια

—Ιταλικά/βενετικά δάνεια κοινά νησιωτικού χώρου: π.χ. καΐκι, μπόσικο, μπούσουλας… και ναυτικοί ιδιωματισμοί

—Σημασιολογικές εξελίξεις/εξειδικεύσεις: λέξεις της Κοινής με τοπικό ειδικό περιεχόμενο, π.χ. κάμπος για συγκεκριμένες ζώνες της Λέσβου

• Παραγωγικά επιθήματα

—Υποκοριστικά: -ούδι, -άκι, -ούλα, -έλ: π.χ. σπιτούδι, νησούδι, σκυλέλ αντί σκύλος, δασκαλέλ αντί δάσκαλος, άθριπους κι αθρουπέλ αντί άνθρωπος. Η κατάληξη αυτή προέρχεται από φωνολογικές εξελίξεις του τελικού -ος, που σε ορισμένα περιβάλλοντα μετατράπηκε σε -ελ ή -λ. Ωστόσο, δεν εμφανίζεται σε όλες τις περιοχές της Λέσβου με την ίδια συχνότητα –ούτε στη μελέτη της Καλλιντζή– και δεν αφορά όλα τα ουσιαστικά σε -ος. Απαντά και σε γειτονικά μικρασιατικά ιδιώματα, επομένως δεν είναι αποκλειστικά λεσβιακό γνώρισμα. Επιπλέον, όπως παρατηρεί η Καλλιντζή, δεν απαντά μόνο σε ουσιαστικά σε -ος αλλά γενικεύεται: π.χ. Ευτέρπη-Φτερπ-Φτιρπέλ, Μαρίγια-Μαργέλ, μλαρ-μλαρέλ, κατσκάδ-κατσκαδέλ

ΙΙΙ. Η γλωσσική ποικιλία της Αγίας Παρασκευής Λέσβου: «Ένι ανιτσhιφαλάδα να πιτάξ ντ γκαρπουζουφλάδα»

Α. Μερικές ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες περιπτώσεις λέξεων και φράσεων στο βιβλίο της Καλλιντζή

• Παραλουγιάζου → παρεισφρύω
• Έφιγγους μπιλντές → διαφανής πελτές
• Σκουτουμγίρ → μυγοσκοτώστρα
• Φουσκουμλιά→ φασκόμηλο και μεταφορικά/απαξιωτικά η κοπελίτσα
• Κάθιντρους→ καθιστικά εργαζόμενος
• Όνειρου→ άτομο που παρατηρεί προσεκτικά για να σχολιάζει –κουτσομπόλης
• Ανικουταλουχούλιαρου→ ανακατώστρα -η γιαγιά μου η Θράσσα έλεγε έτσι την κουτάλα
• Δίνου γιακά→ δίνω πάτημα
• Αραβαγίσι→ πανηγύρι –κανονικά ενοχλητικός θόρυβος
• Ακταρντίζουμι → πέφτω στο πάτωμα
• Γιαν γιαν→ πλάι πλάι
• Αδούλου → ανέρωτο
• Αλιβρουδιμουνίζου→ κάνω βιαστική δουλειά
• Ανάκαρα→ αντοχή, δύναμη, κουράγιο (και αγαπημένο συγκρότημα)
• Ανάπλαγα→μακριά

Β. Μια ιδιαίτερη μεταβολή στο ιδίωμα της Αγίας Παρασκευής Λέσβου που συναντάμε και στη Θράκη αλλά και σε άλλες ΙΕ γλώσσες

Ας πάρουμε τα ονόματα Ξο και Ξτουφέλ. Πρόκειται για τα ονόματα Χρυσούλα και Χριστόφορος, συνηθισμένα στη Μυτιλήνη. Πώς η Χρυσούλα έγινε Ξο; Και στον Έβρο έχουμε αυτήν την ποικιλία… Εύκολα έγινε Ξο, χάρη στη φωνητική αλλαγή. Χρυσούλα→ Χρύσω→ Χρσω→ Κρσω→ Κσω→ Ξω→ του Ξο. Άλλες ανάλογες λέξεις είναι:

• Χριστιανή→ Ξτιανή
• Χρύσα→ Ξα
• Χριστόφορος→ Χριστοφέλ→ Ξτουφέλ
• (πρβλ. αγγλικά) Christmas → Xmas
• Αύγουστος→ Άξτους
• Άβγκστους→ Άουγκστους→ Άγκστους→ Άξτους

Γ. Σύγκριση της ιδίας πρότασης, ή ισόγλωσσα όπως τα λέμε στη γλωσσολογία

• Κοινή Νεοελληνική: «Δεν σου το είπα γιατί δεν σε βρήκα στο σπίτι.»
• Πόλη Μυτιλήνης: «Δε σ’ το είπα γιατί δε σε βρήκα στου σπίτι.»
• Αγιάσος: «Δε στου ’πα γιατί δε σ’ ήβρα στου σπιτ’.»
• Πλωμάρι: «Δε στου ’πα γιατί δε σ’ ήβρα στου σπιτ.»
• Μανταμάδος: «Δε στου ’πα, μρε, γιατί δε σ’ ήβρα.»
• Αγία Παρασκευή: «Δε στου πα ιπιδής δε σι ήβρα στου σπιτ.»

Δ. Προβλήματα μεταγραφής από τον προφορικό στον γραπτό λόγο μιας γλωσσικής μορφής που δεν έχει στάνταρ γραφή

Ας δούμε τον τίτλο «Ένι ανιτσιφαλάδα να πιτάξ ντ γκαρπουζουφλάδα;»: «Είναι ανεγκεφαλάδα να πετάξεις την καρπουζόφλουδ;» Φυσικά δεν υπάρχει λέξη ανεγκεφαλάδα στην Κοινή ΝΕ, όμως όλοι την καταλαβαίνουμε, αρκεί να θέλουμε.

1. Είναι→ ένι

(i) έ → το ει του είναι μετατρέπεται σε [e], το οποίο αποδίδεται με το απλούστερο [e] της Κοινής ΝΕ,  δηλαδή το «ε». Γι’ αυτό η γραφή με «αι» που χρησιμοποιούν πολλοί είναι εκ περισσού και δεν δικαιολογείται ιστορικά

(ii) -νι→ το αι, δηλαδή [e] του είναι, μετατρέπεται σε [i], ως είθισται στα βόρεια ιδιώματα, το οποίο αποδίδεται με το απλούστερο [i] της Κοινής ΝΕ,  δηλαδή το «ι»

2. Ανεγκεφαλάδα→ ανιτσhιφλάδα

(i) Tα δύο ε του ανεγκεφαλάδα μετατρέπονται σε [i] στη διαλεκτική μορφή της λέξης ανιτσhιφαλάδα σύμφωνα με τα βόρεια ιδιώματα, το οποίο αποδίδεται με το απλούστερο [i] της Κοινής ΝΕ, δηλαδή το «ι»

(ii) Το γκ με τσιτακισμό μετατρέπεται σε τσ και μάλιστα φατνοουρανικό όπως λέμε στη γλωσσολογία. Αυτή η δάσυνση δεν υπάρχει στην Κοινή ΝΕ και γι’ αυτό δεν έχουμε σύμβολο. Έτσι, η Ντίνα δανείστηκε από το αγγλικό αλφάβητο το h. Φυσικά υπάρχει σύμβολο στο φωνητικό αλφάβητο, όμως ο σκοπός ήταν να χρησιμοποιήσουμε ό,τι υπάρχει στο συμβατικό πληκτρολόγιο

3. Να πετάξεις→ να πετάξ

(i) πι→ το ε του πετάξεις μετατρέπεται σε [i], το οποίο αποδίδεται με το απλούστερο [i] της Κοινής ΝΕ, δηλαδή το «ι»

(ii)-τάξ→ αποβάλλεται το άτονο [i] (ει) ως είθισται στις βόρειες γλωσσικές ποικιλίες

4. την καρπουζόφλουδα;→ ντ γκαρπουζουφλάδα;

(i) την → ντ (ηχηροποίηση), πρβλ. ζντ γκατάψυξ

(ii) Καρπουζόφλουδα→ γκαρπουζοφλάδα→ κ→ γκ επειδή προηγείται το ηχηρό ντ. Αυτό το φαινόμενο λέγεται παλινδρομική αφομοίωση ως προς την ηχηρότητα και είναι πολύ συνηθισμένο στην Κοινή ΝΕ και τις διαλέκτους της

(iii) Τα υπόλοιπα: καρπουζόφλουδα→ καρπουζουφλάδα

ΙV. Επίλογος

Το χιουμοριστικό βιβλίο της Ντίνας Καλλιντζή ξεχωρίζει σαν δροσερό μελτέμι που φυσά από τα ακρογιάλια της Λέσβου, κουβαλώντας μαζί του τη νοστιμιά της ντοπιολαλιάς και τη ζεστασιά της λαϊκής ψυχής.

Με λόγο γλαφυρό και σπιρτόζικο, γεμάτο λέξεις και εκφράσεις του λεσβιακού ιδιώματος, κατορθώνει να στήσει σκηνές που προκαλούν αβίαστο γέλιο, χωρίς ποτέ να χάνουν την ανθρώπινη τρυφερότητά τους. Οι ήρωές της μοιάζουν να ξεπηδούν από τα σοκάκια και τα καφενεία του νησιού, ζωντανοί, αυθεντικοί και αξιολάτρευτα ατελείς.

Αξιοθαύμαστη είναι επίσης η δεξιοτεχνία με την οποία η συγγραφέας μετατρέπει τα μικρά καθημερινά περιστατικά σε πηγή εύθυμης αφήγησης και λεπταίσθητης σάτιρας. Το λεσβιακό ιδίωμα δεν λειτουργεί απλώς ως γλωσσικό ένδυμα, αλλά ως οργανικό στοιχείο της αφήγησης, χαρίζοντας χρώμα, ρυθμό και γνησιότητα. Έτσι, το πόνημά της αποτελεί όχι μόνο μια απολαυστική αναγνωστική εμπειρία, αλλά και έναν μικρό φόρο τιμής στη γλωσσική και πολιτισμική παράδοση της Λέσβου, την οποία υπηρετεί με κέφι, ευρηματικότητα και ανεπιτήδευτη χάρη.

*Η Πηνελόπη Καμπάκη-Βουγιουκλή είναι Ομότιμη Καθηγήτρια Γλωσσολογίας ΔΠΘ. Το παρόν κείμενό της είναι η ομιλία της στην εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου της Κωνσταντίνας Καλλιντζή, «Ένι ανιτσhιφαλάδα να πιτάξ ντ γκαρπουζουφλάδα; Διάλεκτος της Αγίας Παρασκευής Λέσβου», που διοργανώθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ροδόπης, το Εργαστήριο Γλωσσολογίας +ΜόρΦωΣη και το Εργαστήριο Έρευνας και Διδασκαλίας της Ελληνικής Γλώσσας του ΔΠΘ, τις Νεότερες Θράσσες Συγγραφείς και τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κομοτηνής, την Πέμπτη 25 Ιουνίου 2026.

Βλ. το σχετικό ρεπορτάζ ΕΔΩ

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.