Τανια Πουλκου, «Ο Μ. Μαραγκουλης απαθανατιζει στιγμες καθως εξελισσονται φυσικα· αυθεντικες, αφυλαχτες στιγμες που αφηγουνται μια αληθινη ιστορια»

Η θρησκευτική τελετουργία αποτελεί μια από τις πιο ζωντανές και διαχρονικές εκφράσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Μέσα από τις ιερές πράξεις, τα σύμβολα, τις πομπές και τα πανηγύρια, ο άνθρωπος αναζητά το θείο αλλά, ταυτόχρονα, αναζητά και τον συνάνθρωπο. Σε αυτό το πλαίσιο, η φωτογραφία δεν λειτουργεί απλώς ως τεχνικό μέσο καταγραφής, γίνεται μαρτυρία, αφήγηση και διάλογος. Ο φωτογράφος δεν απαθανατίζει μόνο εικόνες, συλλαμβάνει συναισθήματα, βλέμματα, κινήσεις, τη σιωπή της προσευχής αλλά και τη χαρά της συλλογικής συμμετοχής. Καταγράφει τη στιγμή εκείνη όπου το ιερό συναντά το ανθρώπινο. Το φωτογραφικό λεύκωμα «Ο κόσμος σαν πανηγύρι» μάς προσκαλεί να δούμε τον κόσμο μέσα από αυτήν τη διπλή διάσταση, ως τόπο πίστης και ως τόπο γιορτής.

Το τελετουργικό εδώ δεν είναι απλώς ένα έθιμο, είναι σύμβολο ζωής, κοινότητας και συνέχειας. Μέσα από την ακόλουθη παρουσίαση θα επιχειρήσουμε να προσεγγίσουμε τη συμβολή της φωτογραφίας στην αποτύπωση και διατήρηση αυτών των τελετουργιών, αναδεικνύοντας τον ρόλο της ως φορέα πολιτισμού, πίστης και συλλογικής μνήμης.

Εξήντα οχτώ ασπρόμαυρες ατμοσφαιρικές φωτογραφίες με χαμηλό φωτισμό και έντονο κόντραστ. Ένα παραδοσιακό δρώμενο με θρησκευτικό και πνευματικό χαρακτήρα, με το ανθρωποκεντρικό στοιχείο πάντα στο επίκεντρο. Μια ακατέργαστη ακλόνητη ματιά, αναδεικνύοντας τη δύναμη της αυθεντικότητάς τους. Η μία εικόνα οδηγεί στην επόμενη και όλες μαζί μεταφέρουν την αναπαράσταση της αλήθειας όπως συμβαίνει στην κάμερα.

«Για μένα η φωτογραφία είναι η τέχνη της παρατήρησης. Έχει να κάνει με την ανεύρεση κάποιου στοιχείου στα πιο συνηθισμένα μέρη. Κατάλαβα ότι ελάχιστη σχέση έχει με τα πράγματα που συνήθως βλέπουμε και περισσότερο με τον τρόπο που τα αντιμετωπίζουμε», είπε κάποτε ο μεγάλος φωτογράφος Έλιοτ Έργουιν. Όμως, στην εποχή τού συνεχώς αυξανόμενου οπτικού περιεχομένου, η αποτύπωση εικόνων που όχι μόνο φαίνονται όμορφες, αλλά και μεταφέρουν βαθιές αφηγήσεις, είναι απαραίτητη. Η αναζήτηση της αλήθειας μπορεί να μοιάζει όλο και περισσότερο μια χαμένη υπόθεση απέναντι στην κουλτούρα του ψεύτικου.

«Ο Μανώλης Μαραγκούλης αποτυπώνει και ξεδιπλώνει μπροστά στα μάτια μας τη δική του αλήθεια και αφήγηση των ιστοριών, χρησιμοποιώντας το δικό του φωτογραφικό μέσο. Η φωτογραφία ενισχύει τη δημιουργική εξερεύνηση του κόσμου ως καλλιτεχνική πρακτική, ως μέσο επικοινωνίας και ως εργαλείο οπτικοποίησης της πραγματικότητας. Πέραν όμως από τη δημιουργική έκφραση, υπάρχει και η φωτογραφία ως ντοκουμέντο και ως αφήγηση, όπως στη συγκεκριμένη περίπτωση»

Σήμερα χρησιμοποιούμε το είδος αυτό της φωτογραφίας με διάφορους τρόπους:

—για καταγραφή ενός γεγονότος,

—για κοινωνικό σχολιασμό,

—ως μέσο ενημέρωσης,

—ως ένα αποδεικτικό στοιχείο και, γενικότερα, με οποιονδήποτε τρόπο που να παρέχει χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με το θέμα που παρουσιάζεται. Η αφήγηση ιστοριών βρίσκεται στην καρδιά της φωτογραφίας ντοκουμέντο και είναι αυτό που κάνει μια εικόνα να έχει απήχηση στους θεατές, πυροδοτώντας την αίσθηση και την κατανόηση. Κάθε εικόνα, όπως στο λεύκωμά μας, εμπεριέχει έναν τρόπο θεώρησης του κόσμου και μάλιστα διαφορετικά πράγματα θα καταλάβει ο κάθε άνθρωπος, ειδικά αν προέρχεται από άλλη χώρα και μιλάει άλλη γλώσσα. Όλα ξεκινούν από τον τρόπο σκέψης μας, τον τρόπο θεώρησης των πραγμάτων και της ζωής γύρω μας.

Κάποιες φωτογραφίες του λευκώματος φαίνονται ιδιαίτερα εύκολες στην ερμηνεία τους. Αυτές, κατά τη γνώμη μου, θέλουν ακόμη πιο προσεκτική ανάλυση, γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η φωτογραφία δεν είναι όλη η πραγματικότητα, αλλά ένα μέρος της.

Ας ρίξουμε, όμως, μια πιο προσεκτική ματιά σε ορισμένα φωτογραφικά ντοκουμέντα του λευκώματος του κ. Μαραγκούλη, που, κατά τη γνώμη μου, φωτίζονται και αναδεικνύονται κρυφά στοιχεία και γεγονότα.

Καταρχάς, είναι μαγικό που η εικόνα σε κάνει να ενδιαφερθείς για το έθιμο.

1. Πάμε στην πρώτη φωτογραφία. Εδώ βλέπουμε έναν πιστό, πιθανώς σούφι, που κάθεται απομακρυσμένος από το πλήθος, κρατώντας το κομπολόι με τις 99 χάντρες, που αντιπροσωπεύουν τα ονόματα του προφήτη. Κάνοντας σιωπηλή προσευχή, το φως πέφτει απαλά πάνω στο πρόσωπο και τα χέρια του, αναδεικνύοντας τη λεπτομέρεια και τη χειρονομία της προσευχής. Τα χέρια του, το ένα κρατάει το κομπολόι και το άλλο ακουμπά στο έδαφος. Λειτουργούν συμβολικά. Εκφράζουν ταυτόχρονα ταπείνωση, παράδοση και σταθερότητα. Η σύνθεση εφαρμόζει τον κανόνα των τρίτων, αφήνοντας κενό χώρο προς την κατεύθυνση που κοιτάει το υποκείμενο. Ο κ. Μαραγκούλης καταφέρνει να μετατρέψει το φως σε ένα εξέχον συστατικό της εικόνας, που μαγνητίζει το βλέμμα των θεατών στην προσήλωση του βλέμματος του μύστη. Ένα παρατημένο παπούτσι στην άκρη του κάδρου μάς προδίδει την αυθεντικότητα της σκηνής, που απέχει πολύ από οτιδήποτε σκηνοθετημένο.

2. Στην επόμενη φωτογραφία αντικρίζουμε ορισμένους πιστούς που ψέλνουν κατά τη διάρκεια των εορτασμών. Η φωτογραφία έχει μια μυστικιστική αρμονία, η οποία γίνεται αντιληπτή από το τρίγωνο που σχηματίζουν οι τρεις φιγούρες με τα λευκά. Οι λευκές ενδυμασίες δημιουργούν ομοιομορφία, σχεδόν ανωνυμία. Έχουν επαναλαμβανόμενα σχήματα εκφράσεων στα πρόσωπά τους, που έχουν συμμετρικές δομές. Η ευκρίνεια της σκηνής και η τονικότητα αποτελούν βασικούς παραμέτρους, για να τονίσουν την ένταση των ανθρώπων που είναι καθολική. Το άτομο υποχωρεί μπρος στην ομάδα, το «εγώ» γίνεται «εμείς».

3. Η επόμενη εικόνα μάς φέρνει πιο κοντά στο ζητούμενο, που είναι η επίτευξη της έκστασης για την ένωση με το θείο. Κεφάλια και σώματα σηκωμένα με ευλάβεια ενώνονται για έναν κοινό σκοπό. Τα πρόσωπα δυνατά ψάχνουν το φως στο κάδρο, πλήθος πλαισιώνει το κύριο θέμα, που η ευκρίνειά τους τα κάνει να ξεχωρίζουν από τη μάζα. Δεν είναι προσευχή σιωπηλή, είναι σωματική, το σώμα γίνεται το όργανο της μνήμης του Θεού. Άνθρωποι που αποσκοπούν στη σωτηρία, μια ματιά στην ψυχική ουσία της πνευματικότητας. Μια δυνατή οπτική αφήγηση που μεταφέρει το συναίσθημα και το πλαίσιο χωρίς λόγια.

4. Στη συνέχεια της ροής της ιστορίας μας αντικρίζουμε τους επονομαζόμενους σαλούς σε μια ρυθμική κίνηση, να πλαισιώνουν την πιστή γυναίκα με τα μαύρα στην αριστερή γωνία. Το κάδρο έχει απόλυτη ισορροπία ανάμεσα στα φωτεινά και σκοτεινά σημεία. Η γυναίκα δεν παρατηρεί τι γίνεται γύρω της, το βλέμμα της προδίδει ότι και αυτή βρίσκεται σε μια κατάσταση μέθης, απλά συμμετέχει με τον ρυθμικό χτύπο των χεριών της στη μουσική που φαίνεται να διακατέχει το κάδρο. Στη φωτογραφία βλέπουμε ένα μέρος από τις υπερβατικές τελετουργίες θρησκευτικού περιεχομένου που διαδραματίζονται μέσω της μουσικής, του χορού και της θρησκευτικότητας. Ένας διαλογιστικός χορός που ενισχύει την ενέργεια και την κοινότητα. Επανάληψη σχημάτων που δημιουργεί οπτικό μοτίβο, σχεδόν ρυθμικό, όπως το Ζικρ. Το φως γλιστρά πάνω στα υφάσματα και τα πρόσωπα, αναδεικνύοντας την υφή τους. Ένας τρόπος ευρέσεως του Θεού, μέσω της πνευματικής μέθης, σε ένα τελείως αντιπροσωπευτικό κάδρο.

5. Στη συγκεκριμένη φωτογραφία ντοκουμέντου συνεχίζουμε την αφήγηση της ιστορίας μας με ακόμη κάποιους μύστες, που βρίσκονται σε ρυθμική κίνηση, δημιουργώντας σωματικές δονήσεις. Η παράδοση συναντά τη θρησκεία, βλέποντας το πλήθος που πλαισιώνει τους μύστες να μην ταράζεται από το θέαμα αυτό ούτε να αντιδρά, απλά κάθονται στις θέσεις τους και παρατηρούν. Η θαμπάδα των σωμάτων υποδηλώνει την έντονη κίνηση που εκτελούν. Πρόσωπα κρυμμένα, μισοφωτισμένα, προδίδουν αίσθηση μυστηρίου και δραματικότητας στους θεατές. Στόχος δεν είναι η τεχνική τελειότητα, αλλά η εικόνα να είναι πιστή σε αυτό που συμβαίνει εκείνη τη στιγμή. Αφήγηση χωρίς περισπασμούς, με έντονο το στοιχείο της κίνησης και του ρυθμού.

6. Η επόμενη εικόνα έρχεται ως κορύφωση της ιστορίας που προηγήθηκε και είναι αδύνατο να τη διαχωρίσει κανείς από την ιστορία που θα ακολουθήσει στο μυαλό των θεατών, που καλούνται να τη φανταστούν. Ένας μύστης που έφτασε στην αποκορύφωση της θρησκευτικής τελετουργίας, υποβασταζόμενος από έναν άλλο συμμετέχοντα. Ο ίδιος συμβολίζει την ανθρώπινη ευαισθησία, στηρίζοντας τον παραδομένο από την έκσταση συμπολίτη του. Χωρίς να υπάρχει ταραχή από τους γύρω του, δύο κορμιά ξεχωρίζουν από το «όλο» του συνόλου στο κάδρο, με σωστή ευκρίνεια και σύνθεση μέσα στο πλαίσιο. Η λοξή κλίση του κάδρου κάνει τη σκηνή να γέρνει από το βάρος τους. Η κατανομή των στοιχείων μέσα στο κάδρο είναι ολόσωστη, ώστε να μπορέσει να κάνει ξεκάθαρο το κυρίως θέμα στους θεατές. Μια φυσιολογική εικόνα στο πλαίσιο της τελετής, μια συγκινητική χειρονομία, μια πολύ δυνατή φωτογραφία, από αυτές που δεν φωνάζουν αλλά τραβάνε σιωπηλά την προσοχή. Η διάλυση του ατομικού «εγώ» για χάρη του Θεού είναι ένα τελετουργικό σε άλλες διαστάσεις.

7. Και τέλος, βλέπουμε ένα ντοκουμέντο με ικέτες που επιδίδονται σε προσευχή. Ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο μέσα στο κάδρο με τα λευκά πλεκτά σκουφάκια που φορούν στο κεφάλι τους και τα βιβλία των προσευχών, πιθανώς το «Κοράνι», ως προέκταση των χεριών τους. Το ανατολίτικο μοτίβο στο φόντο προσθέτει υφή και πολιτισμικό πλαίσιο, χωρίς να χρειάζεται να φωνάζει. Λειτουργεί σαν ήσυχο σκηνικό, που δένει με το θέμα. Ένας ικέτης ξεχωρίζει, επειδή βρίσκεται όρθιος, διασπώντας τη διαγώνιο που διασχίζει το κάδρο από τη μια άκρη στην άλλη. Η σκηνή βασίζεται πολύ στη συμμετρία και την ομαδικότητα περισσότερο, παρά σε κάποιο μονωμένο πρόσωπο. Το θέμα δεν είναι το άτομο, αλλά το σύνολο. Όλοι είναι στραμμένοι στην ίδια πράξη, στον ίδιο σκοπό. Η ομοιομορφία στα ρούχα και τη στάση τονίζει την ισότητα και την κοινή πνευματική εμπειρία. Δεν υπάρχει αίσθηση επίδειξης· αντιθέτως, μεταδίδεται μια ήσυχη πνευματικότητα. Διακρίνουμε τη γνήσια πνευματική αφοσίωσή τους και τη σημασία της στη ζωή εκείνων που την ασκούν, αποσκοπώντας στην πνευματική εξύψωση τόσο για τους συμμετέχοντες όσο και για το κοινό.

Αυτές ήταν ορισμένες αντιπροσωπευτικές φωτογραφίες του λευκώματος, που, κατά τη γνώμη μου, ξεχωρίζουν για όλους αυτούς τους λόγους που προανέφερα. Αντικρίζοντάς τες, κατανοούμε ότι είναι πραγματικοί άνθρωποι με πραγματική ζωή και ότι αυτήν τη στιγμή είμαστε φιλοξενούμενοι στο σπίτι τους.

Ο κ. Μαραγκούλης απαθανατίζει στιγμές καθώς εξελίσσονται φυσικά· αυθεντικές, αφύλαχτες στιγμές που αφηγούνται μια αληθινή ιστορία. Προσεγγίζει την κουλτούρα ώστε να μπορέσουμε να την κατανοήσουμε. Η φωτογραφία είναι περιεχόμενο, γι’ αυτό και ο ίδιος επικεντρώνεται σε αυτό έναντι της φόρμας. Παρ’ όλα αυτά, η σύνθεση και ο φωτισμός εξακολουθούν να παίζουν κρίσιμο ρόλο. Αυτή η ισχυρή μορφή οπτικής αφήγησης του λευκώματος μπορεί να προκαλέσει συναισθήματα, να εμπνεύσει και να προσφέρει ένα παράθυρο σε διαφορετικούς κόσμους. Κάθε εικόνα του προσθέτει ένα επίπεδο στην αφήγηση, κάνοντας το σύνολο σπουδαιότερο από το άθροισμα των μερών του.

Με μια πιο προσεκτική ανάλυση, αντιλαμβανόμαστε ότι ο ίδιος γίνεται παρατηρητής που εργάζεται σε απρόβλεπτο περιβάλλον. Δεν επηρεάζει τη σκηνή, αλλά καταγράφει ό,τι συμβαίνει με ειλικρινή τρόπο, έχοντας την ικανότητα να προβλέψει τις βασικές στιγμές.

Η μονόχρωμη αποτύπωση προδίδει μια αίσθηση ωριμότητας και μάς βοηθά να επικεντρωθούμε στην ανθρώπινη πλευρά της στιγμής, χωρίς τον περισπασμό του χρώματος. Με αυτόν τον τρόπο, οι εικόνες του γίνονται πιο ατμοσφαιρικές και προσδίδουν την αίσθηση του μυστηρίου.

Υπάρχει μια δραματική ποιότητα στις εικόνες του, με τη θεατρική ή μάλλον κινηματογραφική έννοια της έκφρασης, αποτυπώνοντας την παρουσία του Θεού ανάμεσα στον λαό του. Αυτά τα οπτικά στοιχεία ξεπερνούν τις απλές εικόνες· γίνονται μαρτυρίες των ορατών και αοράτων έργων του Θεού, μια κληρονομιά που τιμάται από ολόκληρες γενιές. Αποτυπώνουν τα ακατέργαστα συναισθήματα που ξεδιπλώνονται μέσα στη θρησκευτική κοινότητα, όπως τα βιώνει το κάθε υποκείμενο των εικόνων του.

Γιατί κοιτάμε αυτές τις εικόνες; Γιατί τις βρίσκουμε ενδιαφέρουσες; Αυτό συμβαίνει επειδή είναι φωτογραφίες που μεταδίδονται και επικοινωνούν μέσω ενός μέσου και μιας γλώσσας που έχουμε μάθει ευρέως να διαβάζουμε, να κατανοούμε, να εκτιμούμε και να θεωρούμε αυθεντικές. Από την άλλη πλευρά, η ίδια γλώσσα επιτρέπει σε αυτές τις εικόνες να μας αγγίξουν και να χαραχθούν στη μνήμη μας, καθώς γινόμαστε μάρτυρες καταστάσεων, αντικρίζοντάς τες σαν να κοιτάμε πίσω από την κλειδαρότρυπα. Επίσης, η αυθεντικότητα αυτών των φωτογραφιών κάνει τους θεατές να έχουν μια ψευδαίσθηση συμμετοχής στα τεκταινόμενα· μια θρησκευτική και πνευματική εμπειρία.

Τέλος, τόσο η θρησκεία όσο και η τέχνη απαιτούν πίστη για να λειτουργήσουν, γράφει ο Ντανιέλ Σιντέλ. Και στις δύο περιπτώσεις απαιτείται η υπέρβαση της λογικής και η παράδοση στη συγκίνηση της εικόνας. Εικόνες που, εκτός από τη συγκίνηση που αποτυπώνουν, λειτουργούν και ως γέφυρα προς το αόρατο, ανάμεσα στη στιγμή και την αιωνιότητα.

Μέσα από τον φακό, οι ιερές πράξεις, τα σύμβολα, τα βλέμματα και οι σιωπές αποκτούν διάρκεια. Μετατρέπονται σε μνήμη, σε μαρτυρία, σε βίωμα που ξεπερνά τα όρια του χρόνου και του χώρου.

«Στο φωτογραφικό λεύκωμα με τίτλο “Ο κόσμος σαν πανηγύρι”, η θρησκευτική τελετουργία δεν παρουσιάζεται μόνο ως πράξη πίστης, αλλά και ως ζωντανή συλλογική εμπειρία. Το πανηγύρι, ως σύμβολο κοινότητας, χαράς και συμμετοχής, αποτυπώνει τη βαθιά ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει, να γιορτάζει, να μοιράζεται το ιερό με τους άλλους. Έτσι, ο κόσμος πράγματι μοιάζει σαν ένα πανηγύρι· ένας τόπος όπου το θείο και το ανθρώπινο συναντώνται, όπου η παράδοση συνεχίζει μέσα από τα πρόσωπα και τις πράξεις των ανθρώπων»

Τελικά, η φωτογραφία δεν αντικαθιστά την εμπειρία της πίστης· τη φωτίζει, την πλαισιώνει και τη διασώζει. Και ίσως αυτός να είναι ο σημαντικότερος ρόλος της: να υπενθυμίζει ότι κάθε ιερή στιγμή, όσο σύντομη κι αν είναι, μπορεί να αποκτήσει διαχρονική αξία όταν αποτυπωθεί με ευαισθησία, επίγνωση και βαθύ σεβασμό.

*Η Τάνια Πούλκου είναι Διδάσκουσα φωτογραφίας και Απόφοιτη του Τμήματος Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξείνιων Χωρών του ΔΠΘ, με ειδίκευση την τουρκική γλώσσα, και το παρόν κείμενό της είναι η ομιλία της στην παρουσίαση του Φωτογραφικού Λευκώματος του Δρ. Μανώλη Μαραγκούλη, «Ο κόσμος σαν πανηγύρι» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, 2025), στο πλαίσιο της εκδήλωσης «Περιδιαβαίνοντας στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου: Φωτογραφικές αποτυπώσεις», που διοργανώθηκε από το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, τον Σύλλογο των Φίλων του ΙΘΤΠ, το Πρόγραμμα «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού», τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης και τη Λέσχη Κομοτηναίων, στην Ξάνθη, στις 13/02/2026, στην Καπναποθήκη «Π» και στην Κομοτηνή, στις 14/02/2026, στη Λέσχη Κομοτηναίων.

Βλ. το σχετικό ρεπορτάζ εδώ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.