Η Αγια Παρασκευη Λεσβου μεσα απο ενα διαλεκτικο βιβλιο

Η ανακοίνωση αυτή, που γίνεται στο πλαίσιο της βιβλιοπαρουσίασης από τον εκδοτικό οίκο του Παρατηρητή της Θράκης, σκοπό έχει να γνωρίσει στο κοινό της Κομοτηνής την Αγία Παρασκευή Λέσβου, που αποτελεί το σκηνικό της ιστορίας του βιβλίου που παρουσιάζεται «Ένι ανιτσhιφαλάδα να πιτάξ ντ γκαρπουζουφλάδα;» – ο εστί μεθερμηνευόμενον: «Είναι απερισκεψία να πετάξεις την καρπουζόφλουδα;»

Όταν πέρσι την άνοιξη έγραφα το βιβλίο αυτό, δεν φανταζόμουν ότι θα γινόταν ένα χαρτογράφημα της κοινωνίας της Αγίας Παρασκευής Λέσβου. Και όμως, αυτό συνέβη, επειδή, εκτός από την εν πολλοίς παρωχημένη πλέον γλωσσική μορφή στην οποία είναι γραμμένο, αποτυπώνει ήθη και έθιμα, καταστάσεις και αντιλήψεις, επιθυμίες και προσδοκίες, γεύσεις και οικοτεχνικές δραστηριότητες. Όλα αυτά, βέβαια, αποτελούν στοιχεία της πλοκής της ιστορίας, δεν παύουν όμως να υπάρχουν ως «πραγματολογικά στοιχεία», που θα μας έλεγε παλιά ο δάσκαλος.

Έτσι, λοιπόν, είδαμε κτήρια όπως την Εκκλησία, το Σχολείο και το Δημαρχείο, αρχοντικά και κτήρια ειδικών χρήσεων, μιλήσαμε για τις κοινωνικές τάξεις που είχαν διαμορφωθεί μέσα από τα επαγγέλματα, είδαμε παγιωμένα έθιμα όπως το Πανηγύρι του Αγίου Χαραλάμπους που μετρά βεβαιωμένα 252 χρόνια τέλεσης.

Όσον αφορά τους λόγους της συγγραφής, θέλησα να δείξω με χιούμορ και αγάπη ότι είναι δυνατόν να αποτυπωθεί γραπτά μια προφορική γλώσσα, ή μάλλον ότι οφείλω, στο χωριό που με γέννησε και με ανάθρεψε να καταγράψω την προφορική του γλώσσα, όσο ακόμα διατηρείται στη μνήμη μου και μπορώ να την εκφραστώ σε αυτήν. 

Η γλώσσα του βιβλίου είναι η μορφή εκείνη της διαλέκτου που μιλιόταν μέχρι τις δεκαετίες του 1960 και 1970. Τώρα, τα παιδιά σχεδόν δεν την γνωρίζουν. Τη μιλάνε ελάχιστοι ενήλικες και, πάντως, δύσκολα και με δισταγμό έξω από τα σπίτια τους. Επειδή ντρέπονται, επειδή αισθάνονται ότι θα χαρακτηριστούν άξεστοι. Επειδή η γλώσσα έχει εξελιχθεί. Επειδή, πλέον, είναι καταλυτική η επίδραση της Κοινής Νεοελληνικής. Τέλος, επειδή έχει διαμορφωθεί μια εντελώς άλλη μορφή.

Μια δυσκολία που συνάντησα είναι ότι η γραπτή απόδοση της προφορικής γλώσσας με τους ποικίλους φθόγγους που δεν υπάρχουν στην Κοινή Νεοελληνική είναι πολύ δύσκολη. Πολλοί γράφουν σε αυτήν βέβαια, βοηθούντων και των κοινωνικών δικτύων. Πώς; Ο καθείς κατά το δοκούν. Ανάλογα με τη μόρφωσή του, την άποψή του για το τι είναι το «ορθό». Προσωπικά, με τη βοήθεια της Αγγελικής Ράλλη και της Πηνελόπης Καμπάκη-Βουγιουκλή, επέλεξα την καθαρά ακουστική απόδοσή της. Εκτός από την κυρίως ιστορία, στον πρόλογο επιχείρησα να αποδώσω και κάποιες πιο σύνθετες έννοιες στη διάλεκτο αυτή.

Δεν θα κλείσω, πριν δώσω κάποια στοιχεία προφοράς.
• Τσιτακισμός, η τροπή του «κ» σε «τσ»
o τσhι (και)
o Τσhυργιατσhή (Κυριακή)
o πουττσhοί (ποντικοί)
o πάτσhι (μήπως)
o αφήτσhεις (άφησες)
• τσhιέρατου (κέρατο)
• σhτσhιπάζου (σκεπάζω)
• Παχιά προφορά του φθόγγου [σ], μόνου του ή σε συμπλέγματα. Τη δηλώνω με το σύμβολο «h»: σh, ξh, ζh, ψh
o σhμουγιλώ (υπομειδιώ ειρωνικά)
o ρφξhια (ρουφιξιά)
o ζhντγιάνους (ζητιάνος)
o ψhιάζου (επουλώνω)
• Το αρσενικό άρθρο είναι το «ι»
o ι Ν’κόλας
o ι Χαρλάμς
o γι άθριπους
• Το θηλυκό άρθρο είναι το «η»
o η Ρουδουκλειά
o η Μαρίγια, η Μαργιανθέλα,
o γι Αλέξhινα
o η Σαπνάδινα

• Συνηθέστερο, όμως, είναι το «του»
o του Φτέρπ, του Φτιρπέλ’
o του Μαργιάνθ, του Μαργιανθέλ’, του Γαρφαλάνθ,
o του Μαργιέλ’, του Μαργουλιό, του Μαρίγ’
o του Κατίν’κου, του Κατνέλ’

Μια ιδέα για τις σύνθετες λέξεις παίρνουμε από τα παρακάτω:

• Ψουμί: ψωμί + Σανίδ: σανίδι= Ψουμουσάν’δου: οριζόντια σανίδα κρεμασμένη από την οροφή για φύλαξη των ψωμιών, στέγνωμα των τυριών κτλ.
• Γυάλα: γυάλινο βάζο, Γυαλί: το γνωστό διάφανο υλικό + Ντουλάπ: ντουλάπι=  Γυαλουντόλαπου: εντοιχισμένο ντουλάπι με φύλλα από υαλοπίνακες στο οποίο τοποθετούσαν τα «καλά» σκεύη σερβιρίσματος, κυρίως ποτήρια.

Όσον αφορά τη σημερινή βραδιά, θα ευχαριστήσω τη Δόμνα Τερζοπούλου, φίλη από αιώνες και αναπλ. προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ροδόπης, που φιλοξένησε την εκδήλωση, η οποία με χιούμορ και τρυφερότητα ανέλυσε τη σχέση μου με την Αγία Παρασκευή όπως την έχει προσλάβει η ίδια. Την Καθηγήτρια Γλωσσολογίας στο ΔΠΘ Αγγελική Ευθυμίου, που ανέλυσε το περιεχόμενο του βιβλίου (και) σε σχέση με την ιδιότητά μου ως αρχαιολόγου. Την Ομότιμη Καθηγήτρια Γλωσσολογίας του ΔΠΘ Πηνελόπη Καμπάκη-Βουγιουκλή, η οποία, με αφορμή το διαλεκτικό κείμενο, έκανε μάθημα λεσβιακής διαλεκτολογίας. Τη Θεοδώρα Μάλαμα και τον Γιώργο Καζαντζή, τους δύο νεαρούς ηθοποιούς που διάβασαν αποσπάσματα, αποδεικνύοντας έτσι ότι η προφορά μας δεν είναι κάτι το… ανέφικτο. Την υπεύθυνη εκδηλώσεων της Εφορείας και συγγραφέα Νάγια Δαλακούρα που φρόντισε να είναι όλα τέλεια. Οι φίλοι και οι συγγενείς που… επάνδρωσαν τη βραδιά, έδωσαν ένα φιλικό, σχεδόν οικογενειακό, χρώμα, και, χάρη στον Θανάση Μπακαλίδη, τα εδέσματα της Αγίας Παρασκευής, έδωσαν γεύση στις λέξεις. Για μένα ωσεί παρούσα ήταν και η Ομότιμη Καθηγήτρια Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών Αγγελική Ράλλη, η οποία με ενίσχυσε να το γράψω και το προλόγισε.

Η Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη, η φιλόλογος και εκδότρια που συντόνιζε το πάνελ, είχε τον πρώτο (και κυριολεκτικά) λόγο, καθώς, σαν πρώτη αναγνώστρια του κειμένου (παρόλο που η ίδια δεν είχε σχέση με τα της λεσβιακής γλωσσολαλιάς και η Λέσβος βρίσκεται μακριά από τη σφαίρα άμεσης πρόσβασης των εδώ αναγνωστών), μου είπε πόσο απολαυστικό της φάνηκε και το απέδειξε στην πράξη με την επιμέλεια και την έκδοσή του. Η θερμή αποδοχή της και η προσωπική ενθάρρυνση δεν είναι αυτονόητες, και για αυτόν το λόγο θα την ευχαριστήσω άλλη μια φορά. Βλέπετε, είναι το πρώτο μη αρχαιολογικό πόνημα που έχω γράψει και είναι για μένα πολύ σημαντικό.

Αν πέτυχε ή όχι το εγχείρημα, θα το κρίνουν οι αναγνώστες.

Εγώ, πάντως, διασκέδασα πολύ τη συγγραφή του!

*Η Αγιαπαρασκευώτισσα Κωνσταντίνα Καλλιντζή είναι αρχαιολόγος και τ. Προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ξάνθης. Το παρόν κείμενό της είναι μία συντομευμένη μορφή της ομιλία της στην εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου της, «Ένι ανιτσhιφαλάδα να πιτάξ ντ γκαρπουζουφλάδα; Διάλεκτος της Αγίας Παρασκευής Λέσβου», που διοργανώθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ροδόπης, το Εργαστήριο Γλωσσολογίας +ΜόρΦωΣη και το Εργαστήριο Έρευνας και Διδασκαλίας της Ελληνικής Γλώσσας του ΔΠΘ, τις Νεότερες Θράσσες Συγγραφείς και τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κομοτηνής, την Πέμπτη 25 Ιουνίου 2026.

Βλ. το σχετικό ρεπορτάζ ΕΔΩ

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.