Ποιητικο «γαιτανακι» εν μεσω θερους στη Χιο
«[…] δεν είναι όλες οι ώρες
για την ποίηση
κι έτσι αφήνεις τις λέξεις να πέσουν
καταγής μπας και βρεθεί κανείς
επιδέξιος να τις αναστήσει […]»
Μ. Μελαχροινούδης, «ώρα ποίησης», «Σύσσωμος»,
εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, Κομοτηνή 2024, 76.
«Δεν είναι όλες οι ώρες για την ποίηση», εκμυστηρεύεται σιβυλλικά το ποιητικό υποκείμενο του Μιχάλη Μελαχροινούδη στο ποίημα «ώρα ποίησης». Υπάρχουν, άραγε, κατάλληλες ώρες για την ποίηση; Υπάρχει η ιδανική εκείνη στιγμή που οι λέξεις ξεπροβάλλουν θαλερές, έτοιμες να τις κατακτήσεις και να τις δαμάσεις; ΥΠΑΡΧΕΙ. Και μία από αυτές ήταν το απόγευμα της 1ης Αυγούστου, όταν και παρουσιάστηκε στο νησί της Χίου η δεύτερη ποιητική συλλογή του Χιώτη, με καταγωγή όμως και από τη Ροδόπη, εκπαιδευτικού, Διευθυντή του 3ου Δημοτικού Σχολείου της Χίου και ποιητή Μιχάλη Μελαχροινούδη, με τίτλο «Σύσσωμος» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, 2024), σε μια συμβολική τοποθεσία, στον αύλειο χώρο του Κοινωφελούς Ιδρύματος «Μαρία Τσάκος», εκεί δηλαδή όπου πριν μερικά χρόνια, το 2022, ο κ. Μελαχροινούδης συστήθηκε και εκδοτικά ως ποιητής, με την παρουσίαση του πρώτου συγγραφικού του εγχειρήματος: «Εν αρχή ην ο λόγος» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, 2021, βλ. σχετικά εδώ).
Στο ποιητικό «γαϊτανάκι» που στήθηκε, λοιπόν, πριν λίγες ημέρες στη Χίο, σε συνδιοργάνωση των εκδόσεων Παρατηρητής της Θράκης και των Φίλων της Βιβλιοθήκης Κοραή Χίου, με την υποστήριξη του Κοινωφελούς Ιδρύματος «Μαρία Τσάκος», συμμετείχαν ο κ. Κώστας Ζαφείρης, ιστορικός, συγγραφέας και ποιητής, «ζωοδότης» του Συλλόγου Φίλων της Βιβλιοθήκης Κοραή Χίου και μέλος της Ομάδας Φίλων της Ποίησης στη Χίο, που εκδίδει το περιοδικό «Σείστρο», η κ. Πηνελόπη Μιχαλακοπούλου, γλωσσολόγος, εικαστικός και ποιήτρια, με πιο πρόσφατη εκδοθείσα συλλογή της το «Στάσιμο κύμα» (εκδ. Tetra, 2024), η οποία, για λόγους ανωτέρας βίας, δεν ήταν εφικτό να παραστεί διά ζώσης στην παρουσίαση, κατάφερε όμως και μας καθήλωσε, έστω και εξ αποστάσεως, με τη βιντεοσκοπημένη παρέμβασή της. Ποιήματα από τη συλλογή ανέγνωσε με τη νεανική της φρεσκάδα η κ. Δώρα Μουντέ, φοιτήτρια Θεατρικών Σπουδών του ΑΠΘ και του Τμήματος Μονωδίας του Κρατικού Ωδείου Θεσσαλονίκης, ενώ τον ρόλο της ενορχήστρωσης της βραδιάς ανέλαβε με δεξιοτεχνία η εκπαιδευτικός κ. Αρετή Τσελίγκα, που συνέδραμε και αυτή αναγνωστικά, διαβάζοντας ποιήματα που ξεχώρισε, αλλά και μεταφέροντας με τη θέρμη του λόγου της τη φιλική ατμόσφαιρα της βραδιάς, μιας βραδιάς που οι λέξεις έγιναν κύματα και φώλιασαν στην καρδιά του βορειανατολικού Αιγαίου.
Ας δούμε, όμως, αναλυτικά πώς οι Χιώτες φώτισαν τον «Σύσσωμο» και το περιεχόμενό του.
Κώστας Ζαφείρης, «Ο ποιητής είναι ταυτόχρονα δέκτης και πομπός ενός λόγου καταγγελτικού με ευαίσθητη ματιά αλλά κοφτερή έκφραση»
Μετά το απαραίτητο καλωσόρισμα στον αύλειο χώρο του Κοινωφελούς Ιδρύματος από την κ. Αρετή Τσελίγκα τον λόγο έλαβε ο κ. Κώστας Ζαφείρης, ο οποίος ανέδειξε την ευθύτητα της γραφής του κ. Μελαχροινούδη, καθώς και το διαρκές αίτημά του για συλλογικότητα. Ανέφερε μεταξύ άλλων: «Ο Μιχάλης, για όλους εμάς που τον γνωρίζουμε, αλλά είμαι βέβαιος ακόμα και για άγνωστους αναγνώστες, δεν έχει ανάγκη από συστάσεις. Μας συστήνεται με το έργο, με τον λόγο του. Το πρώτο χαρακτηριστικό, ήδη από την προηγούμενη συλλογή με τίτλο “Εν αρχή ην ο λόγος”, είναι η ευθύτητα και η αμεσότητα. Χωρίς να προσπαθεί να κρυφτεί σε περίτεχνα σχήματα και εκφραστικά μέσα, ο Μελαχροινούδης αναζητά πρώτα και κύρια τον τρόπο να επικοινωνήσει άμεσα και λιτά με τον αναγνώστη. Προσοχή όμως, ο λόγος είναι λιτός αλλά σε καμιά περίπτωση φτωχός. Οι λέξεις είναι επιλεγμένες προσεχτικά. Το ζητούμενο είναι η αδιαμεσολάβητη επικοινωνία με τον αποδέκτη του έργου. “Δε θέλω τίποτε άλλο παρά να μιλήσω απλά, να μου δοθεί ετούτη η χάρη”, έγραφε ο Γιώργος Σεφέρης. Αυτό προσπαθεί κι ο Μιχάλης και, πιστέψτε με, δεν είναι καθόλου εύκολο. […]
Κι έρχομαι στο ερώτημα που οφείλουμε να απαντήσουμε. Τι είναι, τι αντιπροσωπεύει για τον Μιχάλη η ποίηση; Για μένα η απάντηση βγαίνει μέσα από τον ίδιο του τον λόγο. Η ποίηση είναι σμίξιμο, επαφή, επικοινωνία. Δεν είναι κάτι που σε διαχωρίζει αλλά κάτι που σε σμίγει, σε φέρνει πλάι στον αναγνώστη. Δεν είναι κάτι που σε κάνει διαφορετικό αλλά μια σπουδή, μια δοκιμασία που σε φέρνει πιο κοντά με όποιον ή όποια τύχει να σε διαβάσει. “Εμείς τραγουδάμε για να σμίξουμε τον κόσμο”, έγραφε πριν χρόνια ο Γιάννης Ρίτσος. Γι’ αυτό κι ο λόγος του Μελαχροινούδη είναι διάφανος, είναι πολύσημος αλλά όχι κρυπτικός. Δεν αναζητά τον εντυπωσιασμό, ανιχνεύει και βρίσκει τη γνήσια συγκίνηση, μια συνθήκη ταυτότητας με τον αναγνώστη. Ο ποιητής μοιράζεται, κι επειδή μοιράζεται το κάνει με τον πιο ευθύ τρόπο. […]
Η αγωνία για το συλλογικό μέλλον, για το μέλλον μας ως πόλης, ως νησιού, ως κοινωνίας τελικά διαπερνά τα ποιήματα της συλλογής. Άλλωστε ο δημιουργός είναι στρατευμένος, ως μάχιμος εκπαιδευτικός, σε έναν κατ’ εξοχήν χώρο συλλογικής προσπάθειας, αυτόν της εκπαίδευσης. Δεν μένει αδιάφορος –πώς θα μπορούσε;– σε όσα συλλογικά μας καθορίζουν, μας εμπνέουν αλλά και μας πληγώνουν. Σε αυτό το ιδιαίτερο πεδίο υπάρχει ο κοινωνικός αντίλαλος από όσα συμβαίνουν γύρω μας. Μια απάντηση στην ιδιώτευση, στην απομόνωση, στην αδιαφορία. Είναι οι στιγμές που το προσωπικό γίνεται συλλογικό, που η αίσθηση γίνεται ματιά κοινωνική. Είτε μιλάει για την προσφυγιά, τη φτώχεια, την καταπίεση, τη ματαίωση συλλογικών ονείρων, είτε μιλάει για τον πόλεμο, το σφαγείο και τις μανούλες με τα μαύρα μαντήλια, ο ποιητής είναι ταυτόχρονα δέκτης και πομπός ενός λόγου καταγγελτικού με ευαίσθητη ματιά αλλά κοφτερή έκφραση». (Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την εισήγηση του κ. Ζαφείρη εδώ)
Πηνελόπη Μιχαλακοπούλου, «Ο Μιχάλης έχει ανοιχτά τα μάτια και την ψυχή του στην ανάγνωση του ιστορικού παρόντος»
Η κ. Πηνελόπη Μιχαλακοπούλου αντιμετώπισε ακολούθως τη συλλογή ως ένα «έργο τέχνης» και επιχείρησε να «αποδημήσει» και να σχολιάσει τη σύστασή της, ήτοι τη δομή, τη μορφή και το περιεχόμενό της, επισημαίνοντας: «Ο “Σύσσωμος” χωρίζεται σε τρία διακριτά μέρη και ο τρόπος που έχει στηθεί το βιβλίο μάς βοηθάει να τα ξεχωρίσουμε μεταξύ τους (υπάρχει και ένα γραφιστικό μοτίβο που διαφοροποιεί και οπτικά τις τρεις ενότητες). Η πρώτη ενότητα με τον χαρακτηριστικό τίτλο “Έχω χρόνο ακόμα. Αλήθεια, έχεις;” περιέχει τριάντα ένα ποιήματα και είναι η πιο εκτεταμένη του βιβλίου. Η δεύτερη, με τίτλο “Πάθη και Σταύρωση χωρίς Ανάσταση. Αυτή προσδοκούμε”, αποτελείται από δεκαπέντε ποιήματα και η τελευταία, που είναι και η πιο βραχεία, με τίτλο “Πήρα μολύβι και χαρτί”, περιέχει εννέα ποιήματα. Αυτός ο τριμερής καταμερισμός των ποιημάτων δεν είναι τυχαίος, όμως αυτή η δομή για μένα αιτιολογεί πλήρως τον τίτλο της συλλογής, δηλαδή τη λέξη “Σύσσωμος”.
Στην πρώτη ενότητα, την εκτεταμένη, ο Μιχάλης μιλάει για το σώμα του. Το πραγματικό, βιολογικό του σώμα, ως φορέα και υποκείμενο, αλλά –και εδώ είναι το πολύ ενδιαφέρον– και ως αντικείμενα των εμπειριών και της προσωπικής του ιστορίας. Στη δεύτερη ενότητα ποιημάτων, ο Μιχάλης εστιάζει στο ιστορικό και κοινωνικό σώμα και μιλάει για τη δική του ιστορία και τις δικές του πληγές. Η καταληκτήρια ενότητα αφορά το σώμα της ποίησης. Σε αυτήν ο ποιητής μιλάει με ποίηση για την ποίηση, ένα θέμα που απασχολεί πάντα τους ποιητές που σέβονται τον εαυτό τους. Τρία σώματα, λοιπόν, (το προσωπικό-βιολογικό, το ιστορικό-κοινωνικό και τέλος, το ποιητικό) για μένα συνθέτουν και αιτιολογούν τον τίτλο “Σύσσωμος” […].
“Πάθη και Σταύρωση χωρίς Ανάσταση. Αυτή προσδοκούμε”:Σε αυτήν την ενότητα ο Μελαχροινούδης στρέφει τη ματιά του στην κοινωνία, τις ανισότητες και τις σχέσεις εξουσίας και στον αιμάτινο κύκλο της ιστορίας. Εδώ βλέπουμε τον πολίτη και δάσκαλο, απόλυτα ευαισθητοποιημένο απέναντι σε συγκαιρινά μας κοινωνικά και ιστορικά φαινόμενα, πράγμα πολύ φυσικό για τον Μιχάλη, που αγαπάει την ιστορία, αγαπάει την προφορική ιστορία και τις προσωπικές ιστορίες του κάθε ανθρώπου. Έτσι παρελαύνουν και αναδεικνύονται από την ευαίσθητη ματιά του: Οι ξεχασμένοι της ιστορίας, άστεγοι-επαίτες, πρόσφυγες, ο εγκλεισμός του κόβιντ (το μόνο πεζό που περιέχει συλλογή), η τραγωδία στο Μάτι (“άλμα στα *13*”), η δολοφονία του Άλκη Καμπανού (“στο γήπεδο”), ενώ δεν απουσιάζουν αναφορές στην εμπειρία του ως δασκάλου και αλλόγλωσσων μαθητών, τα όρια της επικοινωνίας και η αέναη εναλλαγή των παιδιών για τα οποία είναι υπεύθυνος ως δάσκαλος. Οι αναφορές του ποιητή στην κοινωνία και στην ιστορία είναι κάτι που δεν μας ξενίζει καθόλου, γιατί ο Μιχάλης είναι συνειδητός πολίτης, έχει ανοιχτά τα μάτια και την ψυχή του στην ανάγνωση του ιστορικού παρόντος». (Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την εισήγηση της κ. Μιχαλακοπούλου εδώ)
Μιχάλης Μελαχροινούδης, «Ας είμαστε παρόντες σύσσωμοι στην ποίηση, στην ανάγκη για Λόγο, με την αλήθεια του καθενός μας»
Βαθύτατος συγκινημένος ο κ. Μελαχροινούδης, μετά και την αγάπη που εισέπραξε από τους ομιλητές και τους παρευρισκόμενους, μεταξύ των οποίων ήταν και η οικογένειά του, αλλά και φίλοι και οικεία πρόσωπα, έλαβε ο ίδιος τον λόγο. Ο κ. Μελαχροινούδης, αφού ευχαρίστησε όλους τους αναγνώστες, που βρήκαν και βρίσκουν καταφύγιο στις λέξεις του, μοιράστηκε μερικές σκέψεις για τον τίτλο της συλλογής, την οπτικοποίησή του στο εξώφυλλο, αλλά και την ανοιχτή μορφή των ποιημάτων. Έτσι, λοιπόν, όπως ο ίδιος επισήμανε για τον τίτλο: «Η λέξη “Σύσσωμος” εμπεριέχει το σώμα όχι μόνο ως βιολογική υπόσταση, αλλά και ως φορέα συναισθημάτων, μνήμης και λόγου. Ίσως η συλλογή να “μαζεύει” διάσπαρτα κομμάτια του εαυτού και να τα παρουσιάζει ενωμένα –με ένα σώμα, μια φωνή, μια πορεία». Μπορεί, επίσης, «η ποιητική φωνή να περνάει από διασπάσεις, σιωπές ή θραύσεις, και τώρα κατατίθεται σύσσωμη, ενιαία. Πιθανώς να είναι μια δήλωση παρουσίας και πληρότητας: “εδώ είμαι, ολόκληρος”», ή η λέξη «Σύσσωμος» μπορεί να «λειτουργεί και κοινωνικά, σαν ένα κάλεσμα και ανάταση όλων –“ας είμαστε παρόντες σύσσωμοι στην ποίηση, στην ανάγκη για Λόγο, με την αλήθεια του καθενός μας”».
Το περίτεχνο εξώφυλλο και το αγκαλιασμένο ζευγάρι που το κοσμεί σε πρώτο πλάνο εκτιμά πως «δίνει μορφή στην ίδια την έννοια του “Σύσσωμου”: όχι απλώς ενότητα, αλλά συνεύρεση σε βάθος, σωματική και ψυχική. Η αγκαλιά δεν είναι εδώ πράξη τρυφερότητας, αλλά είναι στάση ύπαρξης. Το κόκκινο κουκούλι που περιβάλλει το ζευγάρι λειτουργεί σαν χώρος προστασίας και αναγέννησης (κουκούλι= μήτρα, φωλιά, χώρος μεταμόρφωσης). Κι όπως το ποίημα γεννιέται μέσα από ένταση, αγάπη, τραύμα και αναμονή, έτσι και αυτοί οι δύο, σύσσωμοι, βρίσκονται μέσα στο πυκνό, παλλόμενο κόκκινο κουκούλι. Τώρα, το ίδιο το κόκκινο χρώμα φωτίζει και το τυπογραφικό σώμα του τίτλου “Σύσσωμος” με το γράμμα Υ. Ένα κόκκινο που δεν είναι κραυγή, αλλά παλμός: το πάθος που κινεί το σώμα, η ελπίδα που δεν αποσύρεται ούτε στις πιο δύσκολες εποχές, η αποφασιστικότητα του ανθρώπου που επιλέγει να είναι μαζί και όχι μόνος».
Όσον αφορά την παρουσία της στίξης, ή κυριολεκτικά την απουσία της από τα ποιήματα, σχολίασε: «“Το σύστημα της στίξης ανήκει στη γραφή, ενώ η ποίηση, τόσο λόγω των καταβολών της όσο και από τη φύση της, είναι πριν από οποιαδήποτε ομιλία”, διαβάζουμε στο γενικό προοίμιο των ποιημάτων του Οκτάβιο Πας. Για μένα η ποίηση είναι πριν από τη γραφή. Προηγείται. Η δε γραφή χρησιμοποιείται από την ποίηση για να εκφραστεί, ωστόσο πολλές φορές τής αντιστέκεται ισχυρά, μέχρι που το ποίημα παίρνει μία μορφή από τις άπειρες του λόγου που θα μπορούσε να είναι. Από την άλλη, για να μην είμαι “ψεύτης”, υπάρχουν κάποια θέματα που διαπραγματεύομαι πιο οριστικά –κι εκεί ίσως και η στίξη να παίζει και αυτόν τον ρόλο, του οριστικού δηλαδή–, θέματα που έχουν να κάνουν π.χ. με ιστορικά γεγονότα και πώς αυτά σχετίζονται με προσωπικά βιώματα ή έννοιες όπως τα γηρατειά, η φιλία, ο χρόνος».
Ο Μιχάλης Μελαχροινούδης, ολοκληρώνοντας την παρέμβασή του, δεν παρέλειψε να διαβάσει ποιήματα αλλά και να απαντήσει σε ερωτήσεις του κοινού.
—Η εκδήλωση είναι διαθέσιμη για παρακολούθηση και στο προσωπικό κανάλι του συγγραφέα στο Youtube (βλ. σχετικά εδώ).
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
