Η αυξηση της εγκληματικοτητας των νεων

Τα τελευταία χρόνια, η ελληνική κοινωνία γίνεται μάρτυρας μιας επικίνδυνης αύξησης της νεανικής εγκληματικότητας. Βίαια περιστατικά μεταξύ ανηλίκων, συμμορίες μαθητών, βανδαλισμοί, ληστείες μικρής κλίμακας αλλά και διαδικτυακός εκφοβισμός συνθέτουν ένα ζοφερό τοπίο. Το φαινόμενο δεν αποτελεί πλέον μεμονωμένη απόκλιση, αλλά προδιαθέτει μια ανησυχητική τάση που αντικατοπτρίζει βαθύτερα κοινωνικά προβλήματα.

Ποιες είναι, όμως, οι αιτίες ενός σύνθετου φαινομένου; Η άνοδος της νεανικής παραβατικότητας δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα. Πρόκειται για σύμπλεγμα κοινωνικών, οικονομικών και πολιτισμικών συνθηκών:

1. Οικογενειακή αστάθεια και έλλειψη ορίων. Η κρίση του οικογενειακού θεσμού, η απουσία επικοινωνίας, ο περιορισμένος χρόνος των γονιών και η δυσκολία θέσπισης σαφών ορίων δημιουργούν κενά που καλύπτονται, συχνά, από αρνητικές επιρροές.

2. Κοινωνικές ανισότητες και χαμένες ευκαιρίες. Η φτώχεια, η ανεργία και ο κοινωνικός αποκλεισμός τροφοδοτούν αισθήματα αδικίας και ματαιότητας στους νέους. Όταν η προοπτική μοιάζει αβέβαιη, η παραβατικότητα εμφανίζεται ως μια «εύκολη» διέξοδος ή ως ένας τρόπος επιβολής.

3. Η επιρροή των social media – μια νέα πραγματικότητα. Τα κοινωνικά δίκτυα λειτουργούν, συχνά, σαν πολλαπλασιαστής βίας. Viral προκλήσεις, προβολή «αντιηρώων», εξιδανίκευση της επιθετικότητας και διαδικτυακός μιμητισμός ωθούν πολλούς νέους σε επικίνδυνες συμπεριφορές.

4. Η τηλεόραση και η κουλτούρα της βίας. Η τηλεόραση, παρά τη μείωση της επιρροής της σε σχέση με παλαιότερα, εξακολουθεί να διαμορφώνει αντιλήψεις. Προβάλλει συχνά: σκηνές υπερβολικής βίας, «ριάλιτι» που καλλιεργούν τον ανταγωνισμό, την έλλειψη σεβασμού και το θέαμα για το θέαμα, και πρότυπα επιτυχίας που συνδέονται με την προβολή και όχι με την ουσία.  Τα παιδιά και οι έφηβοι, χωρίς επεξεργασμένο φίλτρο κριτικής σκέψης, απορροφούν συμπεριφορές που θεωρούνται «φυσιολογικές» ή ακόμη και «εντυπωσιακές».

5. Έλλειψη προβολής θετικών προτύπων. Στην καθημερινότητα, τα υγιή πρότυπα σπανίως προβάλλονται, όπως άνθρωποι του μόχθου, επιστήμονες, καλλιτέχνες με κοινωνική προσφορά, εκπαιδευτικοί και εθελοντές, νέοι που διαπρέπουν σε τομείς δημιουργίας. Στη θέση τους κυριαρχούν εικόνες επίπλαστης επιτυχίας, εύκολου πλουτισμού και αμφιλεγόμενης δημοσιότητας. Οι νέοι, αναζητώντας ταυτότητα, συχνά στρέφονται σε πρόσωπα που προσφέρουν εντυπωσιασμό και όχι ουσία.

6. Υποβάθμιση της πολιτικής και απαξίωση των θεσμών. Η διαρκής απαξίωση της πολιτικής ζωής, οι σκιές διαφθοράς και η έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς στερούν από τους νέους το αίσθημα σταθερότητας και προτύπων ηγεσίας.
Όταν η πολιτική παρουσιάζεται ως χώρος σύγκρουσης και όχι δημιουργίας, η δημόσια συζήτηση εξαντλείται σε φωνές, εντυπώσεις και αντιπαραθέσεις, και οι αξίες της δημοκρατίας και της συμμετοχής δεν αναδεικνύονται, τότε οι νέοι νιώθουν ακόμη περισσότερο αποξενωμένοι και επιρρεπείς στην απόρριψη κανόνων.

Το μήνυμα πρέπει να είναι: Η αύξηση της νεανικής εγκληματικότητας είναι το σύμπτωμα, όχι η αιτία. Είναι ο καθρέφτης μιας κοινωνίας που παλεύει με τις ανισότητες, την ηθική κόπωση, τον κατακερματισμένο δημόσιο λόγο και την έλλειψη οραμάτων. Η ευθύνη είναι συλλογική: της οικογένειας, του σχολείου, των θεσμών, των ΜΜΕ, αλλά και όλων μας. Αν θέλουμε, λοιπόν, νέους με ελπίδα, προοπτική και δημιουργική ενέργεια, πρέπει να τους προσφέρουμε αξίες, παραδείγματα και δρόμους που οδηγούν μακριά από τη βία και κοντά στη ζωή

Οι συνέπειες για την κοινωνία είναι η έξαρση της νεανικής εγκληματικότητας, που: α) υπονομεύει την ασφάλεια σε σχολεία και γειτονιές, β) ενισχύει τον φόβο και τη δυσπιστία, γ) δημιουργεί γενιές νέων χωρίς προοπτική και αυτοπεποίθηση, και δ) επιβαρύνει τις κοινωνικές δομές προστασίας και δικαιοσύνης.

Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι η παραβατικότητα στην εφηβεία αποτελεί, συχνά, προθάλαμο σοβαρότερων εγκληματικών πράξεων στην ενήλικη ζωή.

Πώς θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί αυτό το φαινόμενο;

Η λύση δεν είναι μονοδιάστατη ούτε απλή. Χρειάζεται συντονισμένη δράση:

1. Ενίσχυση του ρόλου της οικογένειας. Συμβουλευτικά προγράμματα, ενδυνάμωση γονέων και δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης.

2. Αναβάθμιση του σχολείου. Ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί, βιωματικά προγράμματα διαχείρισης συγκρούσεων και ενίσχυση δραστηριοτήτων που ενθαρρύνουν τη συνεργασία και τη δημιουργικότητα.

3. Προβολή θετικών προτύπων. Η κοινωνία –μέσα ενημέρωσης, σχολεία, φορείς– οφείλει να προβάλλει ανθρώπους που εμπνέουν, όχι που εντυπωσιάζουν.

4. Πιο υπεύθυνη τηλεοπτική και διαδικτυακή παραγωγή. Περιορισμός της αισθητικοποίησης της βίας, αποφυγή τοξικών προτύπων και ενίσχυση προγραμμάτων ποιότητας.

5. Αποκατάσταση εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Διαφάνεια, πολιτική παιδεία, προώθηση του εθελοντισμού και ενεργού συμμετοχής των νέων.

6. Κοινωνική πολιτική για όλους. Αθλητικοί χώροι, κέντρα νέων, δωρεάν δραστηριότητες και επέκταση κοινωνικών δομών για παιδιά και εφήβους σε κίνδυνο.

Το μήνυμα, λοιπόν, πρέπει να είναι: Η αύξηση της νεανικής εγκληματικότητας είναι το σύμπτωμα, όχι η αιτία. Είναι ο καθρέφτης μιας κοινωνίας που παλεύει με τις ανισότητες, την ηθική κόπωση, τον κατακερματισμένο δημόσιο λόγο και την έλλειψη οραμάτων. Η ευθύνη είναι συλλογική: της οικογένειας, του σχολείου, των θεσμών, των ΜΜΕ, αλλά και όλων μας. Αν θέλουμε, λοιπόν, νέους με ελπίδα, προοπτική και δημιουργική ενέργεια, πρέπει να τους προσφέρουμε αξίες, παραδείγματα και δρόμους που οδηγούν μακριά από τη βία και κοντά στη ζωή.

*Ο Θεόδωρος Κ. Ορδουμποζάνης είναι νομικός και συγγραφέας, με πιο πρόσφατο βιβλίο του το ιστορικό μυθιστόρημα «Οίκαδε…» (εκδ. Βιβλιοπωλεία Δημητριάδη, Αλεξανδρούπολη 2022).

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.