Ενα φωτογραφικο οδοιπορικο στην Αιγυπτο και την αθεατη οψη του, με «οδηγο» τον Δρ. Μανωλη Μαραγκουλη
Μπορεί η Ξάνθη και η Κομοτηνή να πάλλονται αυτές τις ημέρες στον ρυθμό του καρναβαλιού, όμως την Παρασκευή και το Σάββατο 13 και 14 Φεβρουαρίου αντίστοιχα άνοιξαν ένα «παράθυρο» προς τον Νότο, εκεί όπου ο Νείλος κυλά αργά, κουβαλώντας μνήμες πολιτισμών και ψιθύρους αιώνων. Οι δύο θρακικές πόλεις ταξίδεψαν νοερά στη μαγευτική Αίγυπτο, μέσα από τη φωτογραφική ματιά του Δρ. Μανώλη Μαραγκούλη, πρ. Διευθυντή του Παραρτήματος στην Αλεξάνδρεια του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού και της Οικίας-Μουσείου Κ.Π. Καβάφη, καθώς και πρ. Προέδρου της Εφορείας του Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης.
Ο λόγος για την εκδήλωση «Περιδιαβαίνοντας στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου: Φωτογραφικές αποτυπώσεις», που πραγματοποιήθηκε στις δύο πόλεις και ήταν μια μυσταγωγία εικόνων και βιωμάτων. Αφορμή της, η έκδοση του φωτογραφικού λευκώματος του κ. Μαραγκούλη, «Ο κόσμος σαν πανηγύρι», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης, σε επιμέλεια της κ. Ευδοξίας Ράδη, με ψηφιακή αναπαραγωγή φωτογραφιών του κ. Στέργιου Καράβατου και σχεδιασμό του κ. Θωμά Γκινούδη. Τα προλογικά δε σημειώματα υπογράφουν, εκτός από τον ίδιο τον δημιουργό, ο συγγραφέας και στιχουργός κ. Θωμάς Κοροβίνης, η Καθηγήτρια Ισλαμικών Σπουδών του ΑΠΘ κ. Αγγελική Ζιάκα και ο επιμελητής του Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης κ. Ηρακλής Παπαϊωάννου, υφαίνοντας ένα πολυφωνικό «προοίμιο».
Η πρωτότυπη αυτή συνάντηση πολιτισμών διοργανώθηκε από το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, τον Σύλλογο Φίλων ΙΘΤΠ, το Πρόγραμμα «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού», τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης και τη Λέσχη Κομοτηναίων. Στην Ξάνθη φιλοξενήθηκε στην Καπναποθήκη «Π», ενώ στην Κομοτηνή στη Λέσχη Κομοτηναίων.
Για το λεύκωμα και το μυσταγωγικό περιεχόμενό του μίλησε στην Κομοτηνή η κ. Τάνια Πούλκου, Διδάσκουσα φωτογραφίας και Απόφοιτη του Τμήματος Γλώσσας, Φιλολογίας & Πολιτισμού Παρευξείνιων Χωρών του ΔΠΘ, ενώ και στις δύο πόλεις, ο κ. Γιώργος Μαυρομμάτης, Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Επιστημών της Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία ΔΠΘ, ο κ. Νίκος Κοσμίδης, Υπ. Διδάκτορας Αρχιτεκτονικής ΔΠΘ και Πρόεδρος του Συλλόγου Φίλων ΙΘΤΠ, καθώς και ο ίδιος ο δημιουργός, που ξεδίπλωσε εμπειρίες και βιώματα από τη μακρόχρονη διαβίωσή του στην Αίγυπτο.
Τον συντονισμό είχε η κ. Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη, Φιλόλογος και Επιμελήτρια εκδόσεων, ενώ οι εκδηλώσεις διανθίστηκαν από αναγνώσεις αποσπασμάτων από τις «Ακυβέρνητες Πολιτείες» του Στρατή Τσίρκα και από τη μελέτη «Μαουάλεντ Μασρ αλ-μαχρούσα: μπιν αλ-μάντα ουά αλ-χάντιρ» του Άραφα Άμπντου Άλυ (Κάιρο, 1995), στην Ξάνθη από τον κ. Αλέξανδρο Στυλιανίδη, Υπ. Διδάκτορα Νεοελληνικής Φιλολογίας ΔΠΘ και στην Κομοτηνή από την κ. Άννα Μαχαιροπούλου, Σκηνοθέτιδα και Ηθοποιό.
Ας μυηθούμε, λοιπόν, κι εμείς σε αυτόν τον κόσμο σαν πανηγύρι. Σε έναν κόσμο πολύχρωμο, αντιφατικό, θορυβώδη, συνάμα τρυφερό, κι ίσως περισσότερο οικείο από όσο πιστεύουμε.
Τάνια Πούλκου, «Η αυθεντικότητα αυτών των φωτογραφιών κάνει τους θεατές να έχουν μια ψευδαίσθηση συμμετοχής στα τεκταινόμενα»
Μετά και τους απαραίτητους χαιρετισμούς, η κ. Τάνια Πούλκου πήρε τον λόγο και, παρουσιάζοντας μια σειρά από χαρακτηριστικές φωτογραφίες του λευκώματος, μας εμβάπτισε στον κόσμο του δημιουργού και επιχείρησε να προσεγγίσει τη συμβολή της φωτογραφίας στην αποτύπωση και διατήρηση θρησκευτικών τελετουργιών. Ανέφερε συγκεκριμένα: «Ο κ. Μαραγκούλης απαθανατίζει στιγμές καθώς εξελίσσονται φυσικά· αυθεντικές, αφύλαχτες στιγμές που αφηγούνται μια αληθινή ιστορία. Προσεγγίζει την κουλτούρα ώστε να μπορέσουμε να την κατανοήσουμε. Η φωτογραφία είναι περιεχόμενο, γι’ αυτό και ο ίδιος επικεντρώνεται σε αυτό έναντι της φόρμας. Παρ’ όλα αυτά, η σύνθεση και ο φωτισμός εξακολουθούν να παίζουν κρίσιμο ρόλο.
Αυτή η ισχυρή μορφή οπτικής αφήγησης του λευκώματος μπορεί να προκαλέσει συναισθήματα, να εμπνεύσει και να προσφέρει ένα παράθυρο σε διαφορετικούς κόσμους. Κάθε εικόνα του προσθέτει ένα επίπεδο στην αφήγηση, κάνοντας το σύνολο σπουδαιότερο από το άθροισμα των μερών του.
Με μια πιο προσεκτική ανάλυση, αντιλαμβανόμαστε ότι ο ίδιος γίνεται παρατηρητής που εργάζεται σε απρόβλεπτο περιβάλλον. Δεν επηρεάζει τη σκηνή, αλλά καταγράφει ό,τι συμβαίνει με ειλικρινή τρόπο, έχοντας την ικανότητα να προβλέψει τις βασικές στιγμές.
Η μονόχρωμη αποτύπωση προδίδει μια αίσθηση ωριμότητας και μας βοηθά να επικεντρωθούμε στην ανθρώπινη πλευρά της στιγμής, χωρίς τον περισπασμό του χρώματος. Με αυτόν τον τρόπο, οι εικόνες του γίνονται πιο ατμοσφαιρικές και προσδίδουν την αίσθηση του μυστηρίου. Υπάρχει μια δραματική ποιότητα στις εικόνες του, με τη θεατρική ή μάλλον κινηματογραφική έννοια της έκφρασης, αποτυπώνοντας την παρουσία του Θεού ανάμεσα στον λαό του. Αυτά τα οπτικά στοιχεία ξεπερνούν τις απλές εικόνες· γίνονται μαρτυρίες των ορατών και αοράτων έργων του Θεού, μια κληρονομιά που τιμάται από ολόκληρες γενιές. Αποτυπώνουν τα ακατέργαστα συναισθήματα που ξεδιπλώνονται μέσα στη θρησκευτική κοινότητα, όπως τα βιώνει το κάθε υποκείμενο των εικόνων του.
Γιατί κοιτάμε αυτές τις εικόνες; Γιατί τις βρίσκουμε ενδιαφέρουσες; Αυτό συμβαίνει επειδή είναι φωτογραφίες που μεταδίδονται και επικοινωνούν μέσω ενός μέσου και μιας γλώσσας που έχουμε μάθει ευρέως να διαβάζουμε, να κατανοούμε, να εκτιμούμε και να θεωρούμε αυθεντικές. Από την άλλη πλευρά, η ίδια γλώσσα επιτρέπει σε αυτές τις εικόνες να μας αγγίξουν και να χαραχθούν στη μνήμη μας, καθώς γινόμαστε μάρτυρες καταστάσεων, αντικρίζοντάς τες σαν να κοιτάμε πίσω από την κλειδαρότρυπα. Επίσης, η αυθεντικότητα αυτών των φωτογραφιών κάνει τους θεατές να έχουν μια ψευδαίσθηση συμμετοχής στα τεκταινόμενα· μια θρησκευτική και πνευματική εμπειρία».
[Μπορείτε να βρείτε ολόκληρη την εισήγηση της κ. Πούλκου ΕΔΩ]
Γιώργος Μαυρομμάτης, «Το λεύκωμα αυτό μάς προκαλεί να σκεφτούμε: μήπως τελικά αυτό που θεωρούμε “ξένο” είναι, σε πολλές διαστάσεις του, “οικείο”;»
Στη συνέχεια, ο κ. Γιώργος Μαυρομμάτης, βαθύς γνώστης του κόσμου του ισλάμ, ένεκα και της ακαδημαϊκής του διαδρομής, αναφέρθηκε στην κατανομή των μουσουλμάνων στον κόσμο, καθώς και στον σουφισμό και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, επισημαίνοντας: «Αν επιχειρήσουμε ένα νοερό ταξίδι στον χώρο και στον χρόνο, και επικεντρώσουμε το βλέμμα μας στην αραβική χερσόνησο, εκεί περί τα τέλη του 7ου αιώνα κοινής χρονολόγησης, θα δούμε ότι εμφανίζονται στον χώρο του ισλάμ κάποιοι πιστοί που επιδιώκουν –και θεωρείται ότι καταφέρνουν– να εγκαθιδρύσουν μια αδιαμεσολάβητη και μυστική σχέση με τον Θεό. Αυτοί, λοιπόν, ονομάζονται σούφι –ο όρος προέρχεται από τη λέξη “tasawwuf”, που στα αραβικά σημαίνει εξαγνισμός–, ενώ σε ορισμένους από αυτούς, κυρίως στον χώρο του σιιτικού ισλάμ, αποδίδεται, από τους ακόλουθούς τους, ο τίτλος “wali ullah”, που στα αραβικά σημαίνει “φίλος του Θεού” –άγιος στα καθ’ ημάς. […]
Σούφικες λατρευτικές συνάξεις τελούνται με αφορμή σημαντικά γεγονότα, όπως είναι η νύχτα της ανάμνησης της γέννησης του προφήτη Μωάμεθ, που λέγεται “Laylat al-Mawlid” στα αραβικά και στα τουρκικά είναι γνωστή ως “mevlid kandili”. Άλλο τέτοιο γεγονός αποτελεί η νύχτα ανάμνησης της αποκάλυψης των πρώτων στίχων του “Κορανίου” στον προφήτη Μωάμεθ (Laylat al-Qadr στα αραβικά, Kadir Gecesi στα τουρκικά), ενώ υπάρχουν ανάλογες συνάξεις και τελετές εις μνήμη των αγίων/φίλων του Θεού (Wali ullah), που θεωρούνται ιδρυτές ή σημαντικές προσωπικότητες ενός σούφικου τάγματος.
Στιγμές από τέτοιες τελετές, και πιο συγκεκριμένα από τελετές μούλετ (έτσι προφέρεται το mawlid στην καθομιλούμενη) από διάφορες περιοχές στην Αίγυπτο, συλλαμβάνει με τον φωτογραφικό του φακό και καταθέτει στο εξαιρετικό αυτό λεύκωμα, ο αγαπητός Μανώλης Μαραγκούλης. Πρόκειται για εικόνες που δεν βλέπουμε εδώ στην περιοχή μας, εννοώ στα Βαλκάνια και την Ανατολία, αν και βεβαίως τέτοιες τελετές είναι και οι τελετές σεμά, τόσο των Αλεβιτών όσο και των Μεβλεβί. Έτσι, το λεύκωμα αυτό μάς ανοίγει ένα παράθυρο, μέσα από το οποίο μπορούμε να δούμε πως υπάρχει και το διαφορετικό μέσα στο “άλλο”. Και μας προκαλεί να σκεφτούμε: μήπως τελικά αυτό που θεωρούμε “ξένο” είναι, σε πολλές διαστάσεις του, “οικείο”;»
[Μπορείτε να βρείτε ολόκληρη την εισήγηση του κ. Μαυρομμάτη ΕΔΩ]
Νίκος Κοσμίδης, «Τα “μούλεντ” που φωτογράφισε ο Μ. Μαραγκούλης δεν είναι απλώς θρησκευτικά γεγονότα: είναι εκρήξεις συλλογικής μνήμης»
Ο κ. Νίκος Κοσμίδης συνομίλησε ακολούθως δημιουργικά με τον κ. Μαραγκούλη και τις φωτογραφίες του, παρουσιάζοντας, μεταξύ άλλων, στιγμιότυπα που ο ίδιος αιχμαλώτισε με τον φακό του, μετά από περιηγήσεις του σε άλλες χώρες, όπου και συναντήθηκε με διάφορες θρησκευτικές κοινότητες. Σχολίασε μεταξύ άλλων: «Το λεύκωμα “Ο κόσμος σαν πανηγύρι” του Μανώλη Μαραγκούλη δεν είναι απλώς μία φωτογραφική καταγραφή θρησκευτικών τελετουργιών στην Αίγυπτο. Είναι μια κατάδυση σε έναν κόσμο που δεν αποκαλύπτεται στον βιαστικό παρατηρητή. Είναι μια επιλογή στάσης: να μην κοιτάξεις από απόσταση, αλλά να βρεθείς μέσα στον ρυθμό, στη σκόνη, στις μυρουδιές του τόπου, στην ανάσα των ανθρώπων.
Τα “μούλεντ” που φωτογράφισε ο Μαραγκούλης δεν είναι απλώς θρησκευτικά γεγονότα: είναι εκρήξεις συλλογικής μνήμης. Είναι κοινότητες που θυμούνται μέσα από το σώμα. Χορεύουν, τραγουδούν, επαναλαμβάνουν κινήσεις που έχουν διαμορφωθεί ιστορικά και διαγενεακά. Εκεί η θρησκεία δεν είναι αφηρημένη έννοια. Είναι εμπειρία. Είναι σώμα που πάλλεται.
Και αυτό ακριβώς το στοιχείο αναγνώρισα και στις δικές μου φωτογραφίες από συναντήσεις με θρησκευτικές κοινότητες του κόσμου μας. Διαφορετικοί ήχοι, σύμβολα, παραδόσεις, θεολογικές παραδοχές. Κι όμως, το ανθρώπινο σώμα, πέραν όλων αυτών, έμοιαζε να μιλά μια κοινή, σωματική γλώσσα.
Είδα γυναίκες με σκυμμένη, καλυμμένη την κεφαλή τους, να προσεύχονται στον Λίβανο. Άνδρες που παραδίδονταν σε έντονο θρησκευτικό χορό στην Ινδία. Πιστούς, με υψωμένα χέρια σε ρυθμούς έκστασης και λατρείας στην Τζαμάικα. Κοινότητες συγκεντρωμένες γύρω από ψαλμωδίες, τύμπανα, αναγνώσεις ιερών κειμένων στην Αιθιοπία. Σιωπή των λόγων που γινόταν κραυγή του σώματος. Κραυγή που γινόταν, τελικά, προσευχή. Αυτός ο κοινός παρονομαστής δεν αποτελεί μια πολιτισμική σύμπτωση. Είναι βαθιά ανθρωπολογικός. Ο άνθρωπος, διαχρονικά, αναζητά τρόπους να σταθεί απέναντι στο άρρητο, και αυτή η στάση αποκτά συγκεκριμένη μορφή μέσα από την τελετουργία».
[Μπορείτε να βρείτε ολόκληρη την εισήγηση του κ. Κοσμίδη ΕΔΩ]
Και οι δύο εκδηλώσεις έκλεισαν με ενδιαφέρουσα συζήτηση μεταξύ των εισηγητών, του συγγραφέα και των παρευρισκόμενων. Η καθ’ ημάς Ανατολή και η Αίγυπτος του Καβάφη και του Τσίρκα εξακολουθούν πάντα να ενδιαφέρουν…
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
