Νικος Κοσμιδης, «“Ο κοσμος σαν πανηγυρι”: σωμα και μνημη»

Το λεύκωμα «Ο κόσμος σαν πανηγύρι» του Μανώλη Μαραγκούλη δεν είναι απλώς μία φωτογραφική καταγραφή θρησκευτικών τελετουργιών στην Αίγυπτο. Είναι μια κατάδυση σε έναν κόσμο που δεν αποκαλύπτεται στον βιαστικό παρατηρητή. Είναι μια επιλογή στάσης: να μην κοιτάξεις από απόσταση, αλλά να βρεθείς μέσα στον ρυθμό, στη σκόνη, στις μυρουδιές του τόπου, στην ανάσα των ανθρώπων.

Τα «μούλεντ» που φωτογράφισε ο Μαραγκούλης δεν είναι απλώς θρησκευτικά γεγονότα: είναι εκρήξεις συλλογικής μνήμης. Είναι κοινότητες που θυμούνται μέσα από το σώμα. Χορεύουν, τραγουδούν, επαναλαμβάνουν κινήσεις που έχουν διαμορφωθεί ιστορικά και διαγενεακά. Εκεί η θρησκεία δεν είναι αφηρημένη έννοια. Είναι εμπειρία. Είναι σώμα που πάλλεται.

Και αυτό ακριβώς το στοιχείο αναγνώρισα και στις δικές μου φωτογραφίες από συναντήσεις με θρησκευτικές κοινότητες του κόσμου μας. Διαφορετικοί ήχοι, σύμβολα, παραδόσεις, θεολογικές παραδοχές. Κι όμως, το ανθρώπινο σώμα, πέραν όλων αυτών, έμοιαζε να μιλά μια κοινή, σωματική  γλώσσα.

Είδα γυναίκες με σκυμμένη, καλυμμένη την κεφαλή τους, να προσεύχονται στον Λίβανο.

Άνδρες που παραδίδονταν σε έντονο θρησκευτικό χορό, στην Ινδία.

Πιστούς, με υψωμένα χέρια σε ρυθμούς έκστασης και λατρείας στην Τζαμάικα.

Κοινότητες συγκεντρωμένες γύρω από ψαλμωδίες, τύμπανα, αναγνώσεις ιερών κειμένων στην Αιθιοπία.

Σιωπή των λόγων που γινόταν κραυγή του σώματος.

Κραυγή που γινόταν, τελικά, προσευχή.

Αυτός ο κοινός παρονομαστής δεν αποτελεί μια πολιτισμική σύμπτωση. Είναι βαθιά ανθρωπολογικός. Ο άνθρωπος, διαχρονικά, αναζητά τρόπους να σταθεί απέναντι στο άρρητο, και αυτή η στάση αποκτά συγκεκριμένη μορφή μέσα από την τελετουργία.

Οι φωτογραφικές αποτυπώσεις τέτοιων στιγμών δεν υπηρετούν, ασφαλώς, έναν θρησκευτικό συγκρητισμό μεταξύ δοξασιών και πίστεων. Επιχειρούν να φωτίσουν εκείνη τη στιγμή όπου ο άνθρωπος παραδίδεται σε κάτι που τον υπερβαίνει. Μια στιγμή όπου η ατομική ταυτότητα μετασχηματίζεται μέσα στη συλλογική εμπειρία και επανανοηματοδοτείται. Και ακριβώς σε αυτήν τη διαδικασία εγγράφεται η λειτουργία της μνήμης.

Τα πανηγύρια που αποτύπωσε ο Μ. Μαραγκούλης στην Αίγυπτο δεν είναι απλώς εκδηλώσεις πίστης. Είναι μηχανισμοί συνέχειας ενός τρόπου ύπαρξης μέσα στον χρόνο, τρόποι με τους οποίους μια κοινότητα διασφαλίζει ότι η ταυτότητά της δεν θα διαρραγεί. Το ίδιο ισχύει για τις συνάξεις που φωτογράφισα εγώ σε άλλες χώρες. Εκεί, σε αυτές τις συλλογικές πράξεις, η κοινότητα θυμάται ποια είναι μέσα από τον ρυθμό, τη συλλογική κίνηση και την επανάληψη

Σήμερα, όταν μιλάμε για μνήμη, συνήθως εννοούμε την τραυματική μνήμη, την ιστορική, την κοινωνική, τη χωρική και υλική, την πολιτική μνήμη. Όμως, η μνήμη έχει και μια άλλη διάσταση: τη βιωματική, τη λειτουργική, την τελετουργική.

Τα πανηγύρια που αποτύπωσε ο Μαραγκούλης στην Αίγυπτο δεν είναι απλώς εκδηλώσεις πίστης. Είναι μηχανισμοί συνέχειας ενός τρόπου ύπαρξης μέσα στον χρόνο, τρόποι με τους οποίους μια κοινότητα διασφαλίζει ότι η ταυτότητά της δεν θα διαρραγεί. Το ίδιο ισχύει για τις συνάξεις που φωτογράφισα εγώ σε άλλες χώρες. Εκεί, σε αυτές τις συλλογικές πράξεις, η κοινότητα θυμάται ποια είναι μέσα από τον ρυθμό, τη συλλογική κίνηση και την επανάληψη.

Η φωτογραφία, σε αυτές τις περιπτώσεις, γίνεται τεκμήριο ζώσας μνήμης. Δεν παγώνει απλώς μια στιγμή. Καταγράφει έναν μηχανισμό, έναν τρόπο πολιτισμικής συνέχειας. Αυτό μας οδηγεί και στη θεολογική προβληματική αυτού του υλικού. Αν δούμε τις φωτογραφίες αυτές χωρίς προκατάληψη, θα διαπιστώσουμε ότι η εμπειρία του ιερού δεν είναι μονοσήμαντη ούτε μονοδιάστατη ως προς τις μορφές της. Παίρνει διαφορετικές εκφράσεις, ο υπαρξιακός της πυρήνας όμως παραμένει κοινός: η ανάγκη υπέρβασης της υπαρξιακής απομόνωσης και η νοηματοδότηση της ζωής μέσα από τη σχέση.

Στις φωτογραφίες του Μαραγκούλη, το πλήθος δεν είναι άθροισμα ατόμων αλλά σώμα. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που πάλλεται.

Κοιτώντας τις στιγμές από τα μούλεντ στην Αίγυπτο, που κατέγραψε πριν από περίπου τριάντα χρόνια ο Μανώλης, και ανακαλώντας τις δικές μου φωτογραφίες από ανάλογες εμπειρίες, τις οποίες ομολογώ πως είχα αφήσει πίσω μου, γίνεται σαφές ένα πράγμα. Σε όλες αυτές τις στιγμές ο άνθρωπος, ακόμη κι αν μοιάζει «αρπαγμένος» από τον παρόντα υλικό κόσμο, δεν είναι μόνος. Εντάσσεται σε κάτι μεγαλύτερο, βαθιά συλλογικό και υπερτοπικό.

Αυτή η ένταξη είναι το σημείο όπου μπορεί να αναδυθεί η οικουμενική διάσταση της μνήμης αυτών των φωτογραφιών. Όχι ως ισοπέδωση διαφορών. Όχι ως άρνηση δογμάτων και αληθειών. Αλλά ως απόρριψη της εχθρότητας που συχνά αναπτύσσεται στο όνομά τους και ως αναγνώριση ότι πίσω από τις διαφορετικές θεολογίες υπάρχει μια κοινή αναζήτηση νοήματος.

Σε έναν κόσμο όπου οι θρησκευτικές ταυτότητες συχνά εργαλειοποιούνται πολιτικά και στρατιωτικά, φτάνοντας ακόμη και στη δικαιολόγηση της βίας, η φωτογραφία μπορεί να λειτουργήσει αποκαταστατικά. Μπορεί να μας επιτρέψει να δούμε τον «άλλο» όχι ως ξένο, ως αλλότροπο, ως φορέα απειλής, αλλά ως άνθρωπο που προσεύχεται, φοβάται, πονά και ελπίζει – όπως κι εμείς.

Και εδώ επιστρέφω στον τίτλο του λευκώματος: «Ο κόσμος σαν πανηγύρι». Γιατί το πανηγύρι δεν είναι απλώς χαρά. Είναι συλλογικότητα. Είναι κυκλικός χρόνος. Είναι επανάληψη που γεννά ταυτότητα. Είναι το σημείο όπου ο ατομικός χρόνος συναντά τον χρόνο των γενεών και γίνεται μέρος του.

Οι φωτογραφίες του Μαραγκούλη και οι δικές μου συνομιλούν ακριβώς σε αυτό: στην ανάδειξη της τελετουργίας ως τόπου όπου η μνήμη, η πίστη και η κοινότητα συμπλέκονται. Στην ανάδειξη του σώματος ως φορέα ιστορίας.

Στο πρόγραμμα «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού», μας απασχολεί έντονα η σχέση χώρου και μνήμης. Οι τελετές που βλέπουμε σε αυτές τις εικόνες δεν συμβαίνουν σε ουδέτερους χώρους. Συμβαίνουν σε τόπους φορτισμένους. Τόπους που έχουν ιστορία, που έχουν σημασία, που έχουν συμβολικό βάρος.

Ίσως αυτός ο διάλογος εικόνων να μας υπενθυμίζει ότι η ανθρωπότητα δεν πρέπει να ορίζεται μόνο από τις διαφορές και τις συγκρούσεις της, αλλά και από τις κοινές της κινήσεις προς το υπερβατικό. Ότι η μνήμη δεν είναι μόνο τραύμα, αλλά και ρυθμός και ζωή. Ότι η πίστη δεν είναι μόνο δόγμα, όρια και απαγορεύσεις, αλλά και σώμα και καρδιά, κίνηση, συλλογική έκφραση και κοινότητα. Και ότι η φωτογραφία έχει τη δύναμη, έστω και μέσα από δύο διαστάσεις, να μας φέρει σε εγγύτητα με το ανοίκειο. Έτσι, γίνεται γέφυρα ανθρώπων και κόσμων που αλλιώς θα έμεναν μακρινοί

Η τελετουργία της κοινότητας μετατρέπει τον χώρο σε ζωντανό φορέα νοήματος. Και η φωτογραφία γίνεται το μέσο με το οποίο αυτή η μετατροπή μπορεί να διασωθεί, να αναστοχαστεί, να μεταφερθεί σε έναν άλλον τόπο και χρόνο.

Ίσως, τελικά, αυτός ο διάλογος εικόνων να μας υπενθυμίζει ότι η ανθρωπότητα δεν πρέπει να ορίζεται μόνο από τις διαφορές και τις συγκρούσεις της, αλλά και από τις κοινές της κινήσεις προς το υπερβατικό. Ότι η μνήμη δεν είναι μόνο τραύμα, αλλά και ρυθμός και ζωή. Ότι η πίστη δεν είναι μόνο δόγμα, όρια και απαγορεύσεις, αλλά και σώμα και καρδιά, κίνηση, συλλογική έκφραση και κοινότητα. Και ότι η φωτογραφία έχει τη δύναμη, έστω και μέσα από δύο διαστάσεις, να μας φέρει σε εγγύτητα με το ανοίκειο. Έτσι, γίνεται γέφυρα ανθρώπων και κόσμων που αλλιώς θα έμεναν μακρινοί.

*Ο Νίκος Κοσμίδης είναι Υπ. Διδάκτορας Αρχιτεκτονικής ΔΠΘ και Πρόεδρος του Συλλόγου Φίλων ΙΘΤΠ, και το παρόν κείμενό του είναι η ομιλία του στην παρουσίαση του Φωτογραφικού Λευκώματος του Δρ. Μανώλη Μαραγκούλη, «Ο κόσμος σαν πανηγύρι» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, 2025), στο πλαίσιο της εκδήλωσης «Περιδιαβαίνοντας στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου: Φωτογραφικές αποτυπώσεις», που διοργανώθηκε από το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, τον Σύλλογο των Φίλων του ΙΘΤΠ, το Πρόγραμμα «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού», τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης και τη Λέσχη Κομοτηναίων, στην Ξάνθη, στις 13/02/2026, στην Καπναποθήκη «Π» και στην Κομοτηνή, στις 14/02/2026, στη Λέσχη Κομοτηναίων.

Βλ. το σχετικό ρεπορτάζ εδώ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.