Το Βυζαντιο αναμεσα σε δυτικες πολεις και ανατολικες αυτοκρατοριες
«Το Βυζάντιο μεταξύ δυτικών πόλεων και ανατολικών αυτοκρατοριών» ονομάζεται το νέο βιβλίο του ιστορικού ερευνητή, και κατόχου της Έδρας Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Jawaharlal Nehru στο Νέο Δελχί της Ινδίας, Βασίλειου Σύρου.
Το πόνημα, σε επιμέλεια του καθηγητή του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας ΔΠΘ κ. Νίκου Μαυρέλου, έχει να κάνει με την άνοδο και τη πτώση των αυτοκρατοριών, αλλά και την εξέλιξη των δημοκρατιών της μεσαιωνικής Ιταλίας, είναι εξαιρετικά επίκαιρα σε μια εποχή έντονων και ραγδαίων γεωπολιτικών εξελίξεων.
Το πρώτο μέρος αναφέρεται στις αντιλήψεις των Βυζαντινών σχετικά με τα πολιτικά συστήματα που επικράτησαν στις πόλεις-κράτη της μεσαιωνικής και νεότερης Ιταλίας, από το πρώιμο Βυζάντιο μέχρι και τον 17ο αιώνα, και την επαφή της δύσης με αυτή.
Το δεύτερο μέρος εστιάζει στο έργο του εξέχοντος διανοητή του 18ου αιώνα Shāh Walī Allāh, την περίοδο της φθοράς της αυτοκρατορίας των Μουγκάλ, η οποία ήλεγχε ένα μεγάλο μέρος της Ινδικής υποηπείρου, και τα μαθήματα που μπορούσε αυτή να πάρει από τις αυτοκρατορίες των Σασσανιδών και των Βυζαντινών.
ΠτΘ: Πώς δημιουργήθηκε η ιδέα για το βιβλίο σας, και πώς συμπληρώνουν τα δυο διακριτά θέματά σας το ένα το άλλο;
Β.Σ.: Την περίοδο των διδακτορικών μου σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης στη Γερμανία ασχολήθηκα με την πρόσληψη της πολιτικής σκέψης του Αριστοτέλη στον δυτικό Μεσαίωνα, ιδιαίτερα στην Ιταλία και την Γαλλία. Μεταξύ άλλων, επιχείρησα να ανιχνεύσω τα στοιχεία που είχαν σταχυολογήσει διάφοροι στοχαστές στη λατινική Ευρώπη από κλασικά έργα, όπως τα “Πολιτικά”, η “Ρητορική” και τα “Ηθικά Νικομάχεια” του Αριστοτέλη, για την ιστορία και τα πολιτεύματα των αρχαίων ελληνικών πόλεων. Παράλληλα, με ενδιέφερε να διερευνήσω σε συγκριτική προοπτική την εικόνα της Αθηναϊκής δημοκρατίας στον βυζαντινό κόσμο υπό το πρίσμα των απόψεων των Βυζαντινών αναφορικά με τις ιταλικές πόλεις-κράτη. Αυτό ακριβώς είναι το κεντρικό θέμα του πρώτου κεφαλαίου του βιβλίου. Το δεύτερο κομμάτι εστιάζει στις ιδέες που επικράτησαν στη μεσαιωνική και νεότερη Ινδία σχετικά με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Μια πρώτη ενασχόλησή μου με αυτή τη θεματική προέκυψε το καλοκαίρι του 2008 στη διάρκεια ερευνητικής παραμονής στο Πανεπιστήμιο Jawaharlal Nehru στο Νέο Δελχί της Ινδίας, όπου μάλιστα έλαβα την πρόσκληση το ακαδημαϊκό έτος 2022–2023 να διδάξω ως πρωτοβάθμιος καθηγητής στην Έδρα Ελληνικών Σπουδών. Σε εκείνο το πλαίσιο επικεντρώθηκα στη διάδοση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας στην Αυτοκρατορία των Μουγκάλ. Συνάμα, επεδίωξα να ιχνηλατήσω πώς οι Ινδοί διανοητές εξέλαβαν την αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο. Συνεπώς, το Βυζάντιο ως πλαίσιο αναφοράς για την οργάνωση και λειτουργεία διαφόρων πολιτειακών μορφών και την άνοδο και πτώση των αυτοκρατοριών συνιστά τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στα δύο μέρη του πονήματος: το πρώτο κεφάλαιο πραγματεύεται την ιστορική και φιλοσοφική γραμματεία της βυζαντινής και μεταβυζαντινής περιόδου ως μήτρα αντιλήψεων για τις ιταλικές πόλεις, ενώ η δεύτερη ενότητα αποτιμά πώς η πολιτική ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας συνδέθηκε με συζητήσεις γύρω από το μέλλον της Αυτοκρατορίας των Μουγκάλ.
ΠτΘ: Πώς έβλεπαν οι βυζαντινοί λόγιοι τα Ιταλικά πολιτικά συστήματα;
Β.Σ.: Σε καθαρά θεωρητικό επίπεδο, οι Βυζαντινοί συγγραφείς αντιμετώπιζαν με δυσπιστία την κοινοτική/πρωτο-δημοκρατική οργάνωση των πόλεων-κρατών της Ιταλίας η οποία παρέπεμπε, από τη σκοπιά τους, στα ελαττώματα και τις αποτυχίες της αρχαίας δημοκρατίας. Αναμφίβολα, η τάση των βυζαντινών να απαξιώνουν τα ιταλικά πολιτικά συστήματα ήταν συχνά απότοκο του ανταγωνισμού ανάμεσα στο Βυζάντιο και μεγάλες εμπορικές δυνάμεις, όπως η Βενετία και η Γένοβα. Όπως συνέβη πολλές φορές στην ιστορία και εξακολουθεί να συμβαίνει και σήμερα, ο Άλλος αποτελεί κατεξοχήν πεδίο προβολής ανασφαλειών και συμπλεγμάτων μειονεξίας ή κατωτερότητας, τις οποίες κανείς προσπαθεί να καλύψει εκτρέποντας την προσοχή και αμαυρώνοντας ό,τι είναι διαφορετικό. Ύστερα από την πτώση του Βυζάντιου, πολλοί λόγιοι φιλοξενήθηκαν και ανέπτυξαν σημαντική δράση στην Ιταλία. Συνακόλουθα, υιοθέτησαν μια πιο ευνοϊκή προσέγγιση στα πολιτικά δρώμενα των ιταλικών πόλεων. Παρ’ όλα αυτά, δεν είναι πάντα εύκολο να αξιολογηθούν τα βαθύτερα κίνητρα που οδήγησαν σε αυτή την αλλαγή στάσης: σε κάποιες συγκυρίες υπαγορευόταν από προσωπικές αξιώσεις για οφέλη, προνόμια και τιμές, ενώ σε άλλες πήγαζε από το όραμα της αποτίναξης του οθωμανικού ζυγού.
ΠτΘ: Πώς έφτασε ένας Ινδός λόγιος να μελετά την Βυζαντινή Αυτοκρατορία;
Β.Σ.: Η περίπτωση του Shah Wali Allah προσφέρει σημαντικά κλειδιά σχετικά με την εικόνα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στη μεσαιωνική και νεότερη Ινδία. Ένας στοχαστής ο οποίος βίωνε την παρακμή μιας τόσο σπουδαίας και πολυσύνθετης αυτοκρατορίας όπως εκείνης των Μουγκάλ ήταν λογικό να επιδοθεί στην εξέταση παρόμοιων πολιτικών μορφωμάτων του παρελθόντος, όπως οι Αυτοκρατορίες των Σασσανιδών και των Βυζαντινών. Ο Shah Wali Allah απέβλεπε στο να αντλήσει διδάγματα τα οποία έκρινε ότι θα ήταν εφαρμόσιμα στην εποχή του. Επιπλέον, μέσω της χρήσης συγκεκριμένων παραδειγμάτων ο Ινδός συγγραφέας επιθυμούσε να προσδώσει βαρύτητα και αξιοπιστία στο πρόγραμμά του για την αναβίωση της Αυτοκρατορίας των Μουγκάλ και στις νουθεσίες που απηύθυνε στους πολιτικούς άρχοντες για κοινωνικές και οικονομικές παθογένειες. Δεν είμαι σίγουρος πόσο ακριβής και εκτενής ήταν η γνώση που διέθεταν οι Ινδοί σχετικά με το Βυζάντιο. Ωστόσο, είναι εντυπωσιακό το πόσο κοντά βρίσκεται ο Shah Wali Allah τόσο με βυζαντινούς διανοητές όσο και με κορυφαίους θεωρητικούς στη νεότερη Ευρώπη σε ό,τι αφορά τον εντοπισμό των παραγόντων που ευθύνονται για τη γέννηση, την ακμή και την κατάλυση των αυτοκρατοριών. Και δεν είναι σίγουρα τυχαίο ότι ο Shah Wali Allah επέλεξε να επικαλεσθεί όχι την Κίνα για παράδειγμα, αλλά την περσική και τη βυζαντινή παράδοση, oι οποίες ήταν βασικό μέρος της εξίσωσης στην ανάδυση και εδραίωση των πρώτων ισλαμικών αυτοκρατοριών.
ΠτΘ: Ποια ήταν η διαδικασία ώστε δύο άρθρα να μεταφραστούν και να δημοσιευτούν σε ένα τόμο;
Β.Σ.: Αρκετοί συνάδελφοι και φοιτητές στον ελληνόφωνο πανεπιστημιακό χώρο εξέφρασαν στο παρελθόν έντονο ενδιαφέρον για τη δημοσίευση των δύο κειμένων στα ελληνικά. Προηγήθηκε βουλγαρική μετάφραση του πονήματος υπό την αιγίδα του Πανεπιστημίου της Σόφιας “St. Kliment Ohridski” και την επιστημονική καθοδήγηση και εποπτεία του επιφανούς ιστορικού της βυζαντινής φιλοσοφίας στο προαναφερθέν πανεπιστήμιο καθ. Georgi Kapriev, η οποία κυκλοφόρησε το 2023, μερικούς μήνες πριν από την ελληνική εκδοχή. Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον δάσκαλό μου στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και Καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, κ. Νίκο Μαυρέλο, για την ενθάρρυνσή του και τη γλωσσική επιμέλεια του χειρόγραφου. Νιώθω λοιπόν μεγάλη χαρά ότι λόγω της μείζονος συμβολής του κ. Μαυρέλου σε αυτό το εγχείρημα υπάρχει μια έμμεση σχέση με την περιοχή της Θράκης και το ΔΠΘ.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
