Θανασης Β. Κουγκουλος,* «Τα συνεδρια της ΣΚΑΣ για τη Μικρασιατικη Καταστροφη και την Ανταλλαγη των Πληθυσμων στην “Επιστημονικη Επετηριδα” της»

Αγαπητές και αγαπητοί,

Η Κοσμητεία της Σχολής Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης –με τη συνδρομή των Τμημάτων Ιστορίας και Εθνολογίας, Ελληνικής Φιλολογίας και Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξείνιων Χωρών που την απαρτίζουν– επέλεξε να διοργανώσει δύο επετειακά διεθνή επιστημονικά συνέδρια για τη Μικρασιατική Καταστροφή και την Ελληνοτουρκική Ανταλλαγή των Πληθυσμών αντίστοιχα το 2022 και το 2023. Και στα δύο συνέδρια είχα την ευθύνη της γραμματείας της επιστημονικής και της οργανωτικής επιτροπής.

Το πρώτο διεθνές επιστημονικό συνέδριο για την πολυεπίπεδη και διεπιστημονική αναψηλάφηση της Μικρασιατικής Καταστροφής είχε τίτλο «Επανεκτιμώντας τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922-2022)» και πραγματοποιήθηκε διαδικτυακά σε τέσσερις ημέρες από τις 21 έως τις 24 Οκτωβρίου 2022. Στο συνέδριο προγραμματίστηκαν εξήντα έξι (66) ανακοινώσεις από εβδομήντα δύο (72) πανεπιστημιακούς, μεταδιδάκτορες, διδάκτορες, μεταπτυχιακούς φοιτητές/τριες και ερευνητές από την Ελλάδα, την Τουρκία, τη Βουλγαρία, την Κύπρο, τη Γαλλία και τη Γερμανία.

Το εύρος των πεδίων των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών υποδεικνύει πως το εγχείρημα της διεπιστημονικής επανεκτίμησης της Μικρασιατικής Καταστροφής ύστερα από έναν αιώνα είναι προφανώς επιτυχημένο. Φυσικά, όπως το εξηγήσαμε και στις εγκυκλίους του συνεδρίου, προτρέψαμε τους συναδέλφους να αντιμετωπίσουν το ζήτημα της Μικρασιατικής Καταστροφής από μία γενικότερη εστίαση και όχι με τη στενή σημασία του όρου

Σημαντικό τμήμα των συνέδρων ανήκαν στην κατηγορία των νέων επιστημόνων (ήταν μεταδιδακτορικοί ερευνητές, διδάκτορες, υποψήφιοι διδάκτορες και μεταπτυχιακοί φοιτητές), κάτι που συνιστούσε κεντρική πρόθεση της επιστημονικής και της οργανωτικής επιτροπής, εφόσον η επανεκτίμηση προϋποθέτει νέες και φρέσκες επιστημονικές οπτικές. Οι εξήντα έξι ανακοινώσεις συνδέθηκαν με διαφορετικά επιστημονικά πεδία: τις ιστορικές, αρχειακές, λογοτεχνικές, εικονολογικές, παιδαγωγικές, μουσικολογικές, λαογραφικές, ανθρωπολογικές, θεατρολογικές και αρχιτεκτονικές  σπουδές. Το εύρος των πεδίων των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών υποδεικνύει πως το εγχείρημα της διεπιστημονικής επανεκτίμησης της Μικρασιατικής Καταστροφής ύστερα από έναν αιώνα είναι προφανώς επιτυχημένο. Φυσικά, όπως το εξηγήσαμε και στις εγκυκλίους του συνεδρίου, προτρέψαμε τους συναδέλφους να αντιμετωπίσουν το ζήτημα της Μικρασιατικής Καταστροφής από μία γενικότερη εστίαση και όχι με τη στενή σημασία του όρου. Δηλαδή ως στόχος ορίστηκε  η συζήτηση της συμβίωσης του ελληνισμού στη Μικρασία με τις άλλες εθνοθρησκευτικές ομάδες, ο επαναπροσδιορισμός του τραύματος της ήττας, ο επακόλουθος ξεριζωμός των χριστιανικών πληθυσμών και η περιπέτεια της προσφυγιάς, που σφράγισαν για έναν ολόκληρο αιώνα και εξακολουθούν να επηρεάζουν σημαντικά την κοινωνία, την αναζήτηση της ταυτότητας, την πολιτική σκηνή, την οικονομία και τον πολιτισμό του ελληνικού κράτους. Κυρίαρχα αντικείμενα του συνεδρίου ήταν η Ιστορία και η Λογοτεχνία που συγκέντρωσαν το ενδιαφέρον πενήντα τεσσάρων ανακοινώσεων από τις εξήντα έξι. 

Στο ευρύτερο πλαίσιο της Ιστορίας αφιερώθηκαν επτά συνεδρίες και είκοσι επτά ανακοινώσεις. Προσεγγίστηκαν θέματα στρατηγικής, διπλωματίας και υγιεινής στο μικρασιατικό μέτωπο, η συμβολή του ελληνικού και ξένου Τύπου ως τεκμηρίου για τη μελέτη της Καταστροφής, του προσφυγικού βιώματος και της αποκατάστασης των προσφύγων, οι οικονομικές και οι πολιτικές διαστάσεις του πολέμου και της ήττας, το διεθνές σκηνικό μέσα στο οποίο συγκαταλέγεται το μικρασιατικό ζήτημα, η κοινωνική ριζοσπαστικοποίηση που προκαλεί το προσφυγικό κύμα, η εγκατάσταση Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων στην Ανατολική Μακεδονία, στη Θράκη, στην Πελοπόννησο και στη Χαλκιδική, η αποκατάσταση προσφύγων από συγκεκριμένες περιοχές του οθωμανικού κράτους, η ερευνητική αξιοποίηση αρχειακών συλλογών, αυτοβιογραφικών κειμένων και σατιρικών σκίτσων, η διαμόρφωση προσφυγικών συνοικισμών και ο μετασχηματισμός των πόλεων από τις προσφυγικές ροές.

Ως στόχος του Συνεδρίου «Επανεκτιμώντας τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922-2022)» ορίστηκε  η συζήτηση της συμβίωσης του ελληνισμού στη Μικρασία με τις άλλες εθνοθρησκευτικές ομάδες, ο επαναπροσδιορισμός του τραύματος της ήττας, ο επακόλουθος ξεριζωμός των χριστιανικών πληθυσμών και η περιπέτεια της προσφυγιάς, που σφράγισαν για έναν ολόκληρο αιώνα και εξακολουθούν να επηρεάζουν σημαντικά την κοινωνία, την αναζήτηση της ταυτότητας, την πολιτική σκηνή, την οικονομία και τον πολιτισμό του ελληνικού κράτους

Το πεδίο των λογοτεχνικών σπουδών απασχόλησαν επίσης επτά συνεδρίες και είκοσι επτά ανακοινώσεις. Προτάθηκαν συνολικές θεωρήσεις της αναπαράστασης της Μικρασιατικής Καταστροφής στη λογοτεχνία υπό το πρίσμα της γενιάς του ’30, της Μικρασίας ως χώρου του μαρτυρίου και της γυναικείας ταυτότητας και συζητήθηκαν το βίωμα του τραύματος στους Ηλία Βενέζη, Αθανάσιο Γκράβαλη, Στρατή Μυριβήλη, Κοσμά Πολίτη, Τάσο Αθανασιάδη και Νίκο Καζαντζάκη, η συγκριτική εξέταση σε σχέση με την τουρκική λογοτεχνία, ιδεολογικές εκδοχές της ζωής πριν και μετά τον πόλεμο και τον ξεριζωμό από την οπτική της Ακαδημίας, του Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου και αριστερών συγγραφέων όπως ο Νίκος Παπαπερικλής και η Διδώ Σωτηρίου, η κατασκευή μεταμνήμης μέσα από τη λογοτεχνία για τον ποντιακό ελληνισμό, η απήχηση του μικρασιατικού δράματος στη μεταπολεμική και στη σύγχρονη πεζογραφία και ποίηση και η βαθιά επίδραση της μικρασιατικής τραγωδίας στο ιστορικό λαϊκό μυθιστόρημα και στην παιδική / νεανική λογοτεχνία.

Μία συνεδρία με πέντε ανακοινώσεις από τους τομείς της λαογραφίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας εστίασε στη διάδραση της Μικρασιατικής Καταστροφής με τις λαογραφικές έρευνες και στη συγκρότηση της προσφυγικής μνήμης μέσα από επιχειρήσεις προσφύγων, απομνημονεύματα, μουσεία και τον υλικό πολιτισμό. Μία συνεδρία με τέσσερις ανακοινώσεις επικεντρώθηκε στην αποτύπωση του μικρασιατικού ζητήματος στα σχολικά εγχειρίδια της Ιστορίας και στα «Νεοελληνικά Αναγνώσματα» του Μεσοπολέμου, στη λαϊκή ζωγραφική και στη μουσική. Τέλος, μία συνεδρία με τρεις ανακοινώσεις ανίχνευσε τη μάλλον ισχνή παρουσία του θέματος στο θέατρο, στην παλαιότερη και στη σύγχρονη δραματουργία και σε ένα τουρκόφωνο θεατρικό κείμενο από την ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης.

            Από εξήντα έξι (66) ανακοινώσεις οι σαράντα τρεις (43) ήδη δημοσιεύτηκαν ως διακριτό μέρος του δεύτερου (2022-2023) και του τρίτου (2023-2024) τόμου της «Επιστημονικής Επετηρίδας της Σχολής Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών» του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, την επιστημονική επιτροπή της οποίας απαρτίζουν ο Κοσμήτορας Καθηγητής Μ. Γ. Βαρβούνης, ο Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας Καθηγητής Γεώργιος Τσιγάρας, ο Πρόεδρος του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας Καθηγητής Γρηγόριος Παπαγιάννης, ο Πρόεδρος του Τμήματος Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξείνιων Χωρών Καθηγητής Ηλίας Πετρόπουλος και ο ομιλών. Στον δεύτερο ογκωδέστατο τόμο της Επετηρίδας (των περίπου εφτακοσίων πενήντα σελίδων) περιλήφθηκαν τριάντα μία μελέτες και στον τρίτο,με τις τετρακόσιες εξήντα οκτώ, δώδεκα. Με αυτήν την τμηματική δημοσίευση των πρακτικών του διεθνούς συνεδρίου «Επανεκτιμώντας τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922-2022)», η Επετηρίδα της Σχολής ανοίχτηκε πέρα από τα όρια της επιστημονικής παρουσίας του διδακτικού της προσωπικού και φιλοξένησε τα γραπτά τεκμήρια μιας από τις κορυφαίες επιστημονικές της δράσεις των τελευταίων δύο ετών.

Στο συνέδριο «Η ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών στην τέχνη (1923-2023)», συναντήθηκαν μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας και των τριών Τμημάτων Νεοελληνικών Σπουδών της Τουρκίας, δηλαδή της Άγκυρας, της Κωνσταντινούπολης και της Αδριανούπολης. Η Σχολή μας έχει συστηματική επαφή με τους νεοελληνιστές της Τουρκίας και δέχεται με ιδιαίτερη χαρά τους φοιτητές τους για μεταπτυχιακές, διδακτορικές και μεταδιδακτορικές έρευνες. Στηρίζει και θα συνεχίσει -σε συνθήκες δύσκολες για τις ανθρωπιστικές και τις κοινωνικές επιστήμες- να στηρίζει τις νεοελληνικές σπουδές στην Τουρκία

Το ίδιο θα συμβεί και με τον επόμενο τέταρτο τόμο του ακαδημαϊκού έτους 2024-2025, που πρόκειται να είναι και ο τελευταίος της Σχολής με την υφιστάμενη δομή της, καθώς όπως όλοι γνωρίζετε το μεθεπόμενο ακαδημαϊκό έτος, σύμφωνα με τον νόμο, η Σχολή θα γίνει μονοτμηματική με δύο προγράμματα σπουδών. Στον επόμενο τέταρτο τόμο της Επετηρίδας θα συμπεριληφθούν οι ανακοινώσεις του διεθνούς συνεδρίου  «Η ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών στην τέχνη (1923-2023)», το οποίο συνδιοργανώθηκε από τη Σχολή Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών και τον Δήμο Αλεξανδρούπολης, υβριδικά αυτήν τη φορά – διά ζώσης και διαδικτυακά–, στην Αλεξανδρούπολη, στις 17, 18 και 19 Νοεμβρίου 2023. Το συνέδριο υποστηρίχθηκε επίσης από την Ιερά Μητρόπολη Αλεξανδρούπολης, την Περιφερειακή Ενότητα Έβρου της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, την Εταιρεία Αξιοποίησης και Διαχείρισης Περιουσίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους Νομού Έβρου, το Εθνολογικό Μουσείο Θράκης – Αγγελική Γιαννακίδου, το Εκκλησιαστικό Μουσείο Αλεξανδρούπολης, την τυπογραφική εταιρεία 2KProject της Κομοτηνής και την τεχνική εταιρεία Πλαίσιο Κατασκευαστική της Αλεξανδρούπολης.

Για πρώτη φορά τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Τουρκία οργανώθηκε ένα επιστημονικό ελληνοτουρκικό συνέδριο για την επίδραση της ανταλλαγής των πληθυσμών στην τέχνη, αφού συνήθως το συγκεκριμένο ζήτημα εμφανίζεται συμπληρωματικά σε συνέδρια ιστορικά ή διεθνών και πολιτικών σπουδών. Η τέχνη περισσότερο από οτιδήποτε άλλο είναι μια γέφυρα που μας ενώνει και μας θυμίζει πως ο πόνος του ξεριζωμού είναι κοινός και βαθύς. Επίσης η Σχολή Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών επέλεξε να διεξαχθεί το συνέδριο όχι στην έδρα μας στην Κομοτηνή, αλλά στην Αλεξανδρούπολη, αναπτύσσοντας στενή σχέση με την τοπική αυτοδιοίκηση. Η επιλογή αυτή σηματοδοτεί ότι η Σχολή μας αγκαλιάζει σε ερευνητικό επίπεδο και στο επίπεδο των πολιτιστικών δράσεων όλη την περιφέρεια του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης.

Στο συνέδριο «Η ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών στην τέχνη (1923-2023)» προγραμματίστηκαν σαράντα έξι (46) ανακοινώσεις από σαράντα επτά (47) πανεπιστημιακούς, ερευνητές, μεταδιδακτορικούς ερευνητές, διδάκτορες, καλλιτέχνες, υποψήφιους διδάκτορες και μεταπτυχιακούς φοιτητές από την Ελλάδα, την Τουρκία, την Κύπρο, την Αγγλία και τη Σλοβενία. Η συντριπτική πλειοψηφία των ανακοινώσεων πραγματοποιήθηκε δια ζώσης και μικρός αριθμός με τηλεδιάσκεψη, ενώ δόθηκε η δυνατότητα στους συναδέλφους που βρίσκονταν μακριά να παρακολουθήσουν ολόκληρο το συνεδριακό πρόγραμμα διαδικτυακά. Επιπλέον, στο συνέδριο συναντήθηκαν μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας και των τριών Τμημάτων Νεοελληνικών Σπουδών της Τουρκίας, δηλαδή της Άγκυρας, της Κωνσταντινούπολης και της Αδριανούπολης. Η Σχολή μας έχει συστηματική επαφή με τους νεοελληνιστές της Τουρκίας και δέχεται με ιδιαίτερη χαρά τους φοιτητές τους για μεταπτυχιακές, διδακτορικές και μεταδιδακτορικές έρευνες. Στηρίζει και θα συνεχίσει -σε συνθήκες δύσκολες για τις ανθρωπιστικές και τις κοινωνικές επιστήμες- να στηρίζει τις νεοελληνικές σπουδές στην Τουρκία.

Οι σαράντα έξι ανακοινώσεις του συνεδρίου σχετίστηκαν με τα επιστημονικά πεδία:  λογοτεχνικές, συγκριτολογικές, κινηματογραφικές, λαογραφικές, ανθρωπολογικές, μουσειολογικές και καλλιτεχνικές σπουδές και προσεγγίσεις της ιστορίας της τέχνης. Κυρίαρχα αντικείμενα ήταν η Λογοτεχνία και τα Μουσεία που συγκέντρωσαν το ενδιαφέρον τριάντα τριών ανακοινώσεων από τις σαράντα έξι.

Στο ευρύτερο πλαίσιο της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας αφιερώθηκαν δύο συνεδρίες για τη νεοελληνική πεζογραφία και την ελληνική παιδική λογοτεχνία και δέκα ανακοινώσεις. Προσεγγίστηκαν θέματα αναπαραστάσεων της ανταλλαγής και της προσφυγιάς σε παιδικά αφηγήματα, στο σύγχρονο ιστορικό μυθιστόρημα και στη διηγηματογραφία και σε έργα της γενιάς του 30 και των μεταπολεμικών γενεών.

Το πεδίο της τουρκικής λογοτεχνίας απασχόλησαν επίσης δύο συνεδρίες και δέκα ανακοινώσεις. Προτάθηκαν συνολικές και ειδικές θεωρήσεις της καραμανλίδικης λογοτεχνίας και της πεζογραφίας που επιστρέφει στην έως πρόσφατα αποσιωπημένη στην τουρκική κοινωνία ανταλλαγή και που προβάλλει την ταυτότητα και την τραυματική μεταμνήμη των επιγόνων των ανταλλαγέντων. Μία συνεδρία με πέντε ανακοινώσεις συν μία ανακοίνωση από άλλη συνεδρία εστίασαν στη σύγκριση της ελληνικής με την τουρκική λογοτεχνία που απεικονίζουν την τραγωδία της προσφυγιάς στις δύο κοινωνίες. Συγκρίθηκαν οι άξονες των ταυτοτικών στερεοτύπων, της ετερότητας, της μετάφρασης, της διαχείρισης της μνήμης του παρελθόντος και της μαρξιστικής προσέγγισης και συζητήθηκαν οι διασταυρώσεις ποικίλων ελληνικών και τουρκικών κειμένων.

Μία συνεδρία με πέντε ανακοινώσεις επικεντρώθηκε στο Graphic Novel, τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο. Σημειώνω ότι προβλήθηκαν αποσπάσματα από την ταινία Değiş Tokuş [Ανταλλαγή] του Can Adiloğlu, τον οποίο είχαμε την ευκαιρία να τον ακούσουμε να εξηγεί ο ίδιος τα καλλιτεχνικά του σχέδια. Τα μουσεία και οι εκθέσεις της Ανταλλαγής στην Ελλάδα και στην Τουρκία εξετάστηκαν σε μιάμιση συνεδρία και επτά ανακοινώσεις. Παρακολουθήσαμε διάφορες όψεις της ιδεολογικής διάστασης, των πολιτικών συμφραζομένων, της διαχείρισης και της αξιοποίησης προσφυγικών κειμηλίων στα εθνικά μουσεία της Ελλάδας, στο Εθνολογικό Μουσείο Θράκης της Αλεξανδρούπολης, στο Λαογραφικό Μουσείο των Νέων Μουδανιών, σε διάφορες εκθέσεις και στο τουρκικό μουσείο της Çatalca.

Οι λαογραφικές και ανθρωπολογικές προσεγγίσεις ομοίως ενδιέφεραν μίαμιση συνεδρία και πέντε ανακοινώσεις. Συζητήθηκαν περιπτώσεις τελετουργιών ελληνορθόδοξων κατοίκων της Μικράς Ασίας, η μουσικοχορευτική φυσιογνωμία των προσφυγικών κοινοτήτων, ο τρόπος απομνημόνευσης και η μετάδοση της μνήμης της προσφυγιάς στον δημόσιο χώρο μέσω των μνημονικών πολιτικών και της ανέγερσης μνημείων και αγαλμάτων, εικόνες του Χρήστου Δημάρχου από την καθημερινή ζωή του Πόντου, η παρουσία του Μανώλη Καλομοίρη στα μουσικά δρώμενα της Ελλάδας, το έργο και οι σκοποί της Εστίας Νέας Σμύρνης και ο πυρρίχιος χορός στον διαγωνισμό τραγουδιού της Eurovision ως κοινό πολιτισμικό στοιχείο της Ελλάδας και της Τουρκίας. Τέλος μια συνεδρία με τρεις ανακοινώσεις ήταν αφιερωμένη στις φορητές εικόνες και τα ιερά κειμήλια από την Ανατολική Θράκη. Συγκεκριμένα παρουσιάστηκε υλικό από τους Επιβάτες, το Ξάστερο, τον Μαΐστρο της Αίνου και το Εκκλησιαστικό Μουσείο Αλεξανδρούπολης. 

Νομίζω πως κι ο επόμενος τόμος της Επιστημονικής Επετηρίδας της Σχολής Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης θα έχει εξαιρετικά πλούσια ύλη, που βασίζεται στο πρωτοποριακό ελληνοτουρκικό συνέδριο «Η ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών στην τέχνη (1923-2023)». Φαντάζομαι ότι όλες και όλοι μας τον αναμένουμε με αδημονία.

Ευχαριστώ θερμά!

*Ο Θανάσης Β. Κούγκουλος είναι Επίκουρος Καθηγητής του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του ΔΠΘ. Το παρόν κείμενο αποτελεί την ομιλία του στην εκδήλωση για την παρουσίαση του τρίτου τόμου της «Επιστημονικής Επετηρίδας» της ΣΚΑΣ στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής στις 26/6/2024. [Δείτε το ρεπορτάζ της εκδήλωσης ΕΔΩ].

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.