Σοφια Μενεσελιδου,*: «Εμφανη τ’ αποτυπωματα του σαγηνευτικου τροπου με τον οποιο διαπλεκονται οι ιστοριες των ηρωων του με την ψυχαναλυτικη επιστημη»

Από τη στιγμή που γεννιέται κανείς μέχρι τη στιγμή που πεθαίνει έχει σχέσεις με άλλους ανθρώπους, ακόμη κι αν είναι μόνος, όταν οι άλλοι απουσιάζουν… Η ίδια η αφετηρία της ζωής είναι ένα γεγονός φορτισμένο με σημασίες για τους άλλους… Ο τρόπος που περιμένουν αυτή τη γέννηση οι γονείς, τα συναισθήματα που έχουν σε σχέση μ’ αυτήν, τα σχέδιά τους για το νεογέννητο, θ’ αποτελέσουν τις καθοριστικές, πρώτες βάσεις για τη μελλοντική του ταυτότητα.

Ήταν κάπου εκεί, στο μακρινό ’90, σε μια αίθουσα της Φιλοσοφικής Σχολής, στα Γιάννενα της αιώνιας νιότης μου, όταν άκουσα για πρώτη φορά τα λόγια τούτα. Τότε, που αίφνης, ο Παράδεισος της παιδικής μου ευτυχίας νοηματοδοτούνταν κι έπαιρνε θεωρητική ψυχαναλυτική υπόσταση.

Ένας μαγικός δάσκαλος, απ’ αυτούς που θεϊκή τη συντυχία ήρθαν στη ζωή μου και τη φωτοδότησαν με την ευρυθμία της γνώσης και της σοφίας, ο Κλήμης ο Ναυρίδης, Ομότιμος Καθηγητής σήμερα της επιστήμης της Ψυχολογίας, στο μάθημα της Εισαγωγής στην Κλινική Ψυχολογία, μας κοίταζε με γονεϊκή τρυφερότητα και μας έλεγε τα προαναφερθέντα. Μας δίδασκε, μ’ εκείνον τον παροιμιώδη, σιγανό και σεβαστικό τρόπο του, ότι τίποτα δεν ερμηνεύεται με τη λογική της τυχαιότητας. Ότι η δόμηση του ανθρώπινου ψυχισμού και της ιδιοπροσωπίας μας εναπόκειται κυρίαρχα στα στιβαρώς άυλα χέρια του δομικού εκείνου συστήματος, που αποκαλείται οικογένεια, αλλά και στις προσδοκίες των άλλων από μας.  Κάθε βίωμα –σημείωνε– που θα επισωρευτεί στην ενήλικη εκδοχή της ύπαρξής μας, όσο τεφρώδες ή αντίθετα ολβιόδωρο κι αν είναι, θα επεξεργαστεί με ζόφο ή αντιστοίχως με νουνεχή εγκαρτέρηση και αναθάρρηση, από εκείνο το μικράκι των εσώψυχών μας. Από εκείνο το αρχετυπικό πλάσμα των τριών, βία πέντε χρόνων, όπου επάνω του ενεγράφη με ανεξίτηλο τρόπο η άπλετη, αγαπητική ευφορία της αποδοχής ή ο σπαραγμός και η κακουργία της απόρριψης των ανθρώπων που το ανέθρεψαν.

Και στο σημείο αυτό, φίλες και φίλοι, είμαι βέβαιη ότι θα διερωτάστε έμπλεοι απορίας, τι σχέση έχουν όλα αυτά τα αδιασάλευτα νάματα των θεωριών της Ψυχολογίας με το παρόν βιβλίο;  Ποια μπορεί να είναι η αιτιώδης συνάρτηση ενός αριστοτεχνικά διαρθρωμένου μυθιστορήματος, που έχει άκρως ενδιαφέρουσα εξελικτική πορεία πλοκής, εκπληκτικά συνυφασμένο σκηνικό χωροχρόνου, εξαίσια χαρακτηριολογική υπόσταση, αξιομνημόνευτη υφολογική ταυτότητα, μ’ ένα επιστημονικό σύγγραμμα Ψυχολογίας; Και όμως, σας διαβεβαιώ, ότι η σχέση τους είναι περιφανής και αδιάσπαστη.

Μέσα από την εκτύλιξη των μυθικών τους διαδρομών η Άννα, ο Ίκαρος, η Νεφέλη, η Λίλα, ο Αλέξανδρος, ο Ρενάτο, ο Αντώνης ως πρωτεύοντα πρόσωπα, αλλά και άλλοι ως δευτεραγωνιστές της πλοκής, μετουσιώνονται –αφενός– σε ταξιδευτές του νου και της καρδιάς μας. Και –αφετέρου– η ιστόρηση του βίου και των παθών τους γίνεται «εύδρομο όχημα», όπως θα ’λεγε κι ο ποιητής, για να ανταμώσουμε και ν’ διασαφηνίσουμε ως αναγνώστες τούς αλλόκοτους ανέμους της ζωής του καθενός μας. Χωρίς ίχνος διδακτικής νουθεσίας ή αφοριστικής αφηγηματικής έπαρσης, δομεί το χάρτινο σύμπαν του βιβλίου της, μιλώντας μας για όλα τα σπουδαία των καιρών μας

Από τις πρώτες κιόλας σελίδες του, από την απαρχή της καταβύθισης του αναγνώστη στο μυθολογικό σύμπαν του, είναι εμφανή τ’ αποτυπώματα του σαγηνευτικού τρόπου με τον οποίο διαπλέκονται οι ιστορίες των ηρώων του με την ψυχαναλυτική επιστήμη. Αν δεν ήξερα ότι η συγγραφέας μας έχει νομική επαγγελματική ιδιότητα, θα συμπέρανα αβίαστα από την αναγνωστική μου αυτή περιδιάβαση ότι είναι μια άριστη γνώστρια των θεωριών που διέπουν τη λειτουργία του ανθρώπινου ψυχισμού. Ωσάν μια εξέχουσα θεραπεύτρια, που στα χέρια της εναποτίθενται οι καθημαγμένες ζωές των πρωταγωνιστών της, ζωές, έρμαια των καιρών και των ακρωτηριασμένων αισθημάτων, μας αφηγείται τις ιστορίες της, αναλύοντας άκρως διαισθητικά κι ερμηνεύοντας με πλήρη επάρκεια τα φθονερά του κόσμου τούτου.

Μέσα από την εκτύλιξη των μυθικών τους διαδρομών η Άννα, ο Ίκαρος, η Νεφέλη, η Λίλα, ο Αλέξανδρος, ο Ρενάτο, ο Αντώνης ως πρωτεύοντα πρόσωπα, αλλά και άλλοι ως δευτεραγωνιστές της πλοκής, μετουσιώνονται –αφενός– σε ταξιδευτές του νου και της καρδιάς μας. Και –αφετέρου– η ιστόρηση του βίου και των παθών τους γίνεται «εύδρομο όχημα», όπως θα ’λεγε κι ο ποιητής, για να ανταμώσουμε και ν’ διασαφηνίσουμε ως αναγνώστες τούς αλλόκοτους ανέμους της ζωής του καθενός μας. Χωρίς ίχνος διδακτικής νουθεσίας ή αφοριστικής αφηγηματικής έπαρσης, δομεί το χάρτινο σύμπαν του βιβλίου της, μιλώντας μας για όλα τα σπουδαία των καιρών μας.

—Για τη φαυλότητα και τη μοχθηρία που λυσσομανά γύρω μας σ’ αυτήν την ανεπίγνωστη ηθικά εποχή που ζούμε.

—Για τις εξουσιαστικές σχέσεις, που κατατρέχουν και συνθλίβουν με ανοικτίρμονα τρόπο τους ανήμπορους.

—Για κακοποιητικούς γονείς, που στα πρόσωπα των παιδιών τους είδαν μοναχά την ευόδωση των προσωπικών τους φιλοδοξιών και την πλήρωση των δικών τους κοινωνικά αποδεκτών επιταγών. Κι αδιαφόρησαν για το έρεβος στο οποίο καταδίκασαν τα πλάσματα αυτά, που τα καίριας εκείνης σημασίας χρόνια της οικοδόμησης της προσωπικότητάς τους, έγιναν έρμαια σε γονεϊκές ψυχές, που αδυνατούσαν να βαδίσουν αντικρίζοντας το φως.

—Για στερεότυπα μακραίωνα, δύσμορφα κι άτεγκτα, που καταδυναστεύουν τις γυναικείες υπάρξεις και τις τοποθετούν στον αντίποδα της δημόσιας σφαίρας. Και τις εγκιβωτίζουν μέσα σε ασφυκτικά έμφυλα πλαίσια αποστέρησης της ομορφιάς και της απόλαυσης.

«Σκεφτόταν» –λέει κάποια στιγμή η Άννα μας– «ότι πιθανόν υπήρχε κάποιο είδος κόσμου όπου το να είσαι κορίτσι και να προσφέρεις το σώμα σου στην ερωτική απόλαυση δεν ήταν ντροπή». Γι’ αυτές τις περιχαρακωμένες ντροπές, μας μιλάει η συγγραφέας μας. Για την ψυχική ένδεια των μικρόλογων ανθρώπων που παραδίδουν σ’ όλους εκείνους –που τις ζωές τους έλαχε να διευθύνουν– ένα πλαίσιο ύπαρξης, όπου το δέον γενέσθαι είναι κατάφορτο με πνιγηρότητα, κακοψυχία και ματαιώσεις ονείρων.

Ωσάν μια εξέχουσα θεραπεύτρια, στα χέρια της συγγραφέα εναποτίθενται οι καθημαγμένες ζωές των πρωταγωνιστών της, ζωές, έρμαια των καιρών και των ακρωτηριασμένων αισθημάτων, μας αφηγείται τις ιστορίες της, αναλύοντας άκρως διαισθητικά κι ερμηνεύοντας με πλήρη επάρκεια τα φθονερά του κόσμου τούτου

Για εποχές ευμάρειας μας ιστορεί, όπου η αφθονία των υλικών αγαθών εδράζεται σε φενάκες, σε αχρειότητες και σε ακρωτηριασμένες ηθικά ιδεολογίες. Που γίνονται χείμαρροι και συνθλίβουν με το τρομώδες της φύσης τους τα πάντα στο πέρασμά τους. Και καταλείπουν στις κοινωνίες μας αναπηρία συναισθημάτων και απανθρωπιά. Αλλά και για τον κορυφαίο –σύμφωνα με τα όσα μου δίδαξε ο Ναυρίδης– στη διάπλαση της προσωπικότητας θεσμό της οικογένειας μάς μιλάει η Ελισάβετ. Για γονείς, που ξέραν καλά πώς ν’ ανοίξουν ολόφωτα παράθυρα, για ν’ αντικρίζουν τα παιδιά τους την επικράτεια της αποδοχής και της αγάπης. «Είμαι κάποιος» λέει ο Ρενάτο, «που οι γονείς του τού έδωσαν ευκαιρίες. Φρόντισαν να μη μ’ ακουμπήσει η απελπισία». Αλλά και για γονείς, που φόρτισαν με ενοχές αποβλητότητας κι αποστέρησαν την ψυχική επάρκεια και νηνεμία διά παντός από τα μικράκια, που τις ζωές τους διαφέντεψαν. «Το να αποτυγχάνεις», λέει η Νεφέλη, «είναι ένα θέμα. Το να πρέπει ν’ απολογηθείς για την αποτυχία σου είναι ένα άλλο… Το να σε κοιτάζει καθημερινά κάποιος βέβαιος για την παντοτινή αποτυχία σου είναι το απόλυτο κακό».

Ακούγοντας με, βέβαια, φίλες και φίλοι, εύλογα θα αναρωτηθείτε αν σας παρουσιάζω την κριτική μου προσέγγιση σ’ ένα μυθιστόρημα καταχνιάς. Αν οι «Υψηλές για την εποχή θερμοκρασίες» είναι μια έγγραφη περιπλάνηση αποκλειστικά και μόνο στα δεινά και ευτελή της πλάσης τούτης. Επ’ ουδενί, όπως λέμε κι εμείς οι φιλόλογοι. Και πώς θα μπορούσε, άλλωστε; Μια επαΐων των νόμων που διέπουν την ανθρώπινη ψυχή, την οποία ανατέμνει με γνώση, ευαισθησία και αγαπητική κατάφαση, ξέρει ότι το σκοτάδι της αβύσσου πάντα έχει δίοδο διαφυγής. Μας ιστορεί, λοιπόν, παραμυθητικά ότι υπάρχουν πυγολαμπίδες ευτυχίας που φωτίζουν το έρεβος μ’ ευφροσύνη τρυφεράδας κι εξελίσσονται σ’ ελπιδοφόρα περάσματα. Άνθρωποι, που τείνουν αυτόβουλα το χέρι της θετικής τους ενέργειας στους ματαιωμένους της κοινωνίας μας και στέκουν ακοίμητοι φρουροί της μεγαλοδωρίας και της εγκαρδίωσης. Και δίχως την παραμικρή υστεροβουλία, παρακινούμενοι μοναχά από την ανορθογραφία της ωραιότητας της καρδιάς τους βοηθούν τις ρημαγμένες ψυχές που συναπαντούν στο διάβα τους να ορθοποδήσουν. Να ορθοποδήσουν, νουθετώντας τους να θωρούν κατάματα τα τραύματά τους και χαϊδεύοντάς τα μ’ επίγνωση φροντιστική. Γιατί –όπως λέει κι η συγγραφέας μας– «δε φέρνει πάντα η τέλεια ζωή την ευτυχία. Μερικές φορές τα τραύματα τα καταφέρνουν καλύτερα, επειδή διατηρούν στη μνήμη τους την τέχνη της επούλωσης».

Τραύμα και άνθρωποι διαπλέκονται, λοιπόν, στο βιβλίο αυτό με διττό τρόπο. Αφενός, μ’ εκείνη την περιώνυμη φράση του ο Ζαν-Πoλ Σαρτρ «Η κόλαση είναι οι άλλοι» και αφετέρου με την ερμηνευτική διάσταση που έδωσε στην εν λόγω ρήση ο ίδιος ο Γάλλος φιλόσοφος χρόνια μετά. Ότι, δηλαδή, «ο παράδεισος είναι ο ένας για τον άλλον…». «Η κόλαση», είπε ο Σαρτρ, «είναι η χωριστότητα, η καχυποψία, ο εγωκεντρισμός, η λαχτάρα για εξουσία, πλούτη, φήμη. Ο παράδεισος, από την άλλη πλευρά, είναι να φροντίζουμε για τον συνάνθρωπο». Κι αυτή ακριβώς είναι κατ’ εμέ η πεμπτουσία του μυθιστορήματος της Ελισάβετ.

Να το διαβάσετε, το μυθιστόρημα. Να δείτε πώς μετριέται μυθολογικά το μπόι της αναλγησίας, αλλά και της ανθρωπιάς αντάμα. Να γοητευτείτε από τις συναρπαστικά ανατρεπτικές ιστορίες των ονειροδεμένων πλασμάτων του. Να αποδράσετε από τα αριθμημένα και άνυδρα τοπία της άτεγκτης καθημερινότητας με την κινητήρια λογοτεχνική του δύναμη

Να το διαβάσετε, λοιπόν. Να δείτε πώς μετριέται μυθολογικά το μπόι της αναλγησίας, αλλά και της ανθρωπιάς αντάμα. Να γοητευτείτε από τις συναρπαστικά ανατρεπτικές ιστορίες των ονειροδεμένων πλασμάτων του. Να αποδράσετε από τα αριθμημένα και άνυδρα τοπία της άτεγκτης καθημερινότητας με την κινητήρια λογοτεχνική του δύναμη. Και να αναλογιστείτε με τη θυμοσοφία που το διέπει ότι χωρίς τις έμψυχες αποσκευές του ο άνθρωπος δεν μπορεί να πάει πουθενά. 

Επιτρέψτε μου στην απόληξη της ομιλίας μου να κάνω μια ξέχωρη αναφορά βαθιάς εκτίμησης της θεώρησης και της διερμήνευσης από τη συγγραφέα μας του ακανθώδους θέματος των φυλετικών στερεοτύπων. Μέσα σε μία τοσοδούλα παράγραφο, ο Αλβανός αποσυνάγωγος ήρωάς μας, ο Ρενάτο, συγκεφαλαιώνει όλες τις σπουδαίες θεωρίες των αιτιών ύπαρξης του ρατσισμού: «Επειδή αυτοί που μας μισούσαν», λέει, «ήταν οι φτωχοί. Ίδιοι μ’ εμάς στην πραγματικότητα. Στις ίδιες γειτονιές ζούσαμε. Όσοι κρατιούνταν οικονομικά έφυγαν. Όσοι έμειναν δε μίσησαν τους πλουσιότερους. Εμάς μίσησαν που στοιβαχτήκαμε στις γειτονιές τους, με τη μεγάλη μας φτώχια, κάνοντάς τους να μοιάζουν ακόμη φτωχότεροι».

Καλοτάξιδο να είναι, Ελισάβετ!

*Η Σοφία Μενεσελίδου είναι φιλόλογος και Επιστημονικός Σύμβουλος του Δημάρχου Κομοτηνής. Το κείμενο είναι η ομιλία της στην εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου της Ελισάβετ Παπαδοπούλου «Υψηλές για την εποχή», (εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2023), στη Λέσχη Κομοτηναίων, στις 28/5/2024.

[Δείτε το ρεπορτάζ της παρουσίασης εδώ]

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.