Σμιλευοντας το καλλος με νυστερι… και γραφιδα

Βασίλης Μακρυδήμας, «Σμιλεύοντας το κάλλος: Ο παράξενος μυθιστορηματικός κόσμος του Ερρίκου Τόμπρου», εκδ. Στίλβη, Αθήνα 2026, σ. 292.

Ο προσφάτως ορκισθείς επίκουρος καθηγητής Νέας Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, κ. Βασίλης Μακρυδήμας, καταφέρνει με τις μονογραφίες του να φωτίζει αθέατες πλευρές της νεοελληνικής γραμματείας. Με καταγωγή από το Αγρίνιο και έχοντας προηγουμένως «θητεύσει» στη Θράκη, στα μέρη μας, διδάσκοντας στο πρώην Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, ο ακαδημαϊκός καταφέρνει με τις εκδόσεις του να τείνει μια γενναιόδωρη χείρα βοηθείας προς την ερευνητική κοινότητα, διότι επιλέγει σταθερά να στρέφει το επιστημονικό του βλέμμα σε προσωπικότητες των γραμμάτων λιγότερο φωτισμένες, εμπλουτίζοντας με πολύτιμες ψηφίδες τον λογοτεχνικό μας «χάρτη».

Η μεθοδολογική συγκρότηση και η ερευνητική επιμονή του κ. Μακρυδήμα φάνηκαν ήδη από τη διδακτορική του διατριβή, η οποία είχε ως αντικείμενο το ποιητικό και κριτικό-δοκιμιακό έργο του Τ. Κ. Παπατσώνη. Τμήμα της εργασίας αυτής, αφού εμπλουτίστηκε και ενισχύθηκε, εκδόθηκε υπό τον τίτλο «Στον αστερισμό των αντιθέσεων. Ο κριτικός και δοκιμιογράφος Τ. Κ. Παπατσώνης» (εκδ. Gutenberg, 2021). Η μελέτη αυτή εστίασε στην πεζή παραγωγή του δημιουργού, στις κριτικές, στα δοκίμια και στις επιστολές του, αναδεικνύοντας «το σπάνιο διανοητικό βάθος, την πολύπλευρη κριτική ματιά και την ιδιότυπα εκφραστική δύναμή» του.

Ένα μόλις έτος αργότερα, ο ερευνητής επανήλθε στα παπατσωνικά πεδία, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον του στα ποιήματα εκτός συλλογών. Με την έκδοση του πονήματος «Άπαντα τα ευρεθέντα – Ποιήματα εκτός συλλογών (1911-1976)» (εκδ. Librofilo & Co, 2022), με φιλολογική επιμέλεια, εισαγωγή και επίμετρο του ιδίου, εμπλούτισε τη βιβλιογραφία αναδεικνύοντας το «πολυσχιδές δημιουργικό πνεύμα» του Τ. Κ. Παπατσώνη. Η έκδοση αυτή περιλαμβάνει εξήντα επτά ποιήματα, τα οποία εντοπίστηκαν σε εφημερίδες και περιοδικά ενός συγκεκριμένου χρονικού εύρους, καθώς και είκοσι οκτώ μεταθανάτιες δημοσιεύσεις από το αρχείο του ποιητή – συνολικά ενενήντα πέντε κείμενα. Το σημαντικό είναι δε πως χάρη στο χρονικό εύρος των συλλεχθέντων ποιημάτων, μπορούμε να παρακολουθήσουμε «τον τρόπο με τον οποίο ο Παπατσώνης εμπλέκεται με την προσπάθεια προσδιορισμού της οντολογικής εντελέχειας του ανθρώπου» (σ. 14).

Ωστόσο, η διερεύνηση ενός τέτοιου πεδίου απαιτεί αρκετό μελάνι και ο λόγος που αναφερθήκαμε στα παραπάνω είναι διότι, κατά τη διάρκεια της πολύμοχθης έρευνάς του γύρω από τα κείμενα του Παπατσώνη, ο κ. Μακρυδήμας διασταυρώθηκε με μια άγνωστη, κατά κοινή παραδοχή, φυσιογνωμία, την οποία ο Παπατσώνης ενέτασσε στο ευρύτερο πλαίσιο του ελληνικού υπερρεαλισμού. Πρόκειται για έναν συγγραφέα που παράλληλα με τις λέξεις σμίλευε και τη σωματική ευμορφία, καθώς υπήρξε πλαστικός χειρουργός.

Το αποτέλεσμα αυτής της «συνάντησης» αποτυπώνεται στη νέα, εμπεριστατωμένη μελέτη 292 σελίδων με τον τίτλο «Σμιλεύοντας το κάλλος: Ο παράξενος μυθιστορηματικός κόσμος του Ερρίκου Τόμπρου» (εκδ. Στίλβη, 2026). Με το βιβλίο αυτό, ο κ. Μακρυδήμας φωτίζει μια λησμονημένη συγγραφική διαδρομή και ένα λογοτεχνικό σύμπαν βαθύτατα επηρεασμένο από τα υπερρεαλιστικά διδάγματα, δίνοντας αφορμή στον σημερινό αναγνώστη «να στοχαστεί ζητήματα υπερρεαλιστικής γραφής, αισθητισμού, ιστορίας, ιδεολογίας, καθώς και τη σχέση της λογοτεχνίας με την πλαστική χειρουργική» (σ. 19).

Ποιος ήταν ο Ερρίκος Τόμπρος;

Πίσω από το ψευδώνυμο Ερρίκος Τόμπρος κρυβόταν ο Ερρίκος Γιαννήλος, ανιψιός του φημισμένου γλύπτη, καθηγητή της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών και μετέπειτα ακαδημαϊκού Μιχάλη Τόμπρου, μια συγγένεια από την οποία πιθανότατα επηρεάστηκε ως προς τη φροντίδα για το κάλλος. Οι ημερομηνίες γέννησης και θανάτου του δεν είναι γνωστές, ενώ κατά προσέγγιση πιθανότερο έτος γέννησης είναι το 1897, ενώ ο Αλέξανδρος Αργυρίου τον συγκαταλέγει στη χορεία των μεσοπολεμικών πεζογράφων.

Επαγγελματικά αφοσιώθηκε στην αισθητική χειρουργική, όντας «από τους πρωτοπόρους που δραστηριοποιήθηκαν σε αυτόν τον τομέα στην Ελλάδα» (σ. 11), διατηρώντας μάλιστα από το 1937 Κλινική Αισθητικής Χειρουργικής και Οφθαλμολογίας στο Κολωνάκι, ενώ εικάζεται πως έζησε για αρκετά χρόνια στη Γερμανία και το Παρίσι. Ο ερευνητής δεν παραλείπει να εκθέσει με ειλικρίνεια τους προσωπικούς του «σκόπελους», οι οποίοι προσφέρουν χρήσιμο υλικό στους μελλοντικούς μελετητές: διασώζεται μόλις μία φωτογραφία του Τόμπρου, μέχρι στιγμής, η αλληλογραφία του σώζεται αποσπασματικά, ενώ για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία.

Η λογοτεχνική παραγωγή του Τόμπρου, όπως αναφέρεται, περιορίζεται στα εξής πέντε έργα:

―1940: «Μια Κυρία σε πρόλογο» (τυπωμένο από το τυπογραφείο Τουφεξή),

―1948: «Στη σκιά της Πλατείας των Νικών» (Βιβλιοπωλείον της «Εστίας»),

―1964: «Le Nouveaux Cimetières» (Δίφρος),

―1970: «Η Επιστροφή» (Δίφρος),

―1984: «Η Ελενίτα και ο τυραννόσαυρος» (Δίφρος, 2 τόμοι).

Στα έργα αυτά, ο συγγραφέας διαχειρίζεται μια sui generis γλώσσα με αγγλισμούς, αμερικανισμούς, γαλλισμούς και ιδιαίτερους προσωπικούς τόνους, που λειτουργούν ως δείκτες «της κοσμοπολίτικης αύρας των μυθιστορημάτων του» (σ. 15). Αν και εξέδωσε λίγα βιβλία, ο Τόμπρος υπήρξε ιδιαίτερα οξύνους, μεταπλάθοντας τα ρεύματα της εποχής του με έναν εντελώς δικό του τρόπο. Στο πλαίσιο αυτό, αξίζει να κρατήσουμε το εξής σχόλιο για τη σύμπνοια και τις επιρροές που δέχθηκε ο Τόμπρος από την εποχή και την περιρρέουσα ατμόσφαιρά της:

«Το πρώτο του μυθιστόρημα οφείλει πολλά στον υπερρεαλισμό και τη χρήση του παράλογου στοιχείου, το δεύτερο αναπλάθει τις εσωτερικές ψυχικές διεργασίες του ήρωα και στηρίζεται αφηγηματικά στον μνημονικό μονόλογο […], ενώ το τρίτο, παρά τον ρεαλιστικό χαρακτήρα του, υιοθετεί την ακανόνιστη χρονολογικά παράθεση των εξιστορούμενων συμβάντων, στοιχείο και αυτό της μοντερνιστικής γραφής· από τεχνοτροπική άποψη το τελευταίο μυθιστόρημα δεν παρουσιάζει καμία διάθεση νεωτερισμού» (σ. 15).

Η διάρθρωση του τόμου – Μια απόπειρα καταβύθισης στο λογοτεχνικό σύμπαν του Τόμπρου

Ο κ. Μακρυδήμας επιλέγει να επικεντρωθεί στη μελέτη των τεσσάρων μυθιστορημάτων του Τόμπρου. Αναγνωρίζοντας τις ελάχιστες διαθέσιμες πληροφορίες και τη δυσκολία πρόσβασης στο πρωτογενές υλικό –αξίζει να σημειωθεί πως το πρώτο μυθιστόρημα του 1940 δεν εντοπίζεται, όπως σημειώνεται, σε καμία άλλη δημόσια βιβλιοθήκη εκτός από αυτήν του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ– δομεί τον τόμο σε τέσσερα αντίστοιχα κεφάλαια:

―«Μια Κυρία σε πρόλογο» (1940): Υπερρεαλισμός και μυθιστόρημα στην Ελλάδα. Μια άγνωστη συμβολή

―«Στη σκιά της Πλατείας των Νικών» (1948): Αναζητώντας το κάλλος εν μέσω πολέμου

―«Η Επιστροφή» (1970): Μεταξύ χαμηλού και υψηλού ή μεταξύ έρωτα και Ιστορίας

―«Η Ελενίτα και ο τυραννόσαυρος» (1984): Η αισθητική χειρουργική σε ένα κοσμοπολίτικο ρομάντσο

Σε καθένα από αυτά τα κεφάλαια παρατίθενται καταρχάς πληροφορίες για την έκδοση και την πλοκή, ώστε να υπερπηδηθεί το εμπόδιο της σπανιότητας προσέγγισης των κειμένων. Στη συνέχεια, ο μελετητής προχωρά στην ειδολογική κατάταξη, εξετάζει δεσπόζοντα θέματα και αναλύει την κριτική πρόσληψη του έργου. Παράλληλα, διερευνά τις διακειμενικές συνομιλίες του Τόμπρου τόσο με την εγχώρια παραγωγή όσο και με διεθνείς μορφές, επιτυγχάνοντας να εντάξει τα έργα «στα ιστορικογραμματολογικά συμφραζόμενα κάθε εποχής» (σ. 16).

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο μυθιστόρημα «Η Επιστροφή», στο τρίτο κεφάλαιο, το οποίο είναι και το εκτενέστερο του τόμου. Εκεί ο ερευνητής εντοπίζει μια «εκπληκτική υφολογική και εκφραστική μεταστροφή του συγγραφέα» (σ. 133). Στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα, που ξεπερνά τις πεντακόσιες σελίδες στην α΄ έκδοση, ο Τόμπρος στρέφεται αποφασιστικά στον ρεαλισμό. Μέσα από τον πρωταγωνιστή Πέτρο, το alter ego του, μεταφερόμαστε από την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου έως τη δεκαετία του ’60, με τον μελετητή να ενσκήπτει, μεταξύ άλλων, στα ιστορικά συμφραζόμενα της Κατοχής, του Εμφυλίου και της μεταπολεμικής περιπλάνησης, καθώς και στις έμφυλες αναπαραστάσεις της γυναίκας και του έρωτα.

Βασίλης Μακρυδήμας, «Ελπίζω το βιβλίο αυτό να αποτελέσει το εφαλτήριο ώστε και άλλοι μελετητές να σκύψουν στο έργο του Τόμπρου»

Μετά από όλη αυτήν την περιδιάβαση, στα «Επιλεγόμενα», ο ερευνητής, μεταξύ άλλων, επιχειρεί να συνοψίσει τα ιδιαίτερα γνωρίσματα της γραφής του Τόμπρου,  ενώ παράλληλα ιχνηλατεί τους λόγους για τους οποίους ο ιδιότυπος αυτός συγγραφέας παρέμεινε στο περιθώριο της έρευνας, παρόλο που το έργο του «“Μια Κυρία σε πρόλογο”, όπως δείχνει η μέχρι στιγμής έρευνα, είναι το μοναδικό ελληνικό πεζογραφικό έργο που προσεγγίζει σε τόσο μεγάλο βαθμό τα θέματα και την τεχνοτροπία του υπερρεαλισμού, μεταβολίζοντας τα ξένα διδάγματα στη φόρμα του μυθιστορήματος» (σ. 264).

Ταυτόχρονα, ο κ. Μακρυδήμας αναδεικνύει τη βαθιά επίκαιρη λογοτεχνική ματιά του Τόμπρου γύρω από την έννοια της ομορφιάς, μια αντίληψη που καθιστά μια ενδεχόμενη μελλοντική επανέκδοση των μυθιστορημάτων του εξαιρετικά ελκυστική για το σημερινό αναγνωστικό κοινό:

«Εφόσον ο συγγραφέας δεν υπερασπίζεται την αισθητική χειρουργική ως αυτοσκοπό, είτε του ιατρού είτε της γυναίκας, ούτε κρίνει τα γυναικεία σώματα βάσει ενός απαρέγκλιτου προτύπου, το έργο του μπορεί να επιβεβαιώσει την πλουραλιστική φύση της ομορφιάς. Οι ενίοτε εξεζητημένοι ήρωές του “σμιλεύουν” το κάλλος πάνω στην ιδέα της πολυσυλλεκτικότητας. Όλες οι γυναίκες που περιδιαβαίνουν στους τέσσερις μυθιστορηματικούς κόσμους συμβάλλουν, η καθεμιά με τον τρόπο της, στο όραμα για την επίτευξη του ωραίου» (σ. 265).

Η αρτιότητα της έκδοσης συμπληρώνεται από μια εκτενή βιβλιογραφία, καθώς και από ένα χρηστικό ευρετήριο, που προσφέρουν στον επίδοξο ερευνητή μια ανεκτίμητη πυξίδα, διευκολύνοντάς τον να χαρτογραφήσει εμφανείς και υποδόριες «συνομιλίες» του Τόμπρου με τους ομότεχνους και τα ρεύματα της εποχής του – και όχι μόνο. Εν κατακλείδι, το πόνημα του κ. Μακρυδήμα καθιστά τον αναγνώστη του συνοδοιπόρο, παραθέτοντας όλα εκείνα τα απαραίτητα εργαλεία για να ενσκήψει στα γραφόμενα του Τόμπρου, μα πάνω από όλα παραμένει μια ανοιχτή, γενναιόδωρη πρόσκληση προς την επιστημονική κοινότητα, όπως κι ο ίδιος υπογραμμίζει:

«Ελπίζω, όμως, το βιβλίο αυτό να αποτελέσει το εφαλτήριο ώστε και άλλοι μελετητές να σκύψουν στο έργο του Τόμπρου, να αναδείξουν άλλες πτυχές του και να εμπλουτίσουν τη δική μου συλλογιστική» (σ. 19).

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.