Ψηφιακα εργαλεια και Τεχνητη Νοημοσυνη: Νεοι οριζοντες για τη βυζαντινη και μεταβυζαντινη μας κληρονομια
—Με τη συμμετοχή του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Μαρωνείας και Κομοτηνής κ.κ. Παντελεήμονα, των κ. Γεώργιου Χρ. Τσιγάρα, Γιώργου Παυλίδη και Τζένης Κατσαρή-Βαφειάδη στον συντονισμό
Για έναν σημαντικό τόμο που αφορά στη συμβολή της σύγχρονης τεχνολογίας στην καταγραφή, διάσωση, διαφύλαξη και ανάδειξη της βυζαντινής και μεταβυζαντινής πολιτισμικής μας κληρονομιάς, τα σημαντικά φιλοσοφικά, ηθικά και θεολογικά ζητήματα που εγείρονται από τον συνδυασμό τους –αλλά μπορούν με σοφία να απαντηθούν από την Ορθόδοξη Εκκλησία–, καθώς και «γεύση» από τη μαγική ώσμωση τεχνολογικών και ανθρωπιστικών επιστημών, όπως έχει αρχίσει ήδη από καιρό να υφίσταται, εμπλουτιζόμενη με επιταχυνόμενους διαρκώς ρυθμούς, είχαν την τύχη να μάθουν όσοι παρευρέθηκαν στην εκδήλωση παρουσίασης, στο δημόσιο χώρο, του συλλογικού τόμου «Η αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών στην έρευνα των βυζαντινών και μεταβυζαντινών μνημείων και κειμηλίων» (εκδ. Κ. & Μ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2024), που πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 22 Μαΐου 2025, στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής, σε συνδιοργάνωση της Βιβλιοθήκης, στο πλαίσιο των δράσεων που υλοποιούνται με την ΚΟΙΝΣΕΠ «Κομοτηνή εν Δράσει», του Εργαστηρίου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Ερευνών του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας, του Εκδοτικού Οίκου Κ. & Μ. Σταμούλη και του «Παρατηρητή της Θράκης».
Η συλλογική αυτή έκδοση, που τέθηκε στο αναγνωστικό επίκεντρο ομιλητών και ακροατών, εντάσσεται, με τον αριθμό 3, στη σειρά «Θρακικά Ανάλεκτα: Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά Μνημεία και Κείμενα» του Εργαστηρίου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Ερευνών του ΤΙΕ/ΔΠΘ, και την επιμελήθηκε ο Διευθυντής του Εργαστηρίου, Καθηγητής και Πρόεδρος του ΤΙΕ/ΔΠΘ κ. Γεώργιος Χρ. Τσιγάρας, με τον αρχαιολόγο – ιστορικό και μεταδιδακτορικό ερευνητή του ΔΠΘ κ. Δημήτριο Καλπάκη και το μέλος ΕΔΙΠ του ΤΙΕ/ΔΠΘ κ. Διονύσιο Α. Τσεντικόπουλο.
Αυτή η ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, στον τομέα της μελέτης της βυζαντινής και μεταβυζαντινής πολιτιστικής μας κληρονομιάς, έκδοση φωτίζει με αναλυτικό τρόπο τη συμβολή της σύγχρονης τεχνολογίας στην τεκμηρίωση, αποκατάσταση, επαν-ερμηνεία και προβολή των ιστορικών μας μνημείων. Εργαλεία όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη, η Επαυξημένη Πραγματικότητα, η Τρισδιάστατη Απεικόνιση και άλλες μέθοδοι αιχμής, εν πολλοίς άγνωστες ακόμη στο ευρύ κοινό, παρουσιάζονται ως πολύτιμοι σύμμαχοι των ανθρωπιστικών επιστημών. Η σημασία της άρα έγκειται και στην απάντηση που δίνει σε έναν διαδεδομένο σήμερα σκεπτικισμό, ο οποίος αντιμετωπίζει με καχυποψία την τεχνολογία ως απειλή για την πολιτιστική μας ταυτότητα και παράδοση. Μέσα από τις σελίδες του τόμου και την επιστημονική τεκμηρίωση που αυτός φέρει, καθίσταται σαφές ότι τα ψηφιακά μέσα δεν έρχονται να αντικαταστήσουν, αλλά να ενισχύσουν το έργο των επιστημόνων, των ερευνητών και των θεσμών πολιτιστικής διαχείρισης. Η ποιότητα χρήσης των τεχνολογικών εργαλείων, η πίστη σε δεοντολογικές αρχές και η συνεργασία επιστημονικών και εκκλησιαστικών φορέων μπορούν να καταστήσουν τις νέες τεχνολογίες πολύτιμους αρωγούς στην προστασία και ανάδειξη της βυζαντινής κληρονομιάς.
Τα παραπάνω ζητήματα, μαζί με πλήθος άλλων προβληματισμών και προτάσεων, αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης παρουσίασης του τόμου από τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Μαρωνείας και Κομοτηνής κ.κ. Παντελεήμονα, τον Διευθυντή Ερευνών στο Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου (ΙΕΛ) του Ερευνητικού Κέντρου «Αθηνά» κ. Γιώργο Παυλίδη, τον Διευθυντή του Εργαστηρίου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Ερευνών, Καθηγητή κ. Γεώργιο Χρ. Τσιγάρα και τη φιλόλογο και επιμελήτρια εκδόσεων κ. Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη, που ανέλαβε να συντονίσει τη γόνιμη αυτή συζήτηση.
Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Μαρωνείας και Κομοτηνής κ.κ. Παντελεήμων, «Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία δὲν φοβᾶται τὴν ἐπιστημονικὴ καὶ τεχνολογικὴ πρόοδο, ἡ πίστη καὶ ἡ ἐπιστήμη δὲν εἶναι ἀντίθετες, δὲν συγκρούονται»
Στην εκδήλωση, αρχικά, τον λόγο έλαβε ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Μαρωνείας και Κομοτηνής κ. Παντελεήμων, ο οποίος, εκτός από το περιεχόμενο της έκδοσης, ανέδειξε ποικίλους προβληματισμούς όσον αφορά τη σχέση εκκλησίας και τεχνολογίας, αλλά και τις προϋποθέσεις με τις οποίες μπορεί κανείς να καταστήσει τα σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία όχημα πολιτισμού. Ο Σεβασμιώτατος, μετά τον αναστάσιμο χαιρετισμό του, ευχαρίστησε «τὸν Πρόεδρο τοῦ Τμήματος Ἱστορίας καὶ Ἐθνολογίας καὶ Διευθυντὴ τοῦ Ἐργαστηρίου Βυζαντινῶν καὶ Μεταβυζαντινῶν Ἐρευνῶν, Καθηγητὴ κ. Γεώργιο Χρ. Τσιγάρα, γιὰ τὴν εὐγενικὴ πρόσκληση» να συμμετέχει στην παρουσίαση του ενδιαφέροντος συλλογικού τόμου για την αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών στην έρευνα των βυζαντινών και μεταβυζαντινών μνημείων, και εισηγήθηκε περί του τόμου τα εξής:
« Ἴσως νὰ ἀναρωτιέστε ποιά εἶναι ἡ θέση ἑνὸς κληρικοῦ στὸ πάνελ αὐτό. Ποιόν λόγο θὰ μποροῦσε νὰ διατυπώσει γιὰ τὸν ψηφιακὸ κόσμο καί, μάλιστα, γιὰ τὴ χρήση τῶν ψηφιακῶν τεχνολογιῶν στὴν ἔρευνα τῶν βυζαντινῶν μνημείων καὶ κειμηλίων.
Γράφοντας αὐτὸ τὸ κείμενο, μὲ ἀπασχολοῦσε ἔντονα τὸ ἐρώτημα ποιά σχέση μπορεῖ νὰ ἔχει ἕνα ἱερὸ λατρευτικὸ ἀντικείμενο ἀπὸ τὴ βυζαντινὴ καὶ τὴ μεταβυζαντινὴ παράδοση, τὴν ἐκκλησιαστικὴ πολιτιστική μας παράδοση, μὲ τὶς νέες τεχνολογίες. Εἶναι δυνατὴ ἡ συνεργασία τους;
Τὸ βιβλίο ποὺ παρουσιάζουμε σήμερα προσέφερε ἀπαντήσεις στὰ ἐρωτήματά μου, γιατὶ ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία δὲν φοβᾶται τὴν ἐπιστημονικὴ καὶ τεχνολογικὴ πρόοδο, ἡ πίστη καὶ ἡ ἐπιστήμη δὲν εἶναι ἀντίθετες, δὲν συγκρούονται, γιατὶ ἡ ἱστορία τῆς Ἐκκλησίας μας ἔχει δείξει ὅτι μποροῦν νὰ συνυπάρξουν ἀρμονικά, μὲ τὴν προϋπόθεση ὅμως ὅτι ἡ ἐπιστήμη ὑπηρετεῖ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὴν πρόοδό του.
«Οἱ ψηφιακὲς τεχνολογίες συγκλίνουν, ἢ εἶναι ἀναγκαῖο νὰ συγκλίνουν, σὲ ἕναν δημιουργικὸ διάλογο μεταξὺ πίστης καὶ ἐπιστήμης, γιατὶ γιὰ τὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία οἱ νέες τεχνολογίες, ὅταν χρησιμοποιοῦνται σωστά, ὅταν γίνεται δεξιὰ χρῆσις, ὅπως ἔλεγαν οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας μας, μποροῦν νὰ γίνουν ὄχημα πολιτισμοῦ καὶ πίστης, μποροῦν νὰ γεφυρώσουν τὸ χθὲς μὲ τὸ αὔριο γιὰ τὸ καλὸ τοῦ ἀνθρώπου. Καὶ θὰ τολμήσω νὰ πῶ ὅτι τὰ καλὰ ἔργα τῶν χειρῶν τῶν ἀνθρώπων, ὅπως ἡ τεχνολογία, μποροῦν νὰ βοηθήσουν τὸν ἄνθρωπο στὴν πορεία του πρὸς τὴ σωτηρία, στὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ»
Εἶναι αὐτονόητο, ἀλλὰ θὰ τὸ τονίσω, ὅτι γιὰ τὴν Ἐκκλησία τὰ βυζαντινὰ καὶ μεταβυζαντινὰ μνημεῖα μας δὲν εἶναι ἁπλῶς καὶ μόνο πέτρες καὶ χώματα ποὺ ἔρχονται ἀπὸ τὸ παρελθόν. Εἶναι ζωντανὲς μαρτυρίες τῆς πίστης, εἶναι ἡ ἔκφραση τῆς πίστης καὶ τῆς ταυτότητας τῶν μελῶν τῆς Ἐκκλησίας μας. Ἐπιπλέον εἶναι φορεῖς μνήμης τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας, εἶναι ἔργα τῶν χειρῶν τῶν πατέρων μας.
Θὰ ἀναφερθῶ, ἐν συντομίᾳ, στὶς σύγχρονες τεχνολογίες, γιὰ νὰ ἀποτελέσουν τὴν ἀφετηρία τῶν σκέψεών μου ποὺ θὰ ἀκολουθήσουν.
Οἱ νέες τεχνολογίες, ὅπως ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη, ὁ “ἔξυπνος βοηθός”, ὅπως ὀνομάστηκε, μπορεῖ νὰ ἀποκαταστήσει, ψηφιακὰ βέβαια, κατεστραμμένα μνημεῖα καὶ φθαρμένα ἔργα τέχνης. Μὲ τὴν τεχνολογία αὐτὴ δὲν θὰ ἀλλοιωθεῖ τὸ πρωτότυπο ἔργο τέχνης καί, ἐπιπροσθέτως, μᾶς δίνεται ἡ δυνατότητα νὰ “δοῦμε”, νὰ ἔχουμε μπροστά μας μιὰ εἰκόνα, γιὰ παράδειγμα, στὴν ἀρχική της μορφή.
Ἡ Ἐπαυξημένη Πραγματικότητα παρέχει ψηφιακὲς πληροφορίες, μέσω φορητῶν συσκευῶν, καὶ ὁ ἐπισκέπτης ἑνὸς βυζαντινοῦ ναοῦ ἢ ἑνὸς Ἐκκλησιαστικοῦ Μουσείου μπορεῖ νὰ βλέπει μιὰ εἰκονικὴ ἀναπαράσταση τοῦ μνημείου τὴν ὥρα ποὺ περιηγεῖται στὸν χῶρο του, καθὼς καὶ νὰ ἀναβιώνουν μπροστά του οἱ χαμένες καὶ φθαρμένες ἀπὸ τὸν χρόνο μορφὲς καὶ τὰ κατεστραμμένα σχήματα.
Ἡ Εἰκονικὴ Πραγματικότητα παρέχει τὴ δυνατότητα εἰκονικῶν περιηγήσεων σὲ βυζαντινὰ μνημεῖα, σὲ μοναστήρια καὶ ναούς, ὥστε νὰ γνωρίσουμε τὴν ἱστορία καὶ τὴν τέχνη τους. Εἶναι, βέβαια, αὐτονόητο ὅτι ἡ εἰκονικὴ πραγματικότητα δὲν μπορεῖ νὰ ὑποκαταστήσει τὴ συμμετοχὴ στὴ λατρεία καὶ στὰ μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας. Δὲν μπορεῖ νὰ ὑποκαταστήσει τὴν ἐν Χριστῷ εὐχαριστιακὴ συνάντηση τῶν προσώπων.
Θὰ πρέπει, ὅμως, νὰ ἐπισημάνω ὅτι οἱ ψηφιακὲς αὐτὲς τεχνολογίες ἔχουν τὴν ἀρχή τους στὴν ψηφιοποίηση καὶ τὴν τεκμηρίωση, αὐτὴ εἶναι ἡ βάση τους. Ἡ ψηφιοποίηση ἔχει μεγάλη σημασία γιὰ τὴν ἐφαρμογὴ τῶν παραπάνω μεθόδων, γιατί, ἐνῶ διασώζουν, καταγράφουν καὶ τεκμηριώνουν τὰ μνημεῖα καὶ τὰ κειμήλια, παρέχουν τὶς ἀπαραίτητες πληροφορίες γιὰ τὴν ἀνάπτυξη τῶν παραπάνω τεχνολογιῶν.
«Οἱ ψηφιακὲς τεχνολογίες εἶναι ἕνα εἶδος “κιβωτοῦ” τῆς πολιτιστικῆς μας κληρονομιᾶς»
Εἶναι, λοιπόν, προφανὲς ὅτι μὲ τὶς ψηφιακὲς τεχνολογίες ὠφελεῖται ὄχι μόνο ὁ ἐπιστήμονας καὶ ὁ εἰδικός, ἀλλὰ καὶ τὸ εὐρὺ κοινό. Ἡ τεχνολογία εἶναι ἀκόμη στὴν ὑπηρεσία τοῦ ἀνθρώπου, γίνεται ἡ γέφυρα μὲ τὴν ὁποία ὁ ἄνθρωπος, ὁ περιηγητής, ὁ μαθητὴς καὶ ὁ φοιτητὴς μεταβαίνει στὴ γνώση. Γνωρίζει μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ τὰ κειμήλια τῆς πίστης καὶ τῆς ἱστορίας.
Οἱ ψηφιακὲς αὐτὲς τεχνολογίες εἶναι ἕνα εἶδος “κιβωτοῦ” τῆς πολιτιστικῆς μας κληρονομιᾶς, ἀκριβῶς γιατὶ διασώζουν τὰ κειμήλιά μας ἀπὸ τὴ φθορὰ τοῦ χρόνου καὶ τῆς καθημερινῆς τους χρήσης καὶ φέρνουν τὴ γνώση πιὸ κοντὰ στὸν ἄνθρωπο. Τολμῶ νὰ πῶ ὅτι ἡ τεχνολογία λειτουργεῖ, ἢ γιὰ νὰ τὸ διατυπώσω ἀκριβέστερα, μπορεῖ νὰ λειτουργήσει ὅπως τὸ βιβλίο, ὅταν μὲ τὴν ἀνακάλυψη τῆς τυπογραφίας ἀπὸ τὸν Γουτεμβέργιο, τὸν 16ο αἰώνα, ἐπῆλθε μιὰ ἐπανάσταση. Μὲ τὴν τυπογραφία περάσαμε ἀπὸ τὸ ἀκριβὸ καὶ γιὰ λίγους χειρόγραφο, στὸ φθηνότερο καὶ γιὰ περισσότερους βιβλίο. Τότε, ἕνα εὐρύτερο κοινὸ ἀπέκτησε πλέον πρόσβαση στὴ γνώση. Ἔχω τὴν ἐντύπωση ὅτι κάπως ἔτσι μπορεῖ νὰ λειτουργήσει καὶ ἡ ψηφιακὴ τεχνολογία. Εἶναι μιὰ τομὴ στὴν πολιτιστικὴ ἱστορία, εἶναι μιὰ τομὴ ποὺ μπορεῖ νὰ λειτουργήσει ὑποστηρικτικὰ καὶ βοηθητικὰ στὴν πραγματικὴ ζωὴ καὶ στὸν πραγματικὸ κόσμο.
Ὅμως, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ὑπενθυμίσω ὅτι πρέπει πάντοτε νὰ ἔχουμε κατὰ νοῦν ὅτι ἡ ψηφιακὴ τεχνολογία εἶναι μιὰ πρόκληση, μὲ τὴν ὁποία θὰ ἀναμετρηθοῦμε μὲ διάλογο καὶ καλὴ πίστη, μὲ βάση ὅμως τις, κατὰ τὴ γνώμη μου, παρακάτω διαπιστώσεις καὶ προϋποθέσεις:
Πρῶτον: Ἡ τεχνολογία εἶναι ἕνα ἐργαλεῖο στὴν ὑπηρεσία τοῦ ἀνθρώπου. Δὲν εἶναι αὐτοσκοπός. Εἶχε παλαιότερα γράψει ὁ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης Βαρθολομαῖος ὅτι “δὲν ὑπάρχει τίποτα πιὸ ἱερὸ ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο, μὲ τὸν ὁποῖο ὁ ἴδιος ὁ Θεὸς μοιράστηκε τὴ φύση του”. Συνεπῶς, πρέπει νὰ διαφυλάξουμε αὐτὴν τὴν ἰδιαιτερότητα τοῦ ἀνθρωπίνου προσώπου, νὰ διαφυλάξουμε τὴν ἀνεξαρτησία του, νὰ προστατεύσουμε τὴν ἐλευθερία του, πνευματικὴ καὶ σωματική. Τίποτε καὶ κανένα “ρομπότ” δὲν χρειάζεται καὶ δὲν πρέπει νὰ ὑποκαταστήσει τὸν ἄνθρωπο. Ἡ ἐπιστήμη πρέπει νὰ παραμείνει ἀνθρωποκεντρικὴ καὶ νὰ ἐξελίσσεται μὲ σεβασμὸ στὴν ἀνθρώπινη ἀξιοπρέπεια.
Δεύτερον: Στὴν ἀνεξέλεκτη ἐξέλιξη τῆς ψηφιακῆς τεχνολογίας ἐνυπάρχει ὁ κίνδυνος μιᾶς ἐπιφανειακῆς καὶ θὰ ἔλεγα ρηχῆς σχέσης τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴν πολιτιστική μας κληρονομιά. Εἶναι ἀνάγκη σήμερα νὰ προβληματιστοῦμε γιὰ τὴ γνωσιολογικὴ βαρύτητα μιᾶς εἰκονικῆς θέασης τῶν μνημείων καὶ τῶν κειμηλίων. Μήπως ἡ εἰκονικὴ πραγματικότητα μᾶς προσφέρει μιὰ ψευδαίσθηση γνώσης σὲ ἀντίθεση μὲ τὴ βιωματικὴ θέα, τὴν ψηλάφηση, τῶν ἱερῶν ἀντικειμένων; Μήπως πρέπει νὰ ἐνθαρρύνουμε τὴ βιωματικὴ ἐμπειρία πέρα ἀπὸ τὴν εἰκονικὴ πραγματικότητα;
Τρίτον: Οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες εἶχαν ὡς τρόπο τῆς ζωῆς τους τὸ μέτρον. “Μέτρον ἄριστον”, ἔλεγε ὁ Κλεόβουλος ὁ Λίνδιος. Γι’ αὐτό, εἶναι ἔκδηλη ἡ ἀνησυχία στοὺς πνευματικοὺς ἀνθρώπους ὅτι ἡ χωρὶς μέτρο χρήση τῶν ψηφιακῶν τεχνολογιῶν, ἰδιαίτερα ἀπὸ τοὺς νέους, θὰ ἀπομονώσει τοὺς ἀνθρώπους. Γιὰ τὴν Ἐκκλησία, ἡ πολιτιστική μας κληρονομιὰ βιώνεται συλλογικά, βιώνεται μέσα ἀπὸ τὴν κοινότητα καὶ τὴν κοινωνία τῶν ἀνθρώπων, μέσα ἀπὸ τὸ προσκύνημα, κυρίως, ὅμως, μέσα ἀπὸ τὴ συμμετοχὴ στὸ κοινὸν ποτήριον, στὸ μυστήριο τῆς Θείας Εὐχαριστίας.
Τέταρτον: Ἡ πολιτιστικὴ κληρονομιὰ τῆς Ἐκκλησίας μας ἔχει καὶ μιὰ ἱερή, λατρευτικὴ διάσταση. Τὰ μνημεῖα μας, οἱ ναοὶ καὶ τὰ κειμήλια εἶναι πολιτιστικὰ ἀγαθά, ἀλλὰ εἶναι καὶ φορεῖς τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ, γιατὶ εἶναι πρωτίστως λατρευτικὰ ἀντικείμενα. Πιστεύω καὶ προτρέπω τοὺς ἐργαζομένους στὶς ψηφιακὲς τεχνολογίες ἐπιστήμονες, σὲ συνεργασία μὲ πνευματικοὺς ἀνθρώπους καὶ κληρικούς, νὰ προβληματιστοῦν καὶ νὰ προτείνουν λύσεις, ὥστε μὲ τὴ χρήση τῆς ψηφιακῆς τεχνολογίας τὰ μνημεῖα καὶ τὰ κειμήλια νὰ μὴν ἐκκοσμικευτοῦν, νὰ μὴ χάσουν τὴν ἱερότητά τους καὶ νὰ διασφαλίσουμε ὅτι ὁ ψηφιακὸς κόσμος εἶναι μὲν ἀναγκαῖος καὶ παίζει θετικὸ ρόλο στὴ διάσωση καὶ προβολὴ τοῦ πολιτισμοῦ μας, ὅμως εἶναι ἐξίσου σημαντικὸ νὰ διασφαλίσουμε ὅτι ὁ ψηφιακὸς χῶρος θὰ χρησιμοποιεῖ τὶς πολιτισμικὲς αὐτὲς ἐκφράσεις τῆς πίστεώς μας μὲ σεβασμό, χωρὶς νὰ ἐξαλείψει τὴν ἱερότητά τους καί, γενικότερα, χωρὶς νὰ ἐξαλείψει τὸ μυστήριο στὴ ζωή μας.
«Στὸν τόμο αὐτό, τὰ βυζαντινὰ καὶ μεταβυζαντινὰ μνημεῖα καὶ κειμήλια ἀντιμετωπίζονται μὲ τὸν σεβασμὸ ποὺ ἀπαιτεῖ ἡ ἱερότητά τους»
Ἂς περάσουμε, ὅμως, στὸ βιβλίο ποὺ παρουσιάζουμε ἀπόψε. Στὶς ὀκτὼ περιεκτικὲς καὶ πυκνὲς μελέτες του ἀναδεικνύεται ἡ χρησιμότητα τῆς ψηφιακῆς τεχνολογίας στὴν ἔρευνα τῶν βυζαντινῶν καὶ μεταβυζαντινῶν μνημείων καὶ κειμηλίων.
Εἶναι μιὰ ἀκόμη ἔκδοση τῶν χωρὶς τυμπανοκρουσίες ἐργαζομένων Μελῶν τοῦ Ἐργαστηρίου Βυζαντινῶν καὶ Μεταβυζαντινῶν Ἐρευνῶν τοῦ Τμήματος Ἱστορίας καὶ Ἐθνολογίας τοῦ Πανεπιστημίου μας, μὲ τὴν ὁποία παρουσιάζεται τὸ θέμα τῆς σχέσης τῆς ψηφιακῆς τεχνολογίας μὲ τὰ βυζαντινὰ καὶ μεταβυζαντινὰ μνημεῖα καὶ κειμήλια καὶ τοποθετεῖται ἐπάνω σὲ ἕνα εὐρὺ ἐπιστημονικὸ φάσμα. Ἐκτὸς ἀπὸ τὶς ἀναγκαῖες δύο πρῶτες θεωρητικὲς μελέτες γιὰ τὴν ψηφιακὴ τεχνολογία τῶν κ. Γεωργίου Παυλίδη καὶ Κυριάκου Σγουρόπουλου, διαβάζουμε τὶς μελέτες τοῦ καθηγητῆ κ. Βασίλη Τσιούκα γιὰ τὴ διαχείριση τῶν βυζαντινῶν καὶ μεταβυζαντινῶν μνημείων, μὲ μεθόδους τρισδιάστατης ἀποτύπωσης, τοῦ μεταδιδακτορικοῦ ἐρευντῆ καὶ ἀρχαιολόγου κ. Δημήτρη Καλπάκη γιὰ τὴ χαρτογραφικὴ ἀπεικόνιση τῶν μνημείων καὶ τὴν πολιτισμική τους διαχείριση, καὶ τὴν ψηφιακὴ ἀξιοποίηση τῶν βυζαντινῶν καὶ μεταβυζαντινῶν μνημείων τῶν Ἰωαννίνων ἀπὸ τὶς ἀρχαιολόγους κ. Βασιλικὴ Γιαννάκη καὶ Ἀθηνᾶ Ζωγάκη. Στὴ συνέχεια, ἡ ἀρχαιολόγος κ. Ἀναστασία Λίνδα μελετᾶ τὴ σύζευξη παρεθόντος καὶ παρόντος, μέσῳ τῆς τεχνολογίας, ἐνῶ ὁ μεταδιδακτορικὸς ἐρευνητὴς καὶ συνεργάτης τῆς Μητροπόλεώς μας κ. Κωνσταντῖνος Σεραφειμίδης συνδυάζει στὴ μελέτη του τὰ μεθοδολογικὰ προβλήματα ποὺ παρουσιάζουν τὰ βυζαντινὰ καὶ μεταβυζαντινὰ μνημεῖα τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας καὶ Θράκης μὲ τὴν ψηφιακὴ ἀξιοποίησή τους.
«Βασικὸς στόχος τῆς Ἡμερίδας ἀλλὰ καὶ τοῦ βιβλίου ποὺ παρουσιάζουμε σήμερα ἦταν, ἀφ’ ἑνὸς μέν, νὰ θέσουμε τὸ ζήτημα τῆς ψηφιοποίησης μὲ τὴν ὁποία διασώζονται καὶ διαδίδονται οἱ πληροφορίες γιὰ τὰ μνημεῖα τοῦ βυζαντινοῦ πολιτισμοῦ καί, γενικότερα, αὐτοῦ ποὺ ὀνομάζουμε ἢ καὶ θεωροῦμε πολιτιστικὴ κληρονομιὰ ἀπὸ τὴ βυζαντινὴ ἐποχὴ καὶ ἀπὸ τὴ μεταβυζαντινὴ περίοδο, ἀφ’ ἑτέρου δέ, νὰ παρουσιάσουμε τὰ πρόσφατα ἐπιστημονικὰ ἀποτελέσματα ποὺ βοηθοῦν τὴν ἐπιστημονικὴ ἔρευνα, συμπληρώνοντας πολλὲς φορὲς μὲ τεκμηριωμένο τρόπο τὰ “ἀπωλεσθέντα σημεῖα” τῶν μνημείων καὶ τῶν ἔργων τέχνης»
Εἶναι, κατὰ τὴν προσωπική μου ἄποψη φανερό, ὅτι στὸν τόμο αὐτὸ οἱ μελέτες διακρίνονται ἀπὸ τὶς θεωρητικὲς ἀρχὲς ποὺ ἀνέφερα προηγουμένως καὶ ὁ ἄξονας ποὺ τὶς διαπερνᾶ εἶναι ἑνιαῖος, παρὰ τὶς θεματικὲς ἰδιαιτερότητες τῶν ὀκτὼ μελετῶν. Στὸν τόμο αὐτό, τὰ βυζαντινὰ καὶ μεταβυζαντινὰ μνημεῖα καὶ κειμήλια ἀντιμετωπίζονται μὲ τὸν σεβασμὸ ποὺ ἀπαιτεῖ ἡ ἱερότητά τους, ἀλλὰ καὶ μὲ τὸν σεβασμὸ ποὺ ἀπαιτοῦν ὡς μνημεῖα τῆς πολιτιστικῆς μας κληρονομιᾶς καὶ τῆς συλλογικῆς μας μνήμης. Εἶναι ἐμφανὲς στὸ βιβλίο αὐτὸ ὅτι τὰ κειμήλια ἀντιμετωπίζονται ἀνθρωποκεντρικὰ καί, ταυτόχρονα, ἀναδεικνύεται ὁ λατρευτικός τους χαρακτήρας.[…]
Ὁλοκληρώνοντας τὴ σύντομη αὐτὴ εἰσήγηση, θεωρῶ ὅτι οἱ ψηφιακὲς τεχνολογίες συγκλίνουν, ἢ εἶναι ἀναγκαῖο νὰ συγκλίνουν, σὲ ἕναν δημιουργικὸ διάλογο μεταξὺ πίστης καὶ ἐπιστήμης, γιατὶ γιὰ τὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία οἱ νέες τεχνολογίες, ὅταν χρησιμοποιοῦνται σωστά, ὅταν γίνεται δεξιὰ χρῆσις, ὅπως ἔλεγαν οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας μας, μποροῦν νὰ γίνουν ὄχημα πολιτισμοῦ καὶ πίστης, μποροῦν νὰ γεφυρώσουν τὸ χθὲς μὲ τὸ αὔριο γιὰ τὸ καλὸ τοῦ ἀνθρώπου. Καὶ θὰ τολμήσω νὰ πῶ ὅτι τὰ καλὰ ἔργα τῶν χειρῶν τῶν ἀνθρώπων, ὅπως ἡ τεχνολογία, μποροῦν νὰ βοηθήσουν τὸν ἄνθρωπο στὴν πορεία του πρὸς τὴ σωτηρία, στὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ».
Τέλος, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης κ. Παντελεήμων συνεχάρη «τὸν Πρόεδρο τοῦ Τμήματος Ἱστορίας καὶ Ἐθνολογίας καὶ Διευθυντὴ τοῦ Ἐργαστηρίου Βυζαντινῶν καὶ Μεταβυζαντινῶν Ἐρευνῶν, ἀλλὰ καὶ στενὸ συνεργάτη τῆς Μητροπόλεώς μας, Καθηγητὴ κ. Γεώργιο Χρ. Τσιγάρα, γιὰ τὴν ἐκδοτικὴ αὐτὴ πρωτοβουλία καὶ γιὰ τὴν ἐπιλογὴ αὐτῆς τῆς ἐνδιαφέρουσας θεματολογίας», αλλά και τους συνεπιμελητές, μαζί με τον κ. Τσιγάρα του τόμου, κ. Δημήτριο Καλπάκη, μεταδιδακτορικό ερευνητή του Εργαστηρίου και κ. Διονύσιο Τσεντικόπουλο, μέλος ΕΔΙΠ του Εργαστηρίου.
Γιώργος Παυλίδης, «Μπορούμε πλέον να μιλάμε για υπολογιστική αρχαιολογία, για αισθητηριακές ψηφιακές εμπειρίες, αλλά και για πολιτιστική διπλωματία που βασίζεται σε ψηφιακά τεκμήρια»
Ακολούθησε η ομιλία του κ. Παυλίδη, ο οποίος ειδικεύεται σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και πολιτιστικής τεχνολογίας, ενώ συμμετείχε και με κείμενό του στη συλλογική έκδοση, ο οποίος με απλό και κατανοητό λόγο παρουσίασε το φάσμα των απεριόριστων τεχνολογικών δυνατοτήτων, αλλά και ήρε πολλά από τα λανθασμένα στερεότυπα που κυριαρχούν στον δημόσιο περί τεχνολογίας λόγο, επισημαίνοντας μεταξύ άλλων ότι η υπόθεση της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι ήδη ιδιαίτερα παλιά, του μέσου του περασμένου αιώνα.
Σχετικά με την τελευταία επισήμανε: «Το δικό μου άρθρο, με τίτλο “Πολιτιστική Τεχνολογία: τρέχουσα τεχνολογική στάθμη και προοπτικές”, εστιάζει στο ότι η πολιτιστική τεχνολογία είναι ένας σχετικά νέος, αλλά ταχύτατα αναπτυσσόμενος επιστημονικός χώρος. Πρόκειται για ένα διεπιστημονικό πεδίο, που βρίσκεται στο σημείο τομής των ανθρωπιστικών επιστημών, της τεχνολογίας και των υπολογιστικών μεθόδων, με όλο και πιο σημαντική παρουσία της Τεχνητής Νοημοσύνης. Αυτό που προσπαθώ να δείξω είναι ότι δεν μιλούμε πια απλώς για εργαλεία ψηφιοποίησης ή προβολής της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά για ένα πλήρες σύστημα παραγωγής γνώσης και δράσης, που βασίζεται σε μεγάλα ψηφιακά δεδομένα, σε προηγμένα υπολογιστικά μοντέλα και σε ΤΝ.
Η ψηφιοποίηση είναι μόνο η αρχή. Όταν ψηφιοποιούμε ένα αντικείμενο, δεν το “διασώζουμε” απλώς. Του δίνουμε μία νέα, παράλληλη υπόσταση. Δημιουργούμε το ψηφιακό του δίδυμο – ένα υποκατάστατο που μπορεί να μελετηθεί, να συγκριθεί, να ταξιδέψει και να “ζήσει” μια παράλληλη ψηφιακή “ζωή”. Και ακριβώς εκεί ξεκινά ο κύκλος ζωής της πολιτιστικής τεχνολογίας: από την ψηφιοποίηση, περνά στην τεκμηρίωση, στην επιμέλεια, στην ανάλυση, στη διάχυση και –τελικά– στην αξιοποίηση. Ο κύκλος κλείνει με την τρισδιάστατη εκτύπωση, οπότε αυτό που ήταν αρχικά στον αισθητηριακό κόσμο και “μεταφέρθηκε” σε έναν ιδεατό κόσμο αριθμών, επιστρέφει και πάλι σε αυτόν, πολλές φορές υπό άλλη κλίμακα.
Τα δεδομένα είναι πλέον πολυδιάστατα και πολυεπίπεδα: γεωμετρικά, φασματικά, χρονικά, χωρικά, ιστορικά, τεκμηριωτικά. Αυτό απαιτεί οντολογικά μοντέλα, δομημένη αναπαράσταση γνώσης και διαλειτουργικά εργαλεία.
Η ΤΝ, που τόσο απασχολεί τη δημόσια συζήτηση σήμερα, μπορεί να προσφέρει νέα εργαλεία για την ανακατασκευή, την αυτόματη τεκμηρίωση, την ερμηνεία του συγκείμενου και του περικείμενου, ακόμα και την κατανόηση συνάφειας μεταξύ αντικειμένων ή περιόδων. Μπορούμε πλέον να μιλάμε για υπολογιστική αρχαιολογία, για αισθητηριακές ψηφιακές εμπειρίες, αλλά και για πολιτιστική διπλωματία που βασίζεται σε ψηφιακά τεκμήρια».
Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την εισήγησή του εδώ.
Γεώργιος Χρ. Τσιγάρας, «Τὸ βιβλίο αὐτὸ τὸ ὀφείλω στὸν Νῖκο Γαβριὴλ Πεντζίκη, αὐτὸν τὸν σημαντικὸ ζωγράφο καὶ λογοτέχνη τῆς Θεσσαλονίκης»
Στη συνέχεια, ο Διευθυντής του Εργαστηρίου, Καθηγητής, Πρόεδρος του ΤΙΕ/ΔΠΘ κι ένας εκ των επιμελητών του τόμου, κ. Γεώργιος Τσιγάρας αναφέρθηκε στον στόχο της έκδοσης, που φιλοξενεί μερικές από τις εισηγήσεις που παρουσιάστηκαν στη σχετική Ημερίδα που διοργάνωσε το Εργαστήριο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Ερευνών του ΤΙΕ/ΔΠΘ πριν μερικά χρόνια, αλλά και στην οφειλόμενη τιμή στον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη. Σχολίασε μεταξύ άλλων: «Βασικὸς στόχος τῆς Ἡμερίδας, ἀλλὰ καὶ τοῦ βιβλίου ποὺ παρουσιάζουμε σήμερα ἦταν, ἀφ’ ἑνὸς μέν, νὰ θέσουμε τὸ ζήτημα τῆς ψηφιοποίησης μὲ τὴν ὁποία διασώζονται καὶ διαδίδονται οἱ πληροφορίες γιὰ τὰ μνημεῖα τοῦ βυζαντινοῦ πολιτισμοῦ καί, γενικότερα, αὐτοῦ ποὺ ὀνομάζουμε ἢ καὶ θεωροῦμε πολιτιστικὴ κληρονομιὰ ἀπὸ τὴ βυζαντινὴ ἐποχὴ καὶ ἀπὸ τὴ μεταβυζαντινὴ περίοδο, ἀφ’ ἑτέρου δέ, νὰ παρουσιάσουμε τὰ πρόσφατα ἐπιστημονικὰ ἀποτελέσματα ποὺ βοηθοῦν τὴν ἐπιστημονικὴ ἔρευνα, συμπληρώνοντας πολλὲς φορὲς μὲ τεκμηριωμένο τρόπο τὰ “ἀπωλεσθέντα σημεῖα” τῶν μνημείων καὶ τῶν ἔργων τέχνης.
Τὸ βιβλίο αὐτὸ τὸ ὀφείλω στὸν Νῖκο Γαβριὴλ Πεντζίκη, αὐτὸν τὸν σημαντικὸ ζωγράφο καὶ λογοτέχνη τῆς Θεσσαλονίκης, γιατὶ μὲ τὶς ὀξυδερκεῖς καὶ συχνὰ ἰδιαίτερα πρωτότυπες καὶ ἀνατρεπτικὲς παρατηρήσεις του γιὰ τὴν τέχνη μὲ βοήθησε, ὅταν ἤμουν φοιτητής, νὰ κατανοήσω τὸν βυζαντινὸ καὶ μεταβυζαντινὸ καλλιτεχνικὸ τρόπο. Καὶ ἐξηγοῦμαι γιὰ τὴν ὀφειλή: Ὁ Νῖκος Γαβριὴλ Πεντζίκης ἀκολουθοῦσε τὶς ἀρχὲς τῆς μοντέρνας καὶ βυζαντινῆς τέχνης, ἀλλὰ ὅσο καὶ ἂν φανεῖ παράξενο, ζωγράφιζε μὲ μιὰ δική του ἀντίληψη γιὰ τὴν προοπτική, ἀκολουθοῦσε τὴ μετακινούμενη προοπτική. Δὲν ζωγράφιζε τρισδιάστατα ὅπως οἱ ζωγράφοι τῆς Ἀναγέννησης, ἀλλὰ δισδιάστατα, ὅπως οἱ Μοντέρνοι καὶ οἱ Βυζαντινοί. Καὶ γιὰ τὸν λόγο αὐτό, συχνά, ἀναρωτιώμουν ἂν ζοῦσε σήμερα ὁ Νῖκος Γαβριὴλ Πεντζίκης καὶ ἄκουγε γιὰ τὶς μεθόδους τῆς τρισδιάστατης ἀποτύπωσης τῶν μνημείων ἴσως νὰ ἐντυπωσιαζόταν καὶ νὰ αἰσθανόταν ἱκανοποίηση», υπαινισσόμενος με τον καλύτερο τρόπο τη μαγική διαλεκτική «αλχημεία» που μέλλεται από το «πάντρεμα» τεχνολογικών και ανθρωπιστικών επιστημών.
Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την εισήγησή του εδώ.
Οι παρουσίες…
Περισσότερο από εμφανές υπήρξε το ενδιαφέρον Κομοτηναίων, και Θρακιωτών εν γένει, να παρακολουθήσουν τον γόνιμο συγκερασμό παρελθόντος και μέλλοντος, μέσω της χρήσης των ψηφιακών εργαλείων στην ανάδειξη και προστασία της βυζαντινής και μεταβυζαντινής μας παράδοσης. Με την παρουσία τους τίμησαν, έτσι, την εκδήλωση ο Πρωτοσύγκελος της Μητροπόλεώς μας π. Άνθιμος Κωσταράκης, ο Γενικός Αρχιερατικός Επίτροπος της Μητροπόλεώς μας π. Γεώργιος Παπαβέργος, οι Πανοσολογιώτατοι Αρχιμανδρίτες π. Γρηγόριος Βουλγαρέλης και π. Αρίσταρχος Καρβουνιάρης, ο πρωτοπρεσβύτερος π. Δημήτρης Βασιλειάδης, καθώς και οι πατέρες, Αλέξανδρος Αλεξανδρίδης και Λουκάς Καβαρδίνας, ενώ και η κοινότητα του ΤΙΕ/ΔΠΘ, ακαδημαϊκοί και φοιτητές, υποστήριξε τη συγκεκριμένη δράση. Μεταξύ άλλων, διακρίναμε τον Καθηγητή κ. Ιωάννη Μπακιρτζή, τους Αν. Καθηγητές κ. Δημοσθένη Στρατηγόπουλο και Γεώργιο Χαριζάνη, την Καθηγήτρια κ. Ελεονώρα Ναξίδου, την Καθηγήτρια κ. Αικατερίνη Μάρκου, τον κ. Αντριου Φάριγκτον, τον κ. Διονύσιο Τσεντικόπουλο, εις εκ των επιμελητών του βιβλίου, τον κ. Κυριάκο Σγουρόπουλο και τον κ. Κωνσταντίνο Σεραφειμίδη, δυο εκ των συγγραφέων του τόμου, την κ. Χριστίνα Πουφινά και την κ. Ράνια Πουφινά, την κ. Παυλίνα Τσιγάρα και πολλούς πολλούς άλλους…
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
