Γιωργος Παυλιδης, «Ο τομος συνιστα μια πολυφωνικη χαρτογραφηση των τροπων με τους οποιους η ερευνα μπορει να ενισχυθει μεσω της ψηφιακης τεχνολογιας»

Πριν ξεκινήσω, θα ήθελα να τονίσω την όμορφη, βαθιά ουσιαστική, αλλά και σε πολλά σημεία «ποιητική» και πνευματική εναρκτήρια ομιλία του Σεβασμιότατου Μητροπολίτη Μαρωνείας και Κομοτηνής κ.κ. Παντελεήμονα (βλ. σχετικά εδώ), που έθεσε με ακριβή τρόπο τα θεμέλια πάνω στα οποία, όχι μόνο δομείται ο τόμος που συζητούμε σήμερα στη συνάθροισή μας, αλλά και θα πρέπει να δομείται συνολικά η διεπιστημονική προσέγγιση στη συνεισφορά της ψηφιακής τεχνολογίας στον πολιτισμό. Ουσιαστικά, αισθάνομαι ότι έχω καλυφθεί πλήρως, σε πολλαπλά επίπεδα, και θα επιχειρήσω να μείνω λίγο περισσότερο στη δική μου εμπειρία στον τεχνολογικό τομέα και με αυτό να βοηθήσω τη συζήτησή μας.

Ομολογώ ότι αισθάνομαι ιδιαίτερα συγκινημένος που κρατώ στα χέρια μου αυτό το πόνημα. Η συγγραφή –και ακόμη περισσότερο η συλλογική συγγραφή– αποτελεί για μένα μια από τις πιο δημιουργικές και ουσιαστικές μορφές επιστημονικής έκφρασης. Μέσα από την ανταλλαγή ιδεών και την παράθεση διαφορετικών προσεγγίσεων, αναδεικνύεται το δυναμικό του κάθε επιστημονικού πεδίου.

Είμαι ο Γιώργος Παυλίδης, Δρ. Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Υπολογιστών του ΔΠΘ και είμαι Διευθυντής Ερευνών στο Ερευνητικό Κέντρο «Αθηνά», στο Παράρτημά του στην Ξάνθη, και ειδικεύομαι σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και πολιτιστικής τεχνολογίας.

Σεβασμιότατε, Σεβαστοί Πατέρες, αξιότιμε Πρόεδρε του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του ΔΠΘ, αγαπητοί συντελεστές του παρόντος τόμου, συνάδελφοι και φίλοι, κυρίες και κύριοι,

είναι μεγάλη μου χαρά και τιμή που βρίσκομαι απόψε μαζί σας, στην παρουσίαση ενός τόμου που συγκεντρώνει όχι μόνο ενδιαφέρουσες επιστημονικές συμβολές, αλλά και μια ουσιαστική αναφορά στον δρόμο που βαδίζει η σχέση τεχνολογίας και πολιτισμού στις μέρες μας.

Ο τόμος αυτός δομείται με εξαιρετικά εύστοχο τρόπο. Περιλαμβάνει δύο γενικά εισαγωγικά κεφάλαια, που επιχειρούν να χαρτογραφήσουν το θεωρητικό και τεχνολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινούνται οι εφαρμογές:

• Το πρώτο επιχειρεί μια προσέγγιση όλων των σχετικών τεχνικών εννοιών, των επιπέδων εφαρμογής και των προοπτικών της πολιτιστικής τεχνολογίας.
• Το δεύτερο εστιάζει στη δυναμική των ανοιχτών τεχνολογιών και των ψηφιακών αποθετηρίων που αποτελούν θεμελιώδες κεφάλαιο στη συζήτηση.

Ακολουθούν έξι εφαρμοστικές συμβολές, που αποτυπώνουν ένα ευρύ φάσμα καλών πρακτικών, τεκμηριωμένων μεθοδολογικά και τεχνολογικά. Ο τόμος, με αυτόν τον τρόπο, δεν περιορίζεται σε μια απλή παράθεση άρθρων. Συνιστά μια πολυφωνική χαρτογράφηση των τρόπων με τους οποίους η έρευνα για τα βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία και κειμήλια μπορεί να ενισχυθεί μέσω της ψηφιακής τεχνολογίας.

Συνοπτικά, τα επιμέρους άρθρα του τόμου, με τη σειρά συμπερίληψής τους:

• Το άρθρο που είχα την τιμή να συνεισφέρω αναλύει την τρέχουσα τεχνολογική στάθμη στον τομέα της πολιτιστικής τεχνολογίας, εντοπίζοντας δυναμικές και προκλήσεις που θέτουν τις βάσεις για τις μελλοντικές εξελίξεις.

• Ο Κυριάκος Σγουρόπουλος αναλύει τις πλατφόρμες ανοιχτού κώδικα ως στρατηγική για τη δημιουργία βιώσιμων ψηφιακών αποθετηρίων πολιτιστικού περιεχομένου.
• Οι Βασίλειος Τσιούκας και Κωνσταντίνος Μπέλλος παρουσιάζουν ένα ολιστικό σύστημα WebGIS για την αποτύπωση, τρισδιάστατη τεκμηρίωση και οπτικοποίηση μνημείων με χρήση και 3D εκτυπώσεων.
• Ο Δημήτριος Καλπάκης εστιάζει στη χαρτογραφική απεικόνιση μνημείων και τονίζει τον ρόλο της γεωχωρικής τεκμηρίωσης στη σύγχρονη πολιτισμική διαχείριση.
• Οι Βασιλική Γιαννάκη και Αθηνά Ζωγάκη, μέσα από διαφορετικές προσεγγίσεις, φωτίζουν την πολιτιστική ανάδειξη της περιοχής των Ιωαννίνων. Η πρώτη προτείνει ένα μοντέλο ψηφιακών διαδρομών και αφηγηματικής πλοήγησης σε βυζαντινά μνημεία, ενώ η δεύτερη παρουσιάζει την εφαρμογή του PROXITOUR στο Βυζαντινό Μουσείο και τον αρχαιολογικό χώρο του Ιτς Καλέ, με έμφαση στην in situ εμπειρία περιήγησης.
• Η Αναστασία Λίνδα επικεντρώνεται στη σύζευξη παρελθόντος και μέλλοντος μέσα από τεχνολογικές εφαρμογές στα κειμήλια, αναδεικνύοντας τη σημασία της συνδυαστικής τεκμηρίωσης και της αφηγηματικής ενίσχυσης.
• Ο Κωνσταντίνος Δ. Σεραφειμίδης αναλύει τα ζητήματα μεθοδολογίας στην ψηφιακή τεκμηρίωση και αξιοποίηση των μνημείων της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, εντοπίζοντας ανάγκες για συστηματική προσέγγιση.

Το δικό μου άρθρο, με τίτλο «Πολιτιστική Τεχνολογία: τρέχουσα τεχνολογική στάθμη και προοπτικές», εστιάζει στο ότι η πολιτιστική τεχνολογία είναι ένας σχετικά νέος, αλλά ταχύτατα αναπτυσσόμενος επιστημονικός χώρος. Πρόκειται για ένα διεπιστημονικό πεδίο, που βρίσκεται στο σημείο τομής των ανθρωπιστικών επιστημών, της τεχνολογίας και των υπολογιστικών μεθόδων, με όλο και πιο σημαντική παρουσία της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Αυτό που προσπαθώ να δείξω είναι ότι δεν μιλούμε πια απλώς για εργαλεία ψηφιοποίησης ή προβολής της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά για ένα πλήρες σύστημα παραγωγής γνώσης και δράσης, που βασίζεται σε μεγάλα ψηφιακά δεδομένα, σε προηγμένα υπολογιστικά μοντέλα και σε ΤΝ.

Η ψηφιοποίηση είναι μόνο η αρχή. Όταν ψηφιοποιούμε ένα αντικείμενο, δεν το «διασώζουμε» απλώς. Του δίνουμε μία νέα, παράλληλη υπόσταση. Δημιουργούμε το ψηφιακό του δίδυμο – ένα υποκατάστατο που μπορεί να μελετηθεί, να συγκριθεί, να ταξιδέψει και να «ζήσει» μια παράλληλη ψηφιακή «ζωή».

Και ακριβώς εκεί ξεκινά ο κύκλος ζωής της πολιτιστικής τεχνολογίας: από την ψηφιοποίηση, περνά στην τεκμηρίωση, στην επιμέλεια, στην ανάλυση, στη διάχυση και –τελικά– στην αξιοποίηση. Ο κύκλος κλείνει με την τρισδιάστατη εκτύπωση, οπότε αυτό που ήταν αρχικά στον αισθητηριακό κόσμο και «μεταφέρθηκε» σε έναν ιδεατό κόσμο αριθμών επιστρέφει και πάλι σε αυτόν, πολλές φορές υπό άλλη κλίμακα.

Τα δεδομένα είναι πλέον πολυδιάστατα και πολυεπίπεδα: γεωμετρικά, φασματικά, χρονικά, χωρικά, ιστορικά, τεκμηριωτικά. Αυτό απαιτεί οντολογικά μοντέλα, δομημένη αναπαράσταση γνώσης και διαλειτουργικά εργαλεία.

Η ΤΝ, που τόσο απασχολεί τη δημόσια συζήτηση σήμερα, μπορεί να προσφέρει νέα εργαλεία για την ανακατασκευή, την αυτόματη τεκμηρίωση, την ερμηνεία του συγκείμενου και του περικείμενου, ακόμα και την κατανόηση συνάφειας μεταξύ αντικειμένων ή περιόδων. Μπορούμε πλέον να μιλάμε για υπολογιστική αρχαιολογία, για αισθητηριακές ψηφιακές εμπειρίες, αλλά και για πολιτιστική διπλωματία που βασίζεται σε ψηφιακά τεκμήρια.

Επιτρέψτε μου να δώσω ένα παράδειγμα: όταν ψηφιοποιείται ένα αντικείμενο από μάρμαρο, όπως ένα άγαλμα, δεν έχουμε να αντιμετωπίσουμε μόνο το σχήμα του. Το μάρμαρο, ως υλικό, έχει ιδιαίτερες φυσικές ιδιότητες – είναι ημιδιαφανές, έχει ανομοιομορφίες. Η ψηφιοποίηση, λοιπόν, απαιτεί ειδικά οπτικά μοντέλα, φασματική τεκμηρίωση και ενίοτε και τομογραφική προσέγγιση για την εσωτερική του δομή. Αυτό δεν είναι απλώς τεχνική πρόκληση· είναι και επιστημολογική αλλαγή: μετακινούμαστε από τη θέαση προς τη μέτρηση, και από τη μέτρηση προς τη συστηματική γνώση.

Εκεί εντοπίζω την ευθύνη μας ως επιστήμονες: να μετατρέψουμε αυτά τα δεδομένα σε γνώση, και αυτήν τη γνώση σε πράξη – είτε πρόκειται για μελέτη και αποκατάσταση μνημείων, είτε για εκπαιδευτικά προγράμματα, είτε για πολιτιστική διαχείριση σε περιόδους κρίσης.

Όλα αυτά, όμως, πρέπει να γίνουν με απόλυτο σεβασμό: στο αντικείμενο μελέτης και το περικείμενό του, στον επιστημονικό λόγο, στις πηγές, στις κοινότητες, αλλά και στην πραγματική ζωή των κειμηλίων, δηλαδή στο πλαίσιο και στη χρήση τους. Γι’ αυτό και η πολιτιστική τεχνολογία δεν μπορεί να λειτουργεί αποκομμένη από την ιστορική και ανθρωπολογική προσέγγιση. Ούτε να αντικαταστήσει τη θεωρητική ερμηνεία. Μπορεί όμως να ενισχύσει τη διαύγεια και τη δυνατότητα πρόσβασης – και αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Κλείνοντας, τα κεφάλαια αυτού του τόμου δεν εξαντλούν το θέμα. Θέτουν και τους αντίστοιχους προβληματισμούς: ποια είναι η θέση μας, ως ερευνητών, πολιτών, χρηστών, απέναντι στη διαρκή ψηφιακή μετάβαση της πολιτιστικής εμπειρίας. Η πολιτιστική τεχνολογία είναι ευκαιρία – αλλά απαιτεί υπευθυνότητα, διεπιστημονικότητα και αναστοχασμό.

Σας ευχαριστώ θερμά για την προσοχή σας και εύχομαι ο παρών τόμος να ταξιδέψει όσο μακριά του αξίζει.

*Ο Γιώργος Παυλίδης είναι Διευθυντής Ερευνών στο Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου (ΙΕΛ) του Ερευνητικού Κέντρου «Αθηνά». Το παρόν κείμενό του είναι η ομιλία του στην εκδήλωση παρουσίασης της συλλογικής έκδοσης «Η αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών στην έρευνα των Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών μνημείων και κειμηλίων – Θρακικά Ανάλεκτα: Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά Μνημεία και Κείμενα, αρ. 3», Γεώργιος Χρ. Τσιγάρας, Δημήτριος Καλπάκης, Διονύσιος Α. Τσεντικόπουλος (επιμ.) (εκδ. Κ. & Μ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2024), που διοργανώθηκε από τη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής, στο πλαίσιο των δράσεών της που υλοποιούνται με την ΚΟΙΝΣΕΠ «Κομοτηνή Εν Δράσει», το Εργαστήριο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Ερευνών του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας, τον Εκδοτικό Οίκο Κ. & Μ. Σταμούλη και τον «Παρατηρητή της Θράκης», την Πέμπτη 22 Μαΐου 2025 στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής.

Μπορείτε να δείτε ολόκληρο το ρεπορτάζ εδώ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.