Οταν ολοι «κατι ηξεραν»: Η γυναικοκτονια ως συλλογικο αφηγημα

Μερικά χρόνια μετά τα «120 γραμμάρια» (εκδ. Νεφέλη, 2022), η Καβαλιώτισσα συγγραφέας Βίκυ Τσελεπίδου επιστρέφει με ένα μυθιστόρημα που επιβεβαιώνει τη θέση της ανάμεσα στις πλέον τολμηρές και ανήσυχες φωνές της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας. Η γραφή της χαρακτηρίζεται από μια διαρκή διάθεση ρήξης: τολμηρή όχι μόνο ως προς τις θεματικές που επιλέγει να πραγματευτεί, αλλά και ως προς τις αφηγηματικές τεχνικές που επιστρατεύει, καθώς και ως προς τη γλωσσική της τόλμη, με την οποία δεν διστάζει να αποδομεί παγιωμένες αντιλήψεις και να εκθέτει τον αναγνώστη σε αφηγηματικά σύμπαντα που προβληματίζουν και απαιτούν ενεργή συμμετοχή.

Πρόκειται για σύμπαντα προσεκτικά και μεθοδικά δουλεμένα, που δεν αποσκοπούν στην ευκολία της ανάγνωσης, αλλά στην αναγνωστική απόλαυση της ρήξης. Και αυτήν τη φορά, η κ. Τσελεπίδου καταπιάνεται με ένα ζήτημα τραγικά επίκαιρο, όχι μόνο για τα ελληνικά δεδομένα, αλλά σε παγκόσμια κλίμακα: το ζήτημα των γυναικοκτονιών. Το νέο της μυθιστόρημα «Η αγέλη», που κυκλοφόρησε λίγο πριν τις γιορτές από τις εκδόσεις Πατάκη και αποτελεί το έκτο πεζογραφικό της έργο, έρχεται να συνομιλήσει ευθέως με τη συλλογική μας αμηχανία, τη σιωπή και τη συνενοχή γύρω από την έμφυλη βία.

Η ίδια η συγγραφέας έχει επισημάνει χαρακτηριστικά: «Είναι το μυθιστόρημα που από χρόνια ήθελα να γράψω. […] Διεισδύοντας στον μυστηριώδη κόσμο του πρωταγωνιστή-δολοφόνου, επιχείρησα με το μυθιστόρημα αυτό να μιλήσω, επιπλέον, για την αναμέτρηση με τον εαυτό, τη συνθήκη του ανήκειν, τα πολλαπλά πρόσωπα της αλήθειας και τον καταλυτικό ρόλο της αφήγησης στην κατασκευή ή την αναζήτησή της».[1] Η δήλωση αυτή λειτουργεί σχεδόν ως κλειδί ανάγνωσης του βιβλίου, προϊδεάζοντας για μια αφήγηση που δεν περιορίζεται στην καταγραφή ενός εγκλήματος, αλλά επιχειρεί να φωτίσει τους μηχανισμούς που το καθιστούν δυνατό.

Στο μυθιστόρημα, η συγγραφέας επιχειρεί μια βαθιά και αμείλικτη κατάδυση στη σκοτεινή περιοχή της ανθρώπινης βίας και της συλλογικής συνενοχής. Στον πυρήνα της αφήγησης βρίσκεται, όπως καθίσταται εξαρχής σαφές, μια γυναικοκτονία. Η Λυδία είναι νεκρή ήδη από τις πρώτες σελίδες· απουσιάζει από την αφήγηση ως υποκείμενο λόγου, παραμένει όμως δραματικά παρούσα μέσα από τις αφηγήσεις των άλλων. Στραγγαλίστηκε από τον σύντροφό της κατά τη διάρκεια ελεύθερου κάμπινγκ σε ένα ερημικό νησί του Αιγαίου. Μετά τον θάνατό της, ο δράστης θα προχωρήσει στη βεβήλωση της σορού, πριν παραδοθεί αυτοβούλως στην αστυνομία, ομολογώντας την πράξη του και υποδεικνύοντας το σημείο όπου βρισκόταν το πτώμα, χωρίς ωστόσο να προσφέρει καμία περαιτέρω εξήγηση.

Η πεζογράφος επιλέγει συνειδητά να μην αφηγηθεί την ιστορία από την οπτική του θύματος, αποφεύγοντας τόσο τον μελοδραματισμό όσο και την αναπαραγωγή μιας αφήγησης αποκλειστικά βασισμένης, ενδεχομένως, στον οίκτο. Αντίθετα, εξετάζει το έγκλημα μέσα από το βλέμμα του δράστη, ο οποίος παραμένει ανώνυμος σε όλη τη διάρκεια του βιβλίου, κυρίως όμως μέσα από τις φωνές των ανθρώπων που τον περιέβαλλαν. Ο ξάδελφός του, ένας συνάδελφος και φίλος, το αφεντικό του, η παιδική του φίλη Στέλλα, η πρώην σύντροφός του Φαίη και η κολλητή φίλη της Λυδίας, η Όλγα, συγκροτούν ένα πολυφωνικό σχήμα έξι αφηγητών, που σταδιακά συμπληρώνουν το παζλ του εγκλήματος και της προσωπικότητας του γυναικοκτόνου. Καθώς μιλούν, έρχονται αναπόφευκτα αντιμέτωποι με τις δικές τους ενοχές, παραλείψεις, αυταπάτες και βολικές σιωπές.

Ο ίδιος ο δράστης παρεμβαίνει υπόγεια στην αφήγηση. Άλλοτε ως ψίθυρος και άλλοτε ως κραυγή, οι σκέψεις του για τον έρωτα και τον θάνατο, τη λογική και την τρέλα, την ομορφιά και την ασχήμια του κόσμου, συγκροτούν έναν ανησυχητικό εσωτερικό μονόλογο. Δεν παρουσιάζεται ως ένα αποκομμένο «τέρας», αλλά ως ένας άνθρωπος απολύτως καθημερινός, της διπλανής πόρτας: ταλαντούχος και περιζήτητος αρχιτέκτονας, κοινωνικά αποδεκτός και φαινομενικά «ακέραιος». Και ακριβώς εδώ εντοπίζεται η μεγαλύτερη πρόκληση και η πιο ενοχλητική αλήθεια του βιβλίου.

Καθώς οι αφηγητές μιλούν, αποκαλύπτεται σταδιακά ότι τίποτα δεν ήταν απολύτως αόρατο. Το μυθιστόρημα χαρτογραφεί με ακρίβεια τα στάδια μιας κακοποιητικής σχέσης, αποκαλύπτοντας την επώδυνη συνειδητοποίηση ότι η «αγέλη», ο κύκλος, ο περίγυρος, όλοι εμείς δηλαδή, είχε υποψίες, αλλά τελικά επέλεξε τη σιωπή.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η επιλογή του πίνακα του Γιάννη Γαΐτη για το εξώφυλλο. Το έργο «Αφήγηση» ή «Ο βιασμός» (c. 1964-1965) λειτουργεί ως εικαστικό σχόλιο και ως «προοικονομία» του περιεχομένου: οι ανώνυμες φιγούρες, η αίσθηση επανάληψης, τα μικρά επεισόδια του καθημερινού μικρόκοσμου και η συνειδητή αποστασιοποίηση αντανακλούν ευθύς εξαρχής τη θέση της αγέλης, τη συλλογική αδράνεια και την ηθική απάθεια.

Το μυθιστόρημα της Βίκυς Τσελεπίδου επιχειρεί να διαβάσει την πράξη της γυναικοκτονίας μέσα στο κοινωνικό και ψυχολογικό περιβάλλον του δράστη, όχι εκτός αυτού. Γιατί οι δράστες δεν εκκολάπτονται στο κενό· γεννιούνται και γιγαντώνονται μέσα στον κοινωνικό ιστό, ενώ όλοι εμείς, «η αγέλη», επιτρέπουμε στην τοξική πατριαρχία και την έμφυλη βία να εδραιώνονται και να διαιωνίζονται. Πρόκειται για ένα σκληρό έργο, που αφήνει τον αναγνώστη αντιμέτωπο με ένα δυσάρεστο, αλλά αναγκαίο ερώτημα: πόσο αθώοι είναι, τελικά, όσοι απλώς «δεν είδαν»;

Ρένα Σαμαρά-Μάινα, «H Τσελεπίδου μετατοπίζει το ενδιαφέρον από το “ποιος είναι ο δράστης” στο “πώς γίνεται δυνατός”»

Η Ρένα Σαμαρά-Μάινα, φιλόλογος και συντονίστρια της Λέσχης Φιλαναγνωσίας Κομοτηνής, που επιμελείται τη ραδιοφωνική εκπομπή «Με αφορμή ένα βιβλίο», στην ΕΡΤ Κομοτηνής, καθώς και τη στήλη με τίτλο «Σκαρφαλώνοντας λέξεις» ανά δεκαπενθήμερο, στον ΠτΘ, ιχνηλάτησε τα αναγνωστικά της βήματα ως εξής και τα μοιράστηκε σε κείμενό της στον ιστότοπο “Fractal.gr”: «Ψυχολογικά, αυτός ο δράστης συγκροτείται όχι ως μοναχικό “τέρας”, αλλά ως προϊόν σχέσεων. Η εικόνα του σχηματίζεται μέσα από τα βλέμματα των άλλων, τις σιωπές, τις μισές αλήθειες, τις μικρές δικαιολογήσεις. Δεν προκύπτει ένας ψυχισμός εσωστρεφής ή διχασμένος, αλλά ένα υποκείμενο χωρίς ουσιαστικό εσωτερικό στοχασμό, που λειτουργεί μέσα σε ένα περιβάλλον ανοχής και έμμεσης επιβεβαίωσης. Η απουσία αυτοκριτικής, η ανάγκη ελέγχου και η ανικανότητα διαχείρισης της αυτονομίας του άλλου διαφαίνονται όχι μέσα από εξομολογήσεις του, αλλά μέσα από συμπεριφορές. Η βία, έτσι, δεν παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα στιγμιαίας έκρηξης ή ακραίας ψυχοπαθολογίας, αλλά ως λογική κατάληξη μιας καθημερινής κανονικότητας που δεν έθεσε όρια.

 […] Η Βίκυ Τσελεπίδου, με αυτό της το μυθιστόρημα, ενώνεται με το ευρύτερο ρεύμα της σύγχρονης λογοτεχνικής παραγωγής που είναι η απομάκρυνση από το στερεότυπο του “μεμονωμένου εγκλήματος”. Η γυναικοκτονία παρουσιάζεται πια ως διαδικασία κι όχι σαν μια στιγμιαία έκρηξη. Ως κάτι που χτίζεται μέσα από λόγια, σιωπές, ανοχές, θεσμικές αποτυχίες. Σε αντίθεση με παλαιότερες αφηγήσεις που επικεντρώνονταν στο σοκ ή στον ψυχισμό του τέρατος, τα σύγχρονα αυτά έργα μετατοπίζουν το ερώτημα από το “τι έκανε” στο “ποιοι δεν έκαναν τίποτα”».

Η δημιουργός της «Αγέλης», Βίκυ Τσελεπίδου

Η Βίκυ Τσελεπίδου σπούδασε Νομικά, Ισπανική Γλώσσα και Πολιτισμό, Επικοινωνία και Δημιουργική Γραφή. Πριν την «Αγέλη», έχουν κυκλοφορήσει τα εξής βιβλία της: η συλλογή διηγημάτων «Ελενίτ» (εκδ. Νεφέλη, 2014), που συμπεριλήφθηκε στις βραχείες λίστες των περιοδικών «Αναγνώστης» και «Κλεψύδρα» για πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς, το μυθιστόρημα «Αλεπού, αλεπού, τι ώρα είναι;» (εκδ. Νεφέλη, 2017), το οποίο τιμήθηκε με το βραβείο του Ιδρύματος Πέτρου Χάρη της Ακαδημίας Αθηνών, η νουβέλα «Φιλελλήνων» (εκδ. Νεφέλη, 2018), που συμπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα του περιοδικού «Αναγνώστης», το μυθιστόρημα «Ο Μεγάλος Σκύλος» (εκδ. Νεφέλη, 2020), που συμπεριλήφθηκε στις βραχείες λίστες των περιοδικών «Αναγνώστης» και «Κλεψύδρα» και το μυθιστόρημα «120 γραμμάρια» (εκδ. Νεφέλη, 2022), όπως προαναφέραμε, που συμπεριλήφθηκε στη μακρά λίστα του περιοδικού «Χάρτης». Κείμενά της έχουν δημοσιευθεί επίσης σε συλλογικούς τόμους, καθώς και σε ποικίλα περιοδικά και εφημερίδες.

[1] Βίκυ Τσελεπίδου, «Το παζλ του εγκλήματος», αφιέρωμα της «Εφημερίδας των Συντακτών» με τίτλο «Φθινοπωρινές προθήκες», σε επιμέλεια του Μισέλ Φάις (25-26 Οκτωβρίου 2025). Διαθέσιμο στο: https://www.efsyn.gr/nisides/anoihto-biblio/488886_fthinoporines-prothikes#goog_rewarded.   

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.