Απο τις Αποκριες στις Γιορτες Παλιας Πολης: Δυο θεσμοι, δυο χρονοσημα, δυο διαφορετικοι τροποι με τους οποιους η Ξανθη «γιορταζει» τον εαυτο της

Οι Γιορτές Παλιάς Πόλης και το Ξανθιώτικο Καρναβάλι αποτελούν δύο από τους ισχυρότερους σύγχρονους εορταστικούς θεσμούς της Ξάνθης. Παρά τις ουσιώδεις διαφοροποιήσεις ως προς την ιστορική τους αφετηρία, τη χωρική τους ανάπτυξη και το πολιτισμικό τους περιεχόμενο, λειτουργούν ως συμμετρικά και αντίστροφα χρονόσημα του ετήσιου εορταστικού κύκλου και, σε σημαντικό βαθμό, ως συμπληρωματικοί θεσμοί: Αναστέλλουν προσωρινά τις καθημερινές χρήσεις της πόλης, μετασχηματίζουν τον αστικό χώρο και παράγουν ισχυρές μορφές συλλογικής εμπειρίας.

Αν επιχειρούσε κανείς να αποδώσει τη σύγχρονη πολιτισμική φυσιογνωμία της Ξάνθης μέσα από δύο μόνο σύγχρονα φεστιβαλικά γεγονότα μεγάλης κλίμακας (mega-events), αυτά θα ήταν οι Γιορτές Παλιάς Πόλης και το Ξανθιώτικο Καρναβάλι. Οι δύο θεσμοί επιτελούνται σε διαφορετικές χρονικές στιγμές του ετήσιου κύκλου, έχουν διαφορετικές ιστορικές αφετηρίες και αντλούν από διαφορετικά συμβολικά αποθέματα. Εντούτοις, συγκεντρώνουν χιλιάδες συμμετέχοντες και επισκέπτες, κινητοποιούν συλλόγους και φορείς, και μετατρέπουν, για περιορισμένο χρονικό διάστημα, τον αστικό χώρο σε πεδίο εορταστικής επιτέλεσης.

Οι Γιορτές διοργανώνονται στην αρχή του χειμώνα, αντίστροφα προς το πολιτισμικό γεγονός των Αποκρεών, που σηματοδοτεί το τέλος του· συγκεκριμένα αυτές πραγματοποιούνται την πρώτη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου, αμέσως μετά την εορτή τού πολιούχου της πόλης Ιωάννου του «Αποκεφαλιστού». Στον «επίσημο λόγο» αποκαλούνται «μεγάλη γιορτή του φθινοπώρου». Χαρακτηριστικά, με τη λήξη τους, οι Απόκριες ορίζονται ως το επόμενο χρονικοτοπικό σημείο συνάντησης και, αντίστροφα, με τη λήξη των Αποκρεών, αντίστοιχο σημείο αναφοράς αποτελούν οι Γιορτές. Οι Γιορτές έχουν λοιπόν διαβατήριο χαρακτήρα προς την έναρξη των παραγωγικών δραστηριοτήτων του χειμώνα. Με σαφείς διαστάσεις βιολογικής και ψυχολογικής εκτόνωσης, σηματοδοτούν το τέλος του καλοκαιριού και λειτουργούν υποστηρικτικά (οικονομικά, χαρακτηρολογικά και ως σημείο συνάντησης) προς τον θεσμό των Αποκρεών, της άλλης διαβατήριας περιόδου στην αρχή της Άνοιξης, συνδεδεμένης με τον πανάρχαιο εθιμικό κύκλο, τον οργανωμένο χρονικά γύρω από το Τριώδιο και την είσοδο στη Σαρακοστή. Ουσιαστικά, οι Γιορτές λειτουργούν ως «αντίποδας» των Αποκρεών και βρίσκονται σε στενή σχέση εξάρτησης και αλληλεπίδρασης μαζί τους.

Οι Γιορτές Παλιάς Πόλης αποτελούν νεώτερο θεσμό: Καθιερώθηκαν το 1991 ως συνειδητή πολιτιστική παρέμβαση με επίκεντρο τον ιστορικό οικισμό και με σαφή αναφορά στο παρελθόν της καπνικής ακμής της πόλης. Η Αποκριά, αντίθετα, εντάσσεται σε έναν πολύ παλαιότερο εθιμικό κύκλο, ενώ η οργανωμένη θεσμική της μορφή στην Ξάνθη διαμορφώνεται από τη δεκαετία του 1960 μέσα από τις Θρακικές Λαογραφικές Εορτές και, σταδιακά, μετασχηματίζεται στο σύγχρονο Ξανθιώτικο Καρναβάλι.

Από την «παράδοση» στη σύγχρονη πολιτιστική διοργάνωση

Η διαφορετική αφετηρία των δύο θεσμών είναι καθοριστική για την κατανόηση της φυσιογνωμίας τους. Οι Γιορτές Παλιάς Πόλης δεν συνιστούν αναβίωση μιας προϋπάρχουσας τοπικής εορτής. Δημιουργήθηκαν σε μια περίοδο, κατά την οποία ο ιστορικός οικισμός εμφάνιζε τάσεις εγκατάλειψης και αναζητούνταν τρόποι επανένταξής του στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή της Ξάνθης.

Το Ξανθιώτικο Καρναβάλι ακολουθεί την αντίστροφη πορεία: Η θεσμοποιημένη εορταστική δραστηριότητα ήρθε να αξιοποιήσει, να οργανώσει και να αναδιαμορφώσει ένα ήδη υπάρχον εθιμικό υπόβαθρο. Επομένως, στην περίπτωση της Αποκριάς έχουμε τη θεσμοποίηση και τον μετασχηματισμό ενός προϋπάρχοντος εορταστικού κύκλου, ενώ στις Γιορτές Παλιάς Πόλης τη δημιουργία μιας νέας τοπικής παράδοσης.

Ο κοινός παρονομαστής των συλλόγων

Κρίσιμος συνδετικός κρίκος των δύο θεσμών είναι οι πολιτιστικοί και καρναβαλικοί σύλλογοι. Η οργανωμένη συλλογική συμμετοχή αποτέλεσε καθοριστικό παράγοντα τόσο για την εξέλιξη των Γιορτών Παλιάς Πόληςόσο και για τη μαζικοποίηση του Ξανθιώτικου Καρναβαλιού. Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, οι ίδιοι κοινωνικοί πυρήνες μεταφέρουν τη δράση τους από τον έναν θεσμό στον άλλο.

Στις αρχές του φθινοπώρου, οι σύλλογοι επανεμφανίζονται στα σοκάκια της Παλιάς Πόλης μέσα από τα στέκια τους, ενώ τον χειμώνα οργανώνουν καρναβαλικές δράσεις και συμμετέχουν στις παρελάσεις. Οι δύο διοργανώσεις στηρίζονται, συνεπώς, σε μια κοινή μορφή αστικής κοινωνικότητας, στην οργανωμένη συλλογική συμμετοχή.

Ο σύλλογος δεν λειτουργεί απλώς ως φορέας παρουσίασης ενός προγράμματος. Συγκροτεί παρέες, κινητοποιεί μέλη και φίλους, κατανέμει ρόλους και παράγει αίσθηση συμμετοχής. Υπό αυτήν την έννοια, η γιορτή δεν προσφέρεται αποκλειστικά από τον Δήμο προς ένα παθητικό κοινό, αλλά συνδιαμορφώνεται από ομάδες κατοίκων που αναλαμβάνουν ενεργό ρόλο.

Δύο γιορτές, μία πόλη

Εξίσου σημαντική αποβαίνει η σχέση των δύο θεσμών με τον χώρο. Στις Γιορτές Παλιάς Πόλης η ίδια η ιστορικότητα του οικισμού αποτελεί οργανικό μέρος της εκδήλωσης. Τα αρχοντικά, οι αυλές, τα στενά και οι πλατείες φιλοξενούν όχι μόνον τις δράσεις, κυρίως συγκροτούν το ίδιο το σκηνικό της γιορτής. Ο οικισμός μετατρέπεται προσωρινά από κατοικημένη γειτονιά σε πεδίο πολιτιστικής δραστηριότητας και κοινωνικής συνεύρεσης. Το Καρναβάλι, αντίθετα, αναπτύσσεται πρωτίστως στον χώρο της σύγχρονης πόλης. Δρόμοι, πλατείες και κεντρικοί άξονες μετατρέπονται σε πεδία παρέλασης, μουσικής, μεταμφίεσης και μαζικής κίνησης.

Εδώ εντοπίζεται ίσως η σαφέστερη χωρική αντιστροφή: Στις Γιορτές Παλιάς Πόλης ο ιστορικός οικισμός μετατρέπεται σε «σκηνή» της μνήμης, ενώ στο Καρναβάλι η σύγχρονη πόλη μετατρέπεται σε σκηνή της μεταμφίεσης. Και στις δύο περιπτώσεις η καθημερινή λειτουργία του χώρου αναστέλλεται προσωρινά και η πόλη αποκτά διαφορετικούς ρυθμούς, χρήσεις και πυκνότητες ανθρώπων.

Η μνήμη απέναντι στη μεταμφίεση

Οι Γιορτές Παλιάς Πόλης προσανατολίζονται κυρίως προς τη μνήμη και την αναπαράσταση του «παραδοσιακού». Στην πρώτη περίοδο του θεσμού ήταν ιδιαίτερα έντονη η αναφορά στην παλιά αστική Ξάνθη και στην «ένδοξη» εποχή της καπνικής ακμής της. Σταδιακά προστέθηκαν οι επιμέρους παραδόσεις των συλλόγων, οι μουσικές, οι χοροί και η γαστρονομία: Σαρακατσάνοι με τα κλαρίνα, Πόντιοι με τον κεμεντζέ, Θρακιώτες με την γκάιντα, αλλά και λαϊκές και ρεμπέτικες ορχήστρες. Κυρίαρχοι άξονες είναι έτσι η πολιτισμική αναπαράσταση και η επίκληση της μνήμης.

Στην Αποκριά, αντίθετα, δεσπόζουν η μεταμφίεση, η σάτιρα, η υπερβολή και η προσωρινή υπέρβαση των συμβάσεων της καθημερινότητας. Στη μία περίπτωση, η πόλη επιστρέφει συμβολικά στο παρελθόν της, ενώ στην άλλη, επιτελεί μια προσωρινή ανατροπή της καθημερινής της ταυτότητας.

Από το θέαμα στη συμμετοχή

Κοινό χαρακτηριστικό των δύο θεσμών αποτελεί, επίσης, η αποδυνάμωση του διαχωρισμού ανάμεσα στον «θεατή» και στον «συμμετέχοντα». Στο Καρναβάλι αυτό καθίσταται εμφανέστερο: Ο θεατής της παρέλασης βρίσκεται ταυτόχρονα μέσα σε ένα πλήθος που χορεύει, μεταμφιέζεται και συμμετέχει ενεργά στη γιορτή. Στις Γιορτές Παλιάς Πόλης η συμμετοχή οργανώνεται διαφορετικά. Ο επισκέπτης μετακινείται από γειτονιά σε γειτονιά, επιλέγει στέκια, ακούει διαφορετικές μουσικές, γεύεται φαγητά, συναντά γνωστούς συμπολίτες του και επισκέπτες. Η περιπλάνηση συνιστά μέρος της ίδιας της εορταστικής εμπειρίας. Γι’ αυτό και οι Γιορτές καθιερώθηκαν στη συλλογική συνείδηση ως πεδίο διασκέδασης, κοινωνικής επαφής και δημιουργίας σχέσεων, με διαφορετικό όμως ύφος από τον «ανάστροφο κόσμο» της Αποκριάς.

Η γιορτή ως οικονομία

Οι δύο θεσμοί διαθέτουν, παράλληλα, ισχυρή οικονομική διάσταση. Η συγκέντρωση επισκεπτών κινητοποιεί την εστίαση, τη διασκέδαση, τις υπηρεσίες και, ευρύτερα, την τοπική αγορά. Στις Γιορτές Παλιάς Πόλης η οικονομική λειτουργία καθίσταται ιδιαίτερα ορατή στα στέκια, όπου η αύξηση της ζήτησης οδήγησε σταδιακά από τα «σπιτικά» εδέσματα που οι φορείς των συλλόγων παρασκεύαζαν, κατά τα πρώτα χρόνια του θεσμού, σε περισσότερο οργανωμένες μορφές εστίασης. Οι δύο διοργανώσεις μπορούν, επομένως, να ιδωθούν και ως μορφές πολιτιστικής οικονομίας, καθώς παράγουν επισκεψιμότητα, κατανάλωση, τουριστική προβολή και μια αναγνωρίσιμη πολιτισμική εικόνα της Ξάνθης προς τα έξω.

Δύο διαφορετικά πρόσωπα της ίδιας πόλης

Οι Γιορτές Παλιάς Πόλης και το Ξανθιώτικο Καρναβάλι δεν αποτελούν δύο εκδοχές της ίδιας γιορτής. Συγκροτούν, ωστόσο, δύο διακριτούς θεσμούς που λειτουργούν αλληλοσυμπληρωματικά. Οι πρώτες οργανώνονται γύρω από τον ιστορικό χώρο, τη μνήμη, την πολιτισμική αναπαράσταση και τη συλλογική συνεύρεση· το δεύτερο γύρω από τη μεταμφίεση, την υπερβολή και την προσωρινή ανατροπή της καθημερινότητας. Ταυτόχρονα, και οι δύο θεσμοί μετατρέπουν προσωρινά την πόλη σε σκηνή, στηρίζονται στην οργανωμένη δράση των συλλόγων, συνδυάζουν πολιτισμό, ψυχαγωγία και οικονομική δραστηριότητα, και έχουν ενσωματωθεί στη σύγχρονη πολιτισμική ταυτότητα της Ξάνθης.

Θα μπορούσε, συνεπώς, να υποστηριχθεί ότι πρόκειται για δύο διαφορετικούς, αλλά συμμετρικά αλληλοσυμπληρούμενους τρόπους δημόσιας αφήγησης της πόλης για τον ίδιο της τον εαυτό: Στο τέλος του καλοκαιριού, μέσα από τον ιστορικό χώρο, τη μνήμη και τη συνάντηση στα σοκάκια της Παλιάς Πόλης· τον χειμώνα, μέσα από τη μεταμφίεση και την καρναβαλική εξωστρέφεια. Στη μία περίπτωση, η πόλη ανακαλεί και επανανοηματοδοτεί την ιστορική της ταυτότητα, στην άλλη, τη θέτει προσωρινά σε αναστολή, την ανατρέπει και «παιχνιδίζει» μαζί της.

*Η Γαρυφαλλιά Γ. Θεοδωρίδου είναι Δρ Λαογραφίας του ΔΠΘ με πλούσιο επιστημονικό έργο, το οποίο αποτυπώνεται σε πλήθος δημοσιεύσεων σε επιστημονικά περιοδικά, συλλογικές εκδόσεις και αυτοτελείς μονογραφίες. Το πιο πρόσφατο βιβλίο της είναι αυτό με τίτλο «Η λαϊκή προσευχή στην καθημερινότητα και στον “ιερό” χρόνο: Στην πόλη και στην ύπαιθρο της Ξάνθης (1950-2015) – Ιστορικοκοινωνική θεώρηση», που κυκλοφορεί από τον Εκδοτικό Οίκο Κ. & Μ. Σταμούλη (Θεσσαλονίκη, 2026).

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.