Οι αφανεις ηρωιδες του Ορμενιου «ζωντανεψαν» στην Ορεστιαδα
—Με τη συμβολή των κ. Χριστίνας Βουμβουράκη, Ευαγγελίας Φουκαράκη, Βικτώριας Καργιώτη, Μαρίας Σιδερούδη, Μαρίας Ουζουνούδη και Άννας Μεμετζή στον ρόλο της συντονίστριας
Φωτογραφίες: Αλή Χατζή Αχμέτ
Οι ιστορίες της Κάλλιως, της Βιλίκους, της Χρυσούλας, της Κοκόνας, της Αύρας και άλλων γυναικών, 49 στο σύνολό τους, που γεννήθηκαν κυρίως στο Ουρούμκιοϊ και το Κόζουλτζια της Ανατολικής Ρωμυλίας και έζησαν στο Ορμένιο ν. Έβρου μια ζωή γεμάτη δοκιμασίες, φτώχεια και κακοποίηση, «ζωντάνεψαν» την Κυριακή που μας πέρασε στην «καρδιά» της Ορεστιάδας, εκεί όπου η «ανοιχτωσιά» των δρόμων και η θέρμη των κατοίκων συναντά την ευπρέπεια της ιστορικής κληρονομιάς του Γενικού Διοικητή της Θράκης, Σπύρου Δάσιου.
Το πρωινό της Κυριακής, λοιπόν, 3 Μαΐου οι 49 ιστορίες γυναικών, όπως καταγράφονται στο βιβλίο της Ορμενιώτισσας Χρυσούλας Ιωαννίδου, «Ιστορίες Γυναικών – “Μακρινή Μητέρα * Ρόδο μου Αμάραντο”» (εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης, 2025) απέκτησαν σάρκα και οστά, σε μια εκδήλωση που διοργάνωσε ο Δήμος Ορεστιάδας, οι εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης, το Λύκειο των Ελληνίδων – Παράρτημα Ορεστιάδας και η Λέσχη Ανάγνωσης «Μπλε Αλώνι Ορμενίου», στο πλαίσιο της 21ης Ανθοκομικής Έκθεσης και Έκθεσης Βιβλίου της πόλης, στο Άλσος Αδριανουπόλεως (Πεύκα).
Αν και ομολογουμένως ο καιρός δεν ήταν σύμμαχος, με το κρύο να κάνει αισθητή την παρουσία του, ωστόσο ήταν αρκετή η θέρμη με την οποία υποδέχθηκαν οι Ορεστιαδίτισσες και οι Ορεστιαδίτες το βιβλίο. Στη εκδήλωση αυτή, την αναγνωστική τους ματιά μοιράστηκαν η κ. Χριστίνα Βουμβουράκη, συντονίστρια του δικτύου Λεσχών Ανάγνωσης «Μπλε Αλώνι» και η κ. Ευαγγελία Φουκαράκη, φιλόλογος. Αποσπάσματα από το βιβλίο ανέγνωσαν με μεράκι η κ. Βικτώρια Καργιώτη και η κ. Μαρία Σιδερούδη, μέλη του Λυκείου των Ελληνίδων Ορεστιάδας, που μας επέτρεψαν να ακούσουμε ιστορίες που θύμιζαν αυτές που μας έλεγαν οι μανάδες μας, οι γιαγιάδες και οι προγιαγιάδες μας.
Το βιβλίο λειτούργησε παράλληλα και ως εφαλτήριο για έναν ουσιαστικό διάλογο γύρω από την έμφυλη βία, με την εμπεριστατωμένη ενημερωτική εισήγηση της Υπαστυνόμου Β΄ κ. Μαρίας Ουζουνούδη, Αν. Επικεφαλής του Γραφείου Αντιμετώπισης Ενδοοικογενειακής Βίας της Διεύθυνσης Αστυνομίας Ορεστιάδας. Την εκδήλωση συντόνισε με ενδιαφέρουσες παρεμβάσεις η κ. Άννα Μεμετζή, πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Ορεστιάδας.
Αναλυτικότερα όμως…
Η αυλαία της εκδήλωσης άνοιξε με το θερμό καλωσόρισμα της κ. Ευαγγελίας Μπραϊκούδη, Αντιδημάρχου Πολιτισμού, Παιδείας, Έρευνας και Ανάπτυξης του Δήμου Ορεστιάδας, την οποία και ευχαριστούμε θερμά για τη συνεχή υποστήριξη στη διοργάνωση όπως και την κ. Μαρία Ευθυμίου και τους συναδέλφους της, στη Διεύθυνση Πολιτισμού, για την πολύτιμη βοήθειά τους. Στη συνέχεια, χαιρετισμό απηύθυνε η κ. Δήμητρα Καρακατσάνη, εκ μέρους της ομάδας των «Νεότερων Θρασσών Συγγραφεών», η «ψυχή» της οποίας είναι η Ομ. Καθηγήτρια Γλωσσολογίας κ. Πηνελόπη Καμπάκη-Βουγιουκλή, στην οποία οφείλουμε πολλά για τη στήριξη και την προβολή και αυτής της εκδήλωσης, αλλά και κάθε μιας που έχει στόχο να ενδυναμώσει την παρουσία των Θρασσών συγγραφέων, νεότερων και παλαιότερων.
Χριστίνα Βουμβουράκη, «Το έργο της Χρυσούλας Ιωαννίδου καταφέρνει να μετατρέψει τον ατομικό πόνο σε συλλογική μνήμη»
Ακολούθως, τον λόγο έλαβε η κ. Χριστίνα Βουμβουράκη, η οποία μάλιστα προλογίζει και την έκδοση της κ. Ιωαννίδου. Συγκεκριμένα ανέφερε: «Πριν 3,5 περίπου χρόνια, σε ένα εργαστήριο συλλογικής κοινωνικής τέχνης –όπου συμμετείχε και η Χρυσούλα– είχα την ιδέα να οργανώσω μια διαφορετική λέσχη ανάγνωσης. Μια λέσχη ανοιχτή, με λογοτεχνία προσβάσιμη εύκολα και ελεύθερα. Μια λέσχη που θα μπορούσε να αποκτήσει χαρακτήρα δικτύου και να φτάσει ακόμη και στο πιο απομακρυσμένο σημείο της χώρας –ή και έξω από αυτήν, όπου υπάρχουν Έλληνες. Κάθε ομάδα κάνει το δίκτυο ικανό να φτάσει λίγο πιο μακριά, με τον τρόπο που λειτουργεί μια αλυσίδα. Οι άνθρωποι του δικτύου μοιράζονται ελεύθερα online προσβάσιμο υλικό για συγγραφείς και κάθε μήνα διαβάζουν ό,τι επιλέξουν και μετά συναντιούνται για να συζητήσουν, ή απλά για να ακούσουν και να μάθουν κάτι καινούριο. Σήμερα, το “Μπλε Αλώνι” είναι μια κοινότητα αναγνωστών που μεγαλώνει αθόρυβα, σε 7 διαφορετικά μέρη της Ελλάδας, φτάνοντας μέχρι το ακριτικό Ορμένιο.
Ο λόγος που αναφέρθηκα τόσο αναλυτικά στο δίκτυό μας είναι επειδή η Χρυσούλα Ιωαννίδου έγινε φορέας αυτής της προσπάθειας από πολύ νωρίς. Μόλις κατάλαβε τι κάνουμε, ήθελε να είναι μέρος του. Έφερε το “Μπλε Αλώνι” στο χωριό της, αποδεικνύοντας σε όλους μας ότι η αναγνωστική περιπέτεια δεν γνωρίζει όρια, εμπόδια και αποστάσεις.
Θυμάμαι, όταν πρωτογνώρισα τη Χρυσούλα, πόσο με εντυπωσίασε ο αστείρευτος δυναμισμός της. Είναι από εκείνους τους ανθρώπους που δεν περιμένουν τα πράγματα να συμβούν – τα δημιουργούν με εργατικότητα και με αγάπη για τον τόπο τους. Έχει επίσης κάτι σπάνιο: πρακτικό μυαλό και υπομονή να ακούει, να ρωτά, να σημειώνει. Να μην αφήσει τίποτα να φύγει άγραφο.
Από αυτήν την υπομονή γεννήθηκε το βιβλίο “Ιστορίες Γυναικών”. Πρόκειται για ένα βιβλίο που ανήκει στη μεγάλη παράδοση της ιστορίας από τα κάτω. Γιατί η επίσημη ιστορία επικεντρώνεται σε μεγάλες μάχες και πολιτικά γεγονότα. Αυτό το βιβλίο εξιστορεί την ιστορία των απλών ανθρώπων. Χωρίς αυτήν την καταγραφή, οι μνήμες μιας ολόκληρης εκατονταετίας θα χάνονταν οριστικά μαζί με τους ανθρώπους που τις έζησαν. Είναι μια πράξη αντίστασης στη λήθη.
Η Χρυσούλα μετέφερε με ευαισθησία και αμεσότητα, μέσα στις σελίδες του βιβλίου, τις προσωπικές ιστορίες των γυναικών του τόπου της – πολύτιμες ψηφίδες της ιστορίας του Ορμενίου σε βάθος εκατό χρόνων. Ειδικότερα εστιάζει στις γυναίκες. Γυναίκες που δεν θα τις βρείτε σε εγχειρίδια ιστορίας και που κανείς δεν τους έδωσε βραβείο. Ούτε έχουν στηθεί γι’ αυτές αγάλματα ή μνημεία. Υπήρξαν αφανείς ηρωίδες που κράτησαν όρθια σπίτια και χωριά, συχνά ολομόναχες. Η ζωή τους ήταν ταυτισμένη με την προσφορά και τη θυσία για την οικογένεια. Η αγάπη γι’ αυτές ήταν ένας διαρκής μόχθος.
Πρόκειται για γυναίκες γεννημένες σε χωριά της Ανατολικής Ρωμυλίας ή στον Έβρο, που βρέθηκαν αντιμέτωπες με την προσφυγιά, την κατοχή, τον εμφύλιο, τη φτώχεια, τη μετανάστευση και την κοινωνική καταπίεση. Γυναίκες που βιάστηκαν και δεν μπορούσαν να το πουν. Γυναίκες που έθαψαν παιδιά και συνέχισαν να ζουν. Η κοινωνία μας χτίστηκε πάνω στις δικές τους πλάτες και στις δικές τους θυσίες, οι οποίες συχνά αποσιωπήθηκαν.
Στο βιβλίο καταγράφονται συγκλονιστικές μνήμες από σπίτια που κάηκαν, οικογένειες που χωρίστηκαν από σύνορα ή ιδεολογίες, και μανάδες που έχασαν τα παιδιά τους κάτω από βίαιες συνθήκες. Η Χρυσούλα γράφει για αυτές με τρόπο που δεν τις εξωραΐζει και δεν τις λυπάται. Τις αφήνει να είναι αυτό που ήταν. Δυνατές και σπασμένες μαζί. Ανασύροντας τις γυναίκες αυτές από τη σιωπή της ιστορίας, κατά κάποιον τρόπο τους αποδίδει την τιμή που δεν τους δόθηκε όσο ζούσαν “αόρατες” μέσα στον μόχθο και την υποταγή.
Στον πρόλογο που έγραψα για αυτό το βιβλίο, απευθύνθηκα στις γυναίκες του απευθείας. Τους είπα: “Οι ιστορίες σας είναι σε καλά χέρια”. Το πιστεύω απόλυτα. Όπως πιστεύω ότι οι ιστορίες των ζωών τους αξίζουν να μεταφερθούν στις νεότερες γενιές. Όχι μόνο για να κατανοήσουν τα νέα παιδιά τις “ρίζες” τους και ποιες δυσκολίες ξεπέρασαν οι πρόγονοί τους. Μέσα από τις σκληρές αφηγήσεις για την προσφυγιά, τον εμφύλιο και τη φτώχεια, αναδύεται ολόλαμπρο ένα μήνυμα ελπίδας. Το βιβλίο αυτό διδάσκει την ανθεκτικότητα. Μας μαθαίνει ότι ο άνθρωπος έχει τη δύναμη να επιβιώσει από τα πάντα και να συνεχίσει να δημιουργεί και να προσφέρει.
Το έργο της Χρυσούλας Ιωαννίδου καταφέρνει να μετατρέψει τον ατομικό πόνο σε συλλογική μνήμη. Μνήμη που δεν αφορά μόνο το παρελθόν ενός χωριού, αλλά αποτελεί ένα οικουμενικό μάθημα ιστορίας και ανθρωπιάς.
Από την πρώτη στιγμή που διάβασα το βιβλίο, τριγύριζε στο μυαλό μου ο στίχος του Οδυσσέα Ελύτη από το “Άξιον Εστί”: “Της αγάπης αίματα με πορφύρωσαν / Και χαρές ανίδωτες με σκιάσανε / Οξειδώθηκα μες στη νοτιά των ανθρώπων / Μακρινή Μητέρα, Ρόδο μου Αμάραντο.” Η Χρυσούλα παίρνει αυτό το “αμάραντο ρόδο” της μνήμης και το παραδίδει στα χέρια μας, για να μην ξεχάσουμε ποτέ από πού ερχόμαστε.
Υπάρχει κάτι το ιερό στη συνάντησή μας. Δεν παρουσιάζουμε απλώς ένα βιβλίο. Τελούμε μια πράξη δικαιοσύνης και μνήμης. Χρυσούλα, συγχαρητήρια. Σου εύχομαι να είσαι πάντα γερή και να συνεχίζεις να φωτίζεις το Ορμένιο με την παρουσία σου. Αυτό το βιβλίο είναι το δικό σου δώρο – στο Ορμένιο και σε όλους εμάς.
Καλοτάξιδο».
Ευαγγελία Φουκαράκη, «Πρόκειται για ένα θαυμάσιο έργο, ένα συγγραφικό “διαμάντι”, ένα κειμήλιο λαογραφίας»
Προς την κατεύθυνση της λαογραφίας ως συνολικής επιστήμης που καταγράφει τον πολιτισμό του λαού σε κέθε του έκφραση, και στο επίπεδο του λόγου, στράφηκε στη συνέχεια η αναγνωστική ματιά της κ. Ευαγγελίας Φουκαράκη, ερμηνεύοντας τις «Ιστορίες Γυναικών» μέσα από αυτό πρίσμα. Η ίδια, λοιπόν, σχολίασε ότι το συγκεκριμένο βιβλίο «πρόκειται για ένα θαυμάσιο έργο, ένα συγγραφικό “διαμάντι”, ένα κειμήλιο λαογραφίας. Τι είναι όμως η λαογραφία; Λαογραφία, όπως ξέρετε, είναι η επιστήμη που μελετά τον πολιτισμό ενός τόπου σε κάθε της εκδήλωση, είτε πρόκειται για την αρχιτεκτονική ενός τόπου, την ενδυμασία, τη διατροφή είτε ακόμη και για όλα εκείνα που οφείλονται στο πνεύμα του και διαδίδονται γραπτά και προφορικά. Σε αυτά ανήκουν τα παραμύθια, οι παροιμίες, τα τραγούδια και κάθε λογής ιστορία. Έτσι και η συγγραφέας συγκέντρωσε ιστορίες γυναικών από το παρελθόν, όπου η κάθε μία είναι ξεχωριστή και μοναδική.
Είναι πολύ σημαντικό το γεγονός ότι η λαογραφία φανερώνει την ταυτότητά μας, υποδεικνύοντας και αποδεικνύοντας το από πότε και από πού προερχόμαστε. Άλλωστε, γύρω από το συγκεκριμένο θέμα υπάρχει ιδιαίτερη ευαισθησία εδώ στην περιοχή, δεδομένου ότι το προσφυγικό και το μεταναστευτικό υπόβαθρο κινείται παράλληλα με την ιστορία της. Η κ. Ιωαννίδου μεταφέρει τον αναγνώστη στο χθες αλλά και στο σήμερα μέσα από τα τόσα που μαθαίνουμε από τις συνήθειες των γυναικών που ήθελαν να φροντίσουν, να προστατέψουν ή και να “αναστήσουν” το σπιτικό τους. Άλλωστε, αυτό δεν κάνουν οι γυναίκες διαχρονικά; Έχουν την έγνοια να προσφέρουν αγάπη στην οικογένειά τους, ζεστασιά στα παιδιά τους, στους άντρες τους ευτυχία –και το επιβεβαιώνω μάλιστα, ούσα μία εξ αυτών. Κάθε μία από εμάς αποτελεί και μια ιστορία, και η συγγραφέας κατέγραψε τόσο ωραία τις ιστορίες μανάδων, που διαβάζοντές τες γίνονται και μανάδες μας. Ο υπότιτλος δικαιολογεί απόλυτα αυτήν την ιδιότητα του έργου: “Μακρινή Μητέρα…” και δεν θα μπορούσα να μη σχολιάσω το υπόλοιπο: “Ρόδο μου αμάραντο”, που παραπέμπει βεβαίως στη Μάνα μας, την Παναγία, το απόλυτο σύμβολο αγάπης, ανοχής και αντοχής.
Είναι ένα εξαιρετικό δημιούργημα, αγκαλιάστε το και αφεθείτε στις υπέροχες μνήμες. Οφείλουμε όλοι μας να το έχουμε, και μάλιστα ζητήστε και την υπογραφή της δημιουργού. Είναι πολύ ιδιαίτερη και δυναμική μορφή του Έβρου. Ελπίζουμε όλοι η κ. Ιωαννίδου να μας δώσει κι άλλο συγγραφικό έργο, εμπλουτίζοντας τη λαογραφία του τόπου και το πεδίο των έργων αφηγηματικότητας που στηρίζονται στη λαϊκή μνήμη και την προφορική της μετάδοση από γενιά σε γενιά».
Μαρία Ουζουνούδη, «Το βιβλίο είναι ένα πολύτιμο εργαλείο κατανόησης του τραύματος»
Μετά τις αναγνωστικές ανάσες που μας πρόσφεραν οι κ. Καργιώτη και Σιδερούδη, ακολούθησε η παρέμβαση της Υπαστυνόμου Β΄ κ. Μαρίας Ουζουνούδη, που υπήρξε διαφωτιστική, καθώς γεφύρωσε το χθες με το σήμερα. Ως Αν. Επικεφαλής του Γραφείου Αντιμετώπισης Ενδοοικογενειακής Βίας της Διεύθυνσης Αστυνομίας Ορεστιάδας, όπως προαναφέραμε, η κ. Ουζουνούδη συνέδεσε τις ιστορίες του βιβλίου με τη σύγχρονη πραγματικότητα, επισημαίνοντας πως οι αλήθειες που καταγράφονται στις σελίδες του συναντώνται συχνά στις υπηρεσιακές εκθέσεις της αστυνομίας.
Εστιάζοντας στις διάφορες μορφές κακοποίησης –από τη σωματική βία και τις απειλές έως τον βιασμό– τόνισε με έμφαση πως η φράση «δεν είσαι μόνη» δεν είναι ένα απλό σύνθημα σε αφίσα, αλλά μια έμπρακτη δέσμευση. Παρουσίασε το δίκτυο προστασίας που προσφέρει πλέον η Πολιτεία, αναφέροντας συγκεκριμένα τη λειτουργία των ειδικών Γραφείων Αντιμετώπισης Ενδοοικογενειακής Βίας, και ειδικά αυτό της Διεύθυνσης Αστυνομίας Ορεστιάδας, τους κατάλληλα διαμορφωμένους χώρους υποδοχής των θυμάτων, καθώς και σύγχρονα εργαλεία εξασφάλισης σωματικής ακεραιότητας, όπως το Panic Button και τη φιλοξενία σε Safe Houses. «Πίσω από κάθε αριθμό στατιστικής υπάρχει μια ζωή που άλλαξε πορεία», ανέφερε χαρακτηριστικά, συμπληρώνοντας πως το βιβλίο της κ. Ιωαννίδου δίνει πρόσωπο και όνομα σε αυτούς τους αριθμούς. Ευχαρίστησε τέλος τη συγγραφέα, χαρακτηρίζοντας το έργο της ως ένα «πολύτιμο εργαλείο κατανόησης του τραύματος», με την ευχή η αφύπνιση που προσφέρει να οδηγήσει στο να μη μένει πια κανένα περιστατικό βίας στο σκοτάδι.
Επιλέγοντας αξίζει να αναφερθούμε στον υπέροχο χώρο της εκδήλωσης, στο Άλσος Αδριανουπόλεως, στα Πεύκα, όπου και ο χώρος της Ανθοκομικής έκθεσης με τους πάγκους των λουλουδιών, αλλά και τα σπιτάκια-βιβλιοπωλεία με πλούσια σοδειά παιδικών βιβλίων, καθώς και στους πολύτιμους Ορεστιαδίτες φίλους που μας τίμησαν με την παρουσία τους, ήτοι τον Γιώργο και την Τριάδα Μουρδικούδη, γονείς του και συνεπιμελητή του βιβλίου φιλολόγου, και γράφοντα, Νεκτάριου Μουρδικούδη, αλλά και στον εκδότη και δημοσιογράφο, φίλο από παλιά, Σταύρο Παπαθανάκη και τη φιλόλογο κόρη του Αναστασία, στους παρευρισκόμενους δημοσιογράφους και ρεπόρτερ της πόλης, στην οικογένεια, τέλος, Ιωαννίδη, ήτοι τον Ηλία, σύζυγο της συγγραφέα, στον γιο της Γιώργο και στον εγγονό της Μάριο. Εξ ου και η επίσης γράφουσα και συνεπιμελήτρια του βιβλίου, Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη ευχαρίστησε την πόλη της Ορεστιάδας για τη ζεστή «αγκαλιά» της, ενώ εξήρε τη διαρκή προσπάθεια της συγγραφέα να διασώσει τα πολύτιμα θραύσματα της πολιτισμικής και κοινωνικής ιστορίας του Ορμενίου και της ευρύτερης Θράκης.
Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με τον λόγο της ίδιας της δημιουργού, της συγγραφέα κ. Χρυσούλας Ιωαννίδου, και ένα λίαν συγκινητικό «δώρο» εκ μέρους της, ήτοι ένα ακριβό ηχητικό ντοκουμέντο με τη μητέρα της να τραγουδάει ένα δημοτικό τραγούδι εκδίκησης που μας εξέπληξε, αφού η ερωτευμένη κόρη-ηρωίδα του για λόγους αντεκδίκησης, καίει το κοπάδι των ζώων του, των προβάτων του αγαπημένου της, και η μητέρα της την καταριέται να περάσει δυσκολίες αντίστοιχες μ’ αυτές της κλωστής που αντιμετωπίζει για να περάσει στο βελόνι και να μην μπορεί να σταθεί σε παπλώματα, ευχόμενη οι αρές, οι κατάρες, και η δυστυχία σήμερα, στις μέρες μας, να εκλείψουν.
Υ.γ.: Για την εκδήλωση στην Ορεστιάδα ευχαριστίες και στους συνεργάτες μας κ. Θανάση Ποτόλια και Αλή Χατζή Αχμέτ που ήταν μαζί μας.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
