Ο Γεωργιος Βιζυηνος και η πολη της Κομοτηνης
Τη διαχρονική σχέση του Γεωργίου Βιζυηνού με την Κομοτηνή, από την εγκατάσταση μελών της οικογένειάς του στην πόλη ως προσφύγων μετά την Καταστροφή του 1922 και την ανέγερση του μνημείου του, έως τη μελέτη και ανάδειξη του έργου του από τους τοπικούς πολιτισμικούς και μορφωτικούς φορείς ανέδειξε στην ομιλία της στο Μέγαρο Μουσικής Κομοτηνής η κ. Σταυρούλα Ζάκκα, φιλόλογος – κάτοχος μεταπτυχιακού ΔΠΘ στην Τοπική Ιστορία.
Η ομιλία της κ. Ζάκκα έχει ως εξής:
«Ο Γεώργιος Βιζυηνός, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της νεοελληνικής λογοτεχνίας, γεννήθηκε στη Βιζύη της Ανατολικής Θράκης και δεν έζησε ποτέ του στην περιοχή της Κομοτηνής. Ωστόσο, το όνομά του συνδέθηκε με την πόλη, κατ’ αρχάς μέσω της γνωστής προτομής του σε κεντρικό σημείο της, καθώς και της πλατείας που φέρει το όνομά του. Δεν είναι λίγες και οι επιστημονικές μελέτες ή οι πολιτιστικές πρωτοβουλίες από πρόσωπα και φορείς της πόλης που διατήρησαν ζωντανή τη μνήμη του στο πέρασμα των χρόνων. Πώς διαμορφώθηκε, όμως, αυτή η ιδιαίτερη σχέση;
Η ιδιαίτερη αυτή σχέση ξεκινά με την εγκατάσταση των προσφύγων στην Κομοτηνή μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Οι άνθρωποι που εγκατέλειψαν τις πατρογονικές τους εστίες μετέφεραν στον νέο τόπο εγκατάστασής τους τις μνήμες, τις παραδόσεις και την πολιτισμική τους ταυτότητα. Στο πλαίσιο αυτό, ο Βιζυηνός αναδείχθηκε σε εμβληματική μορφή – σύμβολο της κοινής θρακικής καταγωγής και μνήμης, καθώς το λογοτεχνικό και ερευνητικό του έργο, βαθιά συνδεδεμένο με την ιστορία, τη γλώσσα και τις παραδόσεις της Ανατολικής Θράκης, προσέφερε στους πρόσφυγες έναν τρόπο διατήρησης της μνήμης των χαμένων πατρίδων. Σημαντικό, σε αυτή την κατεύθυνση, στάθηκε, άλλωστε, το έργο του Πολύδωρου Παπαχριστοδούλου, λόγιου με καταγωγή από τις Σαράντα Εκκλησιές της Ανατολικής Θράκης, ο οποίος συνέβαλε στην ανάδειξη του Βιζυηνού ως σημαντικής μορφής για ολόκληρη τη Θράκη. Έτσι, στην προσφυγική Κομοτηνή οι Ανατολικοθρακιώτες πρώτα απ’ όλα πρόσφυγες συνοψίζουν στο πρόσωπό του την εθνοπολιτισμική τους ταυτότητα και ενότητα: ενσωματώνονται στην τοπική κοινωνία με ίσους αξιόλογους όρους, ως φορείς ενός σπουδαίου πολιτισμού που αντικατοπτρίζεται σε ένα λαμπρό τέκνο του, τον Γεώργιο Βιζυηνό.
Ανάμεσα, λοιπόν, στους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην πόλη βρισκόταν και η οικογένεια του αδελφού του Μιχαήλου Μιχαηλίδη. Η γυναίκα του Μιχαήλου και νύφη του συγγραφέα Τζιβάνη Τριανταφυλλίδου-Μιχαηλίδου διατηρούσε πολύτιμες πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του συγγραφέα. Το 1939 μάλιστα, ο φιλόλογος Μαρίνος Ξηρέας, καθηγητής τότε στο Γυμνάσιο Αρρένων Κομοτηνής, κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας του ποιήματος του Βιζυηνού, ανακάλυψε ότι ανάμεσα στους μαθητές του βρίσκονταν εγγόνια του αδελφού του συγγραφέα. Η ανακάλυψη αυτή τον οδήγησε στην Τζιβάνη, από την οποία συγκέντρωσε πολύτιμες πληροφορίες και τεκμήρια, υλικό που αργότερα αξιοποιήθηκε στο βιβλίο του Άγνωστα βιογραφικά στοιχεία και κατάλοιπα του Βιζυηνού, που εκδόθηκε το 1949. Με τον τρόπο αυτό, η οικογενειακή μνήμη μετατράπηκε σε πολύτιμη πηγή για τη μελέτη της ζωής του συγγραφέα.
Η σχέση της πόλης με τον συγγραφέα αποτυπώθηκε και στον δημόσιο χώρο της Κομοτηνής. Το 1954, επί δημαρχίας Δημητρίου Μπλέτσα, το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε ομόφωνα την ανέγερση προτομής του Βιζυηνού, ύστερα από αίτημα δημοτών προσφυγικής καταγωγής. Μεταξύ των προσώπων που συνέβαλαν στην πρωτοβουλία αυτή ξεχωρίζει ο δημοτικός σύμβουλος Οδυσσέας Παπαδριέλλης, με καταγωγή από τη Βιζύη, που διόλου απίθανο να ήταν και ο εμπνευστή και κύριος εισηγητής της πρότασης αυτής, αφού το όνομά του προτάσσεται όλων των δημοτικών συμβούλων που συνυπογράφουν το σχετικό πρακτικό. Τελικά το 1957 η φιλοτέχνηση της προτομής ανατέθηκε στον Κομοτηναίο γλύπτη Γεώργιο Νικολαΐδη και το 1958 το μνημείο τοποθετήθηκε στην πλατεία Βιζυηνού, κοντά στο Δημαρχείο. Έτσι, η μνήμη του συγγραφέα απέκτησε μόνιμη πλέον παρουσία στον δημόσιο χώρο της πόλης.
Στις επόμενες δεκαετίες, η ανάδειξη του Βιζυηνού συνεχίστηκε μέσα από τις δράσεις πολιτιστικών και επιστημονικών φορέων. Ξεχωριστή υπήρξε η συμβολή του Μορφωτικού Ομίλου Κομοτηνής, που ιδρύθηκε το 1959 με πρωτοβουλία του Μαρίνου Ξηρέα. Μέσω της Θρακικής Επετηρίδας δημοσιεύτηκαν εννέα συνολικά μελέτες για τον συγγραφέα, ενώ στο αρχείο του Ομίλου διατηρείται φάκελος με φωτογραφικό και χειρόγραφο υλικό που σχετίζεται με τη ζωή του.
Παράλληλα, ο τοπικός Τύπος διαδραμάτισε ουσιαστικό ρόλο στη διατήρηση της μνήμης του Βιζυηνού, όπως διαπιστώθηκε από ενδελεχή έρευνα στις εφημερίδες Πρωΐα, Χρόνος και Παρατηρητής της Θράκης, οι οποίες φιλοξένησαν κατά καιρούς ειδικά δημοσιεύματα, αφιερώματα και πληροφορίες για πολιτιστικές εκδηλώσεις, θεατρικές παραστάσεις και επιστημονικές πρωτοβουλίες σε σχέση πάντα με τον Βιζυηνό και το έργο του.
Η έρευνα ανέδειξε, ωστόσο, και περιόδους κατά τις οποίες η παρουσία του Βιζυηνού δεν συνοδευόταν από πολιτιστική δραστηριότητα για το έργο του, ειδικά εκ μέρους του Δήμου. Χαρακτηριστική είναι η παρέμβαση του δημοσιογράφου Ξάνθου Κώστογλου το 1980, ο οποίος πρότεινε – ακριβώς για αυτό – την ανάληψη συγκεκριμένων πρωτοβουλιών για την ανάδειξη του έργου και της μνήμης του συγγραφέα από την πόλη και τους φορείς της. Παρότι το Δημοτικό Συμβούλιο έλαβε σχετική απόφαση, από την έρευνα δεν προέκυψαν στοιχεία που να επιβεβαιώνουν την υλοποίησή της.
Σταθμοί στην πνευματική ζωή της πόλης υπήρξαν τα επιστημονικά συνέδρια του 1993 και του 1997 υπό την αιγίδα του Δήμου Κομοτηνής, καθώς και η επιστημονική διημερίδα που διοργάνωσε το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης το 2009. Οι διοργανώσεις αυτές συνέβαλαν στην επιστημονική προσέγγιση της ζωής και του έργου του Βιζυηνού και ανέδειξαν διαφορετικές κάθε φορά πτυχές της λογοτεχνικής και επιστημονικής του δημιουργίας.
Αξιόλογη είναι και η συμβολή του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, με το ερευνητικό έργο μελών του διδακτικού του προσωπικού, επιστημονικές δημοσιεύσεις, αλλά και υποστήριξη μεταπτυχιακών εργασιών και διδακτορικών διατριβών για τον συγγραφέα. Παράλληλα, οι αφιερωματικές εκδηλώσεις για τον Βιζυηνό των γραφείων Σχολικών Δραστηριοτήτων των Διευθύνσεων Εκπαίδευσης Ροδόπης το 2016 και 2023, σε συνεργασία με ακαδημαϊκούς, συγγραφείς και καλλιτέχνες επιβεβαιώνουν το ενδιαφέρον για τη γνωριμία των νεότερων γενεών με τον συγγραφέα.
Η προσωπικότητα και το έργο του Βιζυηνού αποτέλεσαν, επίσης, πηγή έμπνευσης για τη λογοτεχνική δημιουργία στη Ροδόπη. Ξεχωριστή θέση κατέχει ο Κομοτηναίος συγγραφέας Μισέλ Φάις, ο οποίος στο μυθιστόρημά του Ελληνική Αϋπνία (2004) προσεγγίζει λογοτεχνικά τη ζωή, την προσωπικότητα και το έργο του Βιζυηνού. Παράλληλα, και άλλοι λογοτέχνες που συνδέονται με την Κομοτηνή εμπνεύστηκαν από το έργο του (Σουλτάνα Πολιτσάκη – Παπαδημητρίου, Μ. Δήμου, Α. Παντελίδου, Γ. Στρούμπας, Σπ. Κιοσσές, Ι. Χουβαρδάς και Κ. Καβανόζης), ενώ πρέπει να αναφερθεί και η συμβολή του Θρακιώτη μουσικού Χρήστου Χατζόπουλου, με καταγωγή από τη Βιζύη της Ανατολικής Θράκης, στη μελοποίηση της ποίησης του συγγραφέα. Αντίθετα, στο θέατρο η παρουσία του έργου του Βιζυηνού στηρίχθηκε κυρίως σε μετακλήσεις, όχι σε πρωτότυπες τοπικές παραγωγές. Αλλά στον χώρο του ραδιοφωνικού θεάτρου, η Άννα Παπαγιαννάκη-Διβανή παρουσίασε τρία podcast για τον Βιζυηνό στο Ράδιο Παρατηρητής.
Τέλος, οι προφορικές μαρτυρίες ηλικιωμένων κατοίκων της προσφυγικής συνοικίας, κάποιοι από τους οποίους γνώριζαν μάλιστα για την οικογένεια του Βιζυηνού, φώτισαν μια λιγότερο γνωστή πτυχή της σχέσης της Κομοτηνής με τον Θρακιώτη συγγραφέα. Είναι οι άνθρωποι, λοιπόν, τα προσωπικά και συλλογικά τους βιώματα, αλλά και οι κατά καιρούς δυναμικές πρωτοβουλίες τους που διατήρησαν ζωντανή την παρουσία του Βιζυηνού στην πόλη. Το επικείμενο συνέδριο για τον Βιζυηνό από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης στην Κομοτηνή είναι το νέο κεφάλαιο αυτής της πολύχρονης σχέσης της πόλης με τον Θρακιώτη συγγραφέα».
Μπορείτε να δείτε το ρεπορτάζ της εκδήλωσης εδώ
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
