Ναντια Μαχα-Μπιζουμη, Ψηφιακα Μεσα και Πολιτισμος – Απο το Αρχειο στην Ψηφιακη Αφηγηση: η ερευνητικη παρουσια του Εργαστηριου Λαογραφιας και Κοινωνικης Ανθρωπολογιας του ΤΙΕ/ΔΠΘ

Ο συλλογικός τόμος «Ψηφιακά Mέσα και Πολιτισμός: από το Αρχείο στην Ψηφιακή Αφήγηση», σε επιστημονική επιμέλεια του διδάκτορα Ψηφιακής Λαογραφίας Αλ. Καπανιάρη και του Καθηγητή Λαογραφίας Μ. Γ. Βαρβούνη, αποτελεί προϊόν ερευνητικού εγχειρήματος σε σχέση με τις πρακτικές χρήσης ψηφιακών μέσων, για τη δημιουργική χρήση ψηφιοποιημένων αρχειακών τεκμηρίων και ιδιωτικών οικογενειακών αρχείων. Μέσω των εργασιών που παρουσιάζονται, αποτέλεσμα δύο μεικτών (εξ αποστάσεως και διά ζώσης) εκπαιδευτικών προγραμμάτων, που υλοποιήθηκαν από την Ακαδημία Λαϊκού Πολιτισμού και Τοπικής Ιστορίας, Τμήμα του Πολιτιστικού Φορέα «Μαγνήτων Κιβωτός, για τη Διάσωση του Πολιτιστικού Αποθέματος» της Ιεράς Μητρόπολης Δημητριάδος και Αλμυρού, δίνεται απάντηση, με σαφή και ευσύνοπτο τρόπο, στο ερώτημα κατά πόσο η ψηφιακή αφήγηση μπορεί να έχει εφαρμογή στις ανθρωπιστικές επιστήμες. Στις μέρες μας, άλλωστε, η ψηφιακή αφήγηση χρησιμοποιείται ευρέως στην εκπαιδευτική κοινότητα, για να υποστηρίξει την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, αλλά και του ψηφιακού εγγραμματισμού.

H ψηφιακή αφήγηση, μετάφραση του αγγλικού όρου “digital storytelling”, κατά τον Patrick Lowenthal (2008),αποτελεί τη σύγχρονη εκδήλωση της παραδοσιακής αφήγησης στο περιβάλλον της ψηφιακής τεχνολογίας, που δημιουργείται μέσα από τη σύνθεση εικόνας, μουσικής, αφήγησης και φωνής, δίνοντας έντονα χρώματα σε χαρακτήρες, καταστάσεις, εμπειρίες και ιδέες.

Πράγματι, στα δύο σημαντικά ερευνητικά προγράμματα, στα οποία αξιοποιήθηκαν τεχνικές και εργαλεία ψηφιακής αφήγησης, οι εκπαιδευόμενοι φαίνεται ότι εξοικειώθηκαν με τη χρήση σύγχρονων τεχνολογικών μέσων και εργαλείων, ανακαλύπτοντας νέους τρόπους με τους οποίους η τεχνολογία ενισχύει την επικοινωνία και την κατανόηση του παρελθόντος, αλλά και συμβάλλει στην ανακάλυψη νέων πτυχών του ανθρώπινου βίου και της κοινωνικής ιστορίας, όπως εύστοχα επισημαίνει, στον Πρόλογο του τόμου, ο Καθηγητής του Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών της Σχολής Κοινωνικών και Ανθρωπιστικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, Θαρρενός Μπράτιτσης.

«Η ερευνητική πρωτοτυπία των δύο προγραμμάτων οφείλεται, εν πολλοίς, στον σχεδιασμό και την υλοποίηση δύο εργαστηρίων, ένα για το κάθε πρόγραμμα, μέσω των οποίων οι συμμετέχοντες και οι συμμετέχουσες εξοικειώθηκαν με το θεωρητικό και πρακτικό πλαίσιο της ψηφιακής αφήγησης και με την εφαρμογή αυτής στις ανθρωπιστικές επιστήμες μέσω της συνομιλίας τους με το αρχειακό υλικό. Και αυτή η συνομιλία επιτεύχθηκε μέσω της διεπιστημονικής προσέγγισης “όχι, όμως, ως ένα σύνολο από τεχνικές προερχόμενες από διαφορετικές πειθαρχίες, αλλά, κυρίως, ως ένα σύνολο από υποψίες”»

Και στα δύο προγράμματα, τόσο σε εκείνο με τίτλο «Πηλιορείτες εν Αιγύπτω: Αρχειακή Εθνογραφία με την οπτική των Νέων Τεχνολογιών και του Διαδικτύου» όσο και στο αντίστοιχο, με τίτλο «Τοπική Ιστορία και Ψηφιακά Μέσα – Αρχειακή Εθνογραφία σε Αρχεία Τοπικής Ιστορίας», για στελέχη πολιτισμού και εκπαίδευσης, ένα από τα σημαντικά ζητήματα που απασχόλησαν τους/τις εκπαιδευόμενους/ες, σύμφωνα με τους δύο επιμελητές του τόμου, ήταν και οι αναγνώσεις των αρχείων σε ψηφιακό περιβάλλον με τη χρήση της τεχνολογίας ως εργαλείου προβολής και αποκρυπτογράφησης, αλλά και ως εργαλείου συλλογής νέων δεδομένων από συγγενικά πρόσωπα και από τους/τις ιδιοκτήτες/τριες των αρχείων.

Βεβαίως, η πρωτογενής έρευνα σε αρχεία και τεκμήρια, με στόχο την παραγωγή μιας εθνογραφίας, δεν είναι εύκολη διαδικασία, πόσο μάλλον όταν πραγματοποιείται απευθείας σε ψηφιακά τεκμήρια και όχι στα πρωτότυπα. Είναι σαφές ότι το γεγονός αυτό καθεαυτό έχει κάποια πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα, τα οποία, ωστόσο, διερευνήθηκαν ως έναν βαθμό και αποτέλεσαν ένα ακόμη αντικείμενο του προγράμματος, στο πλαίσιο της μεταδιδακτορικής έρευνας που εκπόνησε ο Αλέξανδρος Καπανιάρης στο Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας του ΔΠΘ, με τίτλο «Αρχειακή Εθνογραφία και αναγνώσεις σε ψηφιακό περιβάλλον –“Συνομιλώντας’’ με τα αρχεία των Πηλιορειτών εν Αιγύπτω», με επιβλέποντα τον Καθηγητή Μανόλη Βαρβούνη.

Στο δε δεύτερο πρόγραμμα, «Τοπική Ιστορία και Ψηφιακά Μέσα – Αρχειακή Εθνογραφία σε Αρχεία Τοπικής Ιστορίας», η άκρως επιτυχημένη σύνδεση της ψηφιακής αφήγησης με αρχειακά τεκμήρια των Γενικών Αρχείων Κράτους της Μαγνησίας, ανέδειξε τη δυνατότητα, απόρροια της παραπάνω σύνδεσης, καλλιέργειας ενός άλλου βλέμματος στα τεκμήρια της ιστορίας, καθώς και στα βιώματα των ανθρώπων που είναι φορείς τους. Παράλληλα, οι συμμετέχοντες και συμμετέχουσες γνώρισαν μεθοδολογικά εργαλεία χρήσιμα για τις δικές τους ερευνητικές, εκπαιδευτικές ή καλλιτεχνικές δραστηριότητες, καθώς ο απώτερος στόχος του προγράμματος ήταν να δημιουργηθούν ημιτελή ντοκιμαντέρ (σκαριφήματα) και ψηφιακές αφηγήσεις με τις αντίστοιχες αρχειακές εθνογραφίες, που να αξιοποιούν τα αρχεία και τον πλούτο των μουσείων και συλλογών, συνδυάζοντας την καλλιτεχνική αρτιότητα με την τεκμηρίωση και την επιστημονική εγκυρότητα.

«Η χρήση της ψηφιακής αφήγησης, ως εργαλείου αναδιήγησης-αναδόμησης της ιστορίας ενός αρχείου φάνηκε ότι δίνει μια άλλη οπτική στις γνώσεις μας για ένα αρχείο»

Πρέπει να τονίσω ότι η ερευνητική πρωτοτυπία των δύο προγραμμάτων, όπως αυτά παρουσιάζονται στην Εισαγωγή των επιμελητών του τόμου, οφείλεται εν πολλοίς στον σχεδιασμό και την υλοποίηση δύο εργαστηρίων, ένα για το κάθε πρόγραμμα, μέσω των οποίων οι συμμετέχοντες και οι συμμετέχουσες εξοικειώθηκαν με το θεωρητικό και πρακτικό πλαίσιο της ψηφιακής αφήγησης και με την εφαρμογή αυτής στις ανθρωπιστικές επιστήμες, μέσω της συνομιλίας τους με το αρχειακό υλικό. Και αυτή η συνομιλία επιτεύχθηκε μέσω της διεπιστημονικής προσέγγισης «όχι, όμως, ως ένα σύνολο από τεχνικές προερχόμενες από διαφορετικές “πειθαρχίες”, αλλά, κυρίως, ως ένα σύνολο από “υποψίες” που υποστηρίζονται από τις τεχνικές αυτές και συγκροτούν εντέλει ό,τι ονομάζουμε τεκμηριωμένες υποθέσεις εργασίας», όπως επισημαίνει, αναφερόμενος στην Αρχειακή Εθνογραφία, ο Bασίλης Δαλκαβούκης, στο βιβλίο «Γράφοντας ανάμεσα: Εθνογραφικές δοκιμές με αφορμή το Ζαγόρι» (εκδ. Επίκεντρο, 2015).

Η χρήση της ψηφιακής αφήγησης, ως εργαλείου αναδιήγησης-αναδόμησης της ιστορίας ενός αρχείου φάνηκε εντέλει ότι δίνει μια άλλη οπτική στις γνώσεις μας για ένα αρχείο.

Το περιεχόμενο του συλλογικού τόμου

Ο συλλογικός τόμος χωρίζεται σε δύο ενότητες, μία για κάθε πρόγραμμα, όπου και εντάσσονται οι δέκα συνολικά, εξαιρετικά ενδιαφέρουσες εθνογραφικές μελέτες, με τις αντίστοιχες ψηφιακές ιστορίες των εκπαιδευόμενων, στις οποίες αναδεικνύεται η αξιοποίηση των αρχείων που μελετήθηκαν και ο συνδυασμός της καλλιτεχνικής αρτιότητας με την επιστημονική ακρίβεια.

Στην Α΄ Ενότητα, με τίτλο «Πηλιορείτες εν Αιγύπτω: Εθνογραφικές προσεγγίσεις των Πηλιορειτών της Αιγύπτου», εντάσσονται οι μελέτες των:

• Χρήστου Αγιώτη, με τίτλο «Η συνεισφορά των Πηλιορειτών της Αιγύπτου στους εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες 1878-1918»,όπου και καταγράφεται η συνεισφορά αυτή, καθώς ο μελετητής εντοπίζει κενό, όσον αφορά το θέμα αυτό στις εθνογραφικές μελέτες, όπου συνήθως φωτίζεται μόνο το κοινωνικό έργο και η προσφορά των Πηλιορειτών στην τοπική και αιγυπτιακή οικονομία,
• Βασιλείας Γιασιράνη-Κυρίτση, «Οικογένειες Αιγυπτιωτών Πηλιορειτών στο νεκροταφείο του Βόλου», με αντικείμενο την ιστορία των Πηλιορειτών της Αιγύπτου μέσα από τους οικογενειακούς τάφους του παλαιού νεκροταφείου των Ταξιαρχών του Βόλου,
• Ιωάννη Δημακόπουλου με θέμα «“Κόριννα”: Ένα καινοτόμο περιοδικό γεννιέται στο ευεργέτημα του Ε. Αχιλλόπουλου, το Αχιλλοπούλειο Παρθεναγωγείο (1946-1949)»,με εστίαση στη γέννηση, με πρωτοβουλία μαθητριών του Παρθεναγωγείου της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου, του περιοδικού «Κόριννα» στο Κάιρο, στη μεταπολεμική εποχή, σε μια περίοδο μεταβατική για τους Έλληνες,
• Αικατερίνης Καραγκούνη, με τίτλο «Ατμοπλοϊκή Εταιρεία “ΠΗΛΙΟΝ’’ των Στακού – Νανόπουλου», όπου περιγράφεται η Ατμοπλοϊκή Εταιρεία «Πήλιον», η οποία δημιουργήθηκε στον Βόλο στις αρχές του 20^ού αιώνα από δύο Πηλιορείτες – Αιγυπτιώτες από την Τσαγκαράδα, τον Νικόλαο Στακό και τον Νικόλαο Νανόπουλο, και
• Κατερίνας Π. Μήτσιου, «Αρχείο Οικογενειών Λεγαντίνη – Ρέτσου – Κατσαντώνη, Μούρεσι Πηλίου», όπου και παρουσιάζεται η έρευνα στο αρχείο των οικογενειών Λεγαντίνη – Ρέτσου – Κατσαντώνη, με αφετηρία το Μούρεσι Πηλίου και τη σταδιακή εγκατάσταση σε διάφορα σημεία της κάτω Αιγύπτου, το οποίο περιλαμβάνει εκτεταμένη ποικιλία στοιχείων και γεγονότων, των οποίων η συγγραφέας είχε ατελή γνώση και περιορισμένες προφορικές μαρτυρίες μέσω της μητέρας της.

Στη Β΄ Ενότητα, με τίτλο «Ζητήματα Τοπικής Ιστορίας: Εθνογραφικές προσεγγίσεις για ζητήματα Τοπικής Ιστορίας στη Μαγνησία», περιλαμβάνονται οι μελέτες με τίτλο:

• «Η εργασία των ανηλίκων στον Βόλο: εθνογραφία βασισμένη σε προφορικές μαρτυρίες ατόμων που εργάστηκαν ως ανήλικοι τις δεκαετίες του ’40 και του ’50»των Μαριάνθης Γάκη, Τριαντάφυλλου Ζαχαράκη, Σταμουλίας-Αγάπης Πολύζου και Χρήστου Σουλιώτη, μια εθνογραφική προσέγγιση με θέμα την εργασία των ανηλίκων στην πόλη του Βόλου, με την εξέταση του φαινομένου από τις αρχές του 20^ού αι., όταν ο Βόλος είναι ήδη μία σημαντική βιομηχανική πόλη, με έμφαση όμως στις δεκαετίες του ’40 και του ’50, για τις οποίες υπάρχουν ακόμη μάρτυρες εν ζωή,
• «Μια ζωή δουλεύοντας: Ο Πόντιος κουλουρτζής-μηχανικός στη Μηχανική Καλλιέργεια» της Μελίνας Κωστίδη, η οποία παρουσιάζει τη ζωή του παππού της Ανδρέα Ανδρεάδη, που γεννήθηκε στην Τραπεζούντα, ήρθε ορφανό παιδί από πατέρα στον Βόλο και, εντέλει, πέτυχε να διοριστεί δημόσιος υπάλληλος στη Μηχανική Καλλιέργεια. Μια έρευνα βασισμένη σε δύο αρχεία, ένα ιδιωτικό και ένα δημόσιο.
• «Η Ναυτοπολιτεία των Τρικέρων» των Αντιγόνης Σδρόλια και Λεωνίδα Χριστοδουλίδη, η οποία καλύπτει την ανθρωπογεωγραφία των Τρικέρων· τον τόπο με τις ιδιαιτερότητές του, τις συνήθειες των κατοίκων, τα επαγγέλματα, τη θέση και τον ρόλο των δύο φύλων σε μια κλειστή πατριαρχική κοινωνία, που, κατά τον καιρό της απουσίας των ανδρών, μετατρέπεται σε μητριαρχική.
• Τέλος, οι κυρίες Αργυρώ Μάμαλη-Κοπάνου και Αναστασία Αθ. Κουτσοπούλου, με τις μελέτες τους «Μικρασιάτες έμποροι και επαγγελματίες» και «Μικρασιατών “Δρόμοι”» αντίστοιχα, ασχολούνται με ζητήματα μικρασιατικής μνήμης και διαχείρισης αυτής, καθώς στη μεν πρώτη παρουσιάζονται η δεξιότητα στις εμπορικές εργασίες και τα επαγγέλματα των Μικρασιατών, τόσο στις πατρίδες τους όσο και στους νέους τόπους εγκατάστασής τους, όπως η Νέα Ιωνία Βόλου, στη δε δεύτερη, καταβάλλεται προσπάθεια να ιχνηλατηθεί η πολυσχιδής μικρασιατική μνήμη μέσα από πολλαπλές αναγνώσεις αρχειακού υλικού, φωτογραφιών, χαρτών, λογοτεχνικών κειμένων, παραδόσεων και προφορικών μαρτυριών.

«Η ψηφιακή αφήγηση μετασχηματίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε εν γένει την ιστορία»

Κοινή συνισταμένη των προαναφερθεισών μελετών είναι η παραγωγή νέων, ως έναν βαθμό, διηγήσεων για τα θέματα με τα οποία ασχολούνται και η αποκάλυψη νέων δεδομένων και πληροφοριών για τα ίδια τα αρχεία (εμπλουτισμός), από τα οποία το υλικό προέρχεται. Η δε ψηφιακή αφήγηση μετασχηματίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε εν γένει την ιστορία, προσδίδοντας ζωντάνια και συναισθηματική σύνδεση με παλαιότερες εποχές και γεγονότα. Με αφορμή, λοιπόν, ένα αρχειακό τεκμήριο, οι μελετητές κατάφεραν, για να παραφράσω τα λόγια του Αλ. Καπανιάρη, «να ανοίξουν δύο παράλληλες διεργασίες προσέγγισής του: μία προς τα “έξω” (αναζήτηση πληροφοριών, τεκμηρίωση) και μία προς τα “μέσα”(αναζήτηση στα προσωπικά βιώματά τους» και αυτό είναι η τεράστια επιτυχία των δύο ερευνητικών προγραμμάτων.

Επιπλέον, εκτός από τα κείμενα του συλλογικού τόμου, προσφέρονται στις αντίστοιχες σελίδες, μέσω QR Codes, και οι σχετικές ψηφιακές αφηγήσεις (σε μορφή video) που δημιούργησαν οι συγγραφείς ως κομμάτι των παραδοτέων (εργασιών) τους στα δύο εκπαιδευτικά προγράμματα στα οποία συμμετείχαν. Τα εικονίδια QR (Quick Response) αποτελούν έναν άμεσο και αποτελεσματικό τρόπο σύνδεσης του βιβλίου με επιπρόσθετο οπτικοακουστικό υλικό (εμπλουτισμένο περιεχόμενο), το οποίο είναι αποθηκευμένο online στον ιστοχώρο του βιβλίου. Στην ουσία, είναι ένας τρόπος κωδικοποίησης ενός συνδέσμου, ώστε το περιεχόμενό του να προβάλλεται άμεσα και εύκολα στην οθόνη οποιασδήποτε φορητής συσκευής.

«Αξίζουν θερμά συγχαρητήρια στους δύο επιμελητές του τόμου, γιατί, μέσω των προγραμμάτων και των εργαστηρίων τους, κατάφεραν να αναδείξουν και την αναγκαιότητα των ανθρωπιστικών επιστημών, σε μια εποχή που βάλλονται πανταχόθεν, αλλά και τη δυναμική της επιστήμης της Λαογραφίας, ως μιας σύγχρονης επιστήμης στο πλαίσιο των Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών (Digital Humanities)»

Με βάση τα παραπάνω, αξίζουν θερμά συγχαρητήρια στους δύο επιμελητές του τόμου, γιατί, μέσω των προγραμμάτων και των εργαστηρίων τους, κατάφεραν, πέραν των όσων ήδη έχουν ειπωθεί, να αναδείξουν και την αναγκαιότητα των ανθρωπιστικών επιστημών, σε μια εποχή που βάλλονται πανταχόθεν, αλλά και τη δυναμική της επιστήμης της Λαογραφίας, ως μιας σύγχρονης επιστήμης στο πλαίσιο των Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών (Digital Humanities).

Συγχαρητήρια για την άρτια παρουσίαση του τόμου στην κ. Σοφία Ξυνογαλά, στην οποία οφείλεται η φιλολογική επιμέλεια, και στην κ. Ειρήνη Παπαδοπούλου, η οποία ανέλαβε την καλλιτεχνική επιμέλεια, ενώ πολλά συγχαρητήρια για τη σχεδίαση – εκτύπωση ανήκουν στις γραφικές τέχνες «ΠΑΛΜΟΣ» και για το άριστο εκδοτικό αποτέλεσμα στον εκδοτικό οίκο Κ. &Μ. Σταμούλη. Τέλος, η έκδοση αυτή δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς τη φροντίδα και τη στήριξη του Μητροπολίτη Δημητριάδος και Αλμυρού κ.κ. Ιγνατίου, καθώς και του Διοικητικού Συμβουλίου του Φορέα Πολιτισμού «Μαγνήτων Κιβωτός, για τη διάσωση του πολιτιστικού αποθέματος» της Ιεράς Μητρόπολης Δημητριάδος και Αλμυρού.

*H Νάντια Μαχά-Μπιζούμη είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Λαογραφίας στο ΤΙΕ/ΔΠΘ. Το παρόν κείμενο είναι η εισήγησή της στην εκδήλωση παρουσίασης του τόμου «Ψηφιακά Μέσα και Πολιτισμός: από το Αρχείο στην Ψηφιακή Αφήγηση», σε επιμέλεια των Μανόλη Γ. Βαρβούνη και Αλέξανδρου Καπανιάρη (εκδ. Κ. & Μ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2024), καθώς και του βιβλίου «Αρχειακή εθνογραφία και αναγνώσεις σε ψηφιακό περιβάλλον. “Συνομιλώντας” με τα αρχεία των Πηλιορειτών εν Αιγύπτω. Ανθρωπιστικές επιστήμες και ψηφιακά μέσα» του Αλέξανδρου Καπανιάρη (εκδ. Πεδίο, Αθήνα 2021), που πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 17 Μαΐου, στον Βόλο, στην αίθουσα του Λυκείου των Ελληνίδων της πόλης, σε συνδιοργάνωση του Εργαστηρίου Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του ΤΙΕ/ΔΠΘ με την Ακαδημία Λαϊκού Πολιτισμού και Τοπικής Ιστορίας του Φορέα Πολιτισμού «Μαγνήτων Κιβωτός, για τη διάσωση του Πολιτιστικού Αποθέματος», της Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος και Αλμυρού.

Βλ. σχετικά το ρεπορτάζ της εκδήλωσης εδώ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.