«Με τον “Φωτογραφικο θαλαμο” προσπαθησα ‒εστω‒να τακτοποιησω μεσα μου αισθηματα και εποχες»

Φίλες και φίλοι,

θα ξεκινήσω με ευχαριστίες. Όχι γιατί πρέπει. Αλλά γιατί έτσι αισθάνομαι. Ευχαριστίες στην πάντα φιλόξενη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής, και βέβαια στην αεικίνητη Αθανασία Καρανίκα, που έχει έναν δικό της ιδιαίτερο τρόπο να μας υποδέχεται πάντα με αγάπη και να μοιράζεται μαζί μας τη θετική της ενέργεια. Την ευχαριστώ ιδιαίτερα και για την προθυμία και τον κόπο που κατέβαλε να ετοιμάσει αυτό το εξαιρετικής αισθητικής βίντεο με τις φωτογραφίες μου.

Ευχαριστίες θερμές οφείλονται σε αυτήν την ομάδα των αγαπημένων φίλων, τη  Νατάσσα, τη Σοφία, τον Γιάννη, την Άρτεμη, για την αγάπη τους, τον χρόνο τους, τον κόπο τους, την άμεση ανταπόκρισή τους στο κάλεσμα για αυτήν τη βιβλιοπαρουσίαση. Πρωτίστως, για την ευαισθησία με την οποία προσέγγισαν τα κείμενά μου, τη φιλόξενη διάθεση με την οποία τα υποδέχθηκαν, τα σχολίασαν και τα διάβασαν. Τους είμαι υπόχρεος.

Ευχαριστίες οφείλονται πρωτίστως σε όλες και όλους εσάς που είστε εδώ. Σας ευχαριστώ θερμά, γιατί αυτό το απόγευμα της Τετάρτης, μέσα στις πολλές υποχρεώσεις σας, κάπως σαν να σταματήσατε τη μέρα, κάπως σαν να ανοίξατε μια μικρή παρένθεση, για να χωρέσει η ποίηση, να χωρέσει ο λόγος που υπακούει σε ένα άλλο συντακτικό, ο λόγος που εκφέρεται με μια αλλόκοτη, αντισυμβατική γραμματική, προσπαθώντας να εκφράσει όχι το ανείπωτο, αλλά αυτό που δε χωρά, αυτό που περισσεύει. Όχι γιατί είναι λίγο, αλλά ακριβώς το αντίθετο, γιατί είναι πολύ, και όμως δύσκολα διακρίνεται, παραμένει μέσα στο τρέξιμο της μέρας σχεδόν αόρατο. Δε θα σας κουράσω. Άλλωστε, η βραδιά βαδίζει προς το τέλος της.

Θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας δυο ποιήματα. Όμως, πριν τα διαβάσω, νιώθω την ανάγκη να μοιραστώ μαζί σας λίγες σκέψεις για τη συλλογή, δυο λόγια μόνο, από το εργαστήριο, από τα παρασκήνια, από την πλευρά του δημιουργού σχετικά με τη συλλογή. Άλλωστε, τόσο η Σοφία (βλ. σχετικά εδώ) όσο και ο Γιάννης (βλ. σχετικά εδώ)  μίλησαν εξαιρετικά για τα κείμενα της συλλογής, αποκαλύπτοντας όψεις ακόμα και σε εμένα κρυφές.

Υπάρχει πάντα μια αμηχανία στην κυκλοφορία και παρουσίαση μιας νέας συλλογής. Είναι μια κάπως αμήχανη, ενδεχομένως άβολη διαδικασία. Είναι κάπως σαν να συστήνεις έναν καινούργιο φίλο που έφερες σε πάρτυ άλλων φίλων. Εσύ ξέρεις περισσότερα για αυτόν από εκείνους και θέλεις η γνωριμία να πάει οπωσδήποτε καλά. Να βρουν κοινά, να μιλήσουν την ίδια γλώσσα, να γνωριστούν, να χαλαρώσουν, να περάσουν καλά, να ανταλλάξουν τηλέφωνα ή Instagram, όπως παρατηρώ ότι συμβαίνει τελευταία. Ε, κάπως έτσι και απόψε. Διακατέχομαι από αυτήν τη γλυκιά αμηχανία. Οι καλοί μου φίλοι εδώ προηγουμένως σας σύστησαν αυτόν τον νέο γνωστό, κάνοντας εξαιρετική δουλειά. Μα, να το ξέρετε, πως απόψε από εδώ θα φύγω εξακολουθώντας να αγωνιώ για τη γνωριμία τη δική σας με τα ποιήματα της συλλογής, η οποία θα γίνει σε δικό σας χρόνο, με τη δική σας ταχύτητα και διάθεση. Κάπου αλλού.

Στη συλλογή υπάρχουν κείμενα που δουλεύω εδώ και δέκα χρόνια. Κείμενα που για κάποιον λόγο παρέμεναν ανοιχτά, για όλα αυτά τα χρόνια. Υπάρχουν, βέβαια, και κείμενα πιο πρόσφατα. Μέσα στη συλλογή που κρατάτε στα χέρια σας υπάρχουν κείμενα που μου συμπεριφέρθηκαν με μεγαλύτερη ή λιγότερη δυσκολία. Κείμενα περισσότερο ή λιγότερο δύστροπα. Τα δέκα αυτά χρόνια συνέβησαν πολλά. Τόσο στον μικρόκοσμο όσο και τον μακρόκοσμό μου. Όταν ξεκίνησε η συγγραφή, η οικονομική κρίση βάθαινε, και εξακολουθεί να βαθαίνει, μετά ήρθε ο Covid, απώλειες προσωπικές, “πένθη της οικογένειας, χωρισμοί, / αισθήματα δικών μου” που λέει κι ο Καβάφης, αλλά και νέες γνωριμίες, δυνατές φιλίες, σχέσεις που απλώνουν μέχρι σήμερα σαν τα κλαδιά των δέντρων

Τα κείμενα είναι εποχές. Άνθρωποι, αισθήματα, τόποι και χρόνοι. Δε δημοσιεύω συχνά. Μάλιστα, αυτήν τη φορά, μάλλον το παράκανα. Ο «Φωτογραφικός θάλαμος» έρχεται μετά από 10 χρόνια από το «Δεν έρχονται» (Μανδραγόρας, 2015). Στη συλλογή υπάρχουν κείμενα που δουλεύω εδώ και δέκα χρόνια. Κείμενα που για κάποιον λόγο παρέμεναν ανοιχτά, για όλα αυτά τα χρόνια. Υπάρχουν, βέβαια, και κείμενα πιο πρόσφατα. Μέσα στη συλλογή που κρατάτε στα χέρια σας υπάρχουν κείμενα που μου συμπεριφέρθηκαν με μεγαλύτερη ή λιγότερη δυσκολία. Κείμενα περισσότερο ή λιγότερο δύστροπα. Τα δέκα αυτά χρόνια συνέβησαν πολλά. Τόσο στον μικρόκοσμο όσο και τον μακρόκοσμό μου. Όταν ξεκίνησε η συγγραφή, η οικονομική κρίση βάθαινε, και εξακολουθεί να βαθαίνει, μετά ήρθε ο Covid, απώλειες προσωπικές, «πένθη της οικογένειας, χωρισμοί, / αισθήματα δικών μου» που λέει κι ο Καβάφης, αλλά και νέες γνωριμίες, δυνατές φιλίες, σχέσεις που απλώνουν μέχρι σήμερα σαν τα κλαδιά των δέντρων. Όλα αυτά, με κάποιον τρόπο, έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους στα ποιήματα της συλλογής. Έτσι, τα ποιήματα αυτά αποκτούν για μένα τη διάσταση ενός χρονικού. Ενός χρονικού αυστηρά ιδιωτικού. Και γι’ αυτό ενδεχομένως ιδιότυπου, ιδιόμορφου, ίσως και παράξενου. Το στοίχημα στην προκειμένη περίπτωση ήταν κατά πόσο τελικά κατάφερα να κρύψω ή καλύτερα να μετασχηματίσω αυτό το ιδιωτικό χρονικό σε λογοτεχνικό, που πάει να πει να γίνουν οι σκέψεις, οι στίχοι ποίημα, κείμενο λογοτεχνικό, ανάγνωσμα δημόσιο. Σε κάθε περίπτωση, νιώθω πως με τον «Φωτογραφικό θάλαμο» κλείνω, με κάποιον τρόπο, κάποιους λογαριασμούς, προσπάθησα ‒έστω‒ να τακτοποιήσω μέσα μου αισθήματα και εποχές.

Όμως, αυτή η συλλογή έχει κάτι που δεν είχαν οι προηγούμενες. Την εικόνα. Η αλήθεια, βέβαια, είναι πως είμαι ένας ποιητής της εικόνας. Δουλεύω με λέξεις και εικόνες. Η εικόνα αποτελεί δομικό συστατικό της ποίησής μου μέχρι σήμερα. Όμως, στον «Φωτογραφικό θάλαμο», οι εικόνες αυτονομήθηκαν. Πέρα από αυτές που κρύβονται ανάμεσα στις λέξεις και αναπαρίστανται μέσω του ποιητικού λόγου, σε αυτήν τη συλλογή οι φωτογραφίες (δικές μου και άλλων) συντάσσονται πλάι στο κείμενο. Η κατάσταση είναι αρκετά υβριδική, κάπως αδιαμόρφωτη και εύχομαι αυτό να λειτουργεί κάπως αποσταθεροποιητικά για τον αναγνώστη όπως και για μένα.

Τι είναι, λοιπόν, ή τι δεν είναι αυτή η συλλογή σε σχέση με τις φωτογραφίες που περιέχει. Σίγουρα δεν είναι ένα φωτογραφικό λεύκωμα, οι φωτογραφίες εδώ λειτουργούν ως ντοκουμέντα και όχι ως εκθέματα. Στοιχειοθετούν αισθήματα, καταστάσεις, δίχως να τα εκθέτουν. Επιπλέον, και αυτό είναι το πιο σημαντικό, στο επίκεντρο δε βρίσκεται η εικόνα, αλλά η λέξη, ο λόγος. Όμως, τώρα, μαζί με τη λέξη, ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος και με την εικόνα, η οποία είναι εκεί άλλοτε συμπληρώνοντας το κείμενο, άλλοτε σχολιάζοντάς το, άλλοτε δίνοντας απλώς την αφορμή για να ξεκινήσει το κείμενο ή να συνεχιστεί με όρους οπτικούς. Και όμως, όλα αυτά συμβαίνουν δίχως η εικόνα να προϋποθέτει τη λέξη, ούτε η λέξη να προϋποθέτει την εικόνα. Και τα δύο μέσα συντάσσονται αυτόνομα, αυθύπαρκτα, ανεξάρτητα το ένα από το άλλο και ταυτόχρονα συμπληρωματικά. Μένει, επομένως, στον αναγνώστη να αποφασίσει για το αν θα προχωρήσει σε συσχετισμό και πώς θα το κάνει αυτό.

Τι είναι, ή τι δεν είναι αυτή η συλλογή σε σχέση με τις φωτογραφίες που περιέχει. Σίγουρα δεν είναι ένα φωτογραφικό λεύκωμα, οι φωτογραφίες εδώ λειτουργούν ως ντοκουμέντα και όχι ως εκθέματα. Στοιχειοθετούν αισθήματα, καταστάσεις, δίχως να τα εκθέτουν. Επιπλέον, και αυτό είναι το πιο σημαντικό, στο επίκεντρο δε βρίσκεται η εικόνα, αλλά η λέξη, ο λόγος. Όμως, τώρα, μαζί με τη λέξη, ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος και με την εικόνα, η οποία είναι εκεί άλλοτε συμπληρώνοντας το κείμενο, άλλοτε σχολιάζοντάς του, άλλοτε δίνοντας απλώς την αφορμή για να ξεκινήσει το κείμενο ή να συνεχιστεί με όρους οπτικούς. Και όμως, όλα αυτά συμβαίνουν δίχως η εικόνα να προϋποθέτει τη λέξη, ούτε η λέξη να προϋποθέτει την εικόνα

Όπως περίπου συνέβη απόψε με την προβολή των φωτογραφιών κατά τη διάρκεια της βιβλιοπαρουσίασης. Άθελά σας σας προσκάλεσα να συμμετάσχετε σε ένα πείραμα. Σας προσκάλεσα, δε σας ανάγκασα, να συμμετάσχετε σε μια υβριδική ανάγνωση του «Φωτογραφικού θαλάμου». Η προβολή των φωτογραφιών ήταν σιωπηλή. Το βλέμμα σας κινήθηκε αυθόρμητα και κατά βούληση προς τις φωτογραφίες. Μπορεί από περιέργεια, μπορεί από αμηχανία, ίσως γιατί νιώσατε ότι πρέπει, ίσως από βαρεμάρα, κι όμως το βλέμμα σας κάποια στιγμή επέτρεψε στη φωτογραφία που προβαλλόταν μια κάποια στιγμή να συνοδεύσει, να συνδυαστεί στη σκέψη σας  με όσα ακούγατε.

Στο σημείο αυτό επιτρέψτε μου να ευχαριστήσω θερμά τον εκδότη μου, Θόδωρο Κουλεδάκη και την ΚΑΠΑ Εκδοτική για την εμπιστοσύνη και τη στήριξη, καθώς και τον γραφίστα Γιάννη Τσίγκα για τον σχεδιασμό και την ιδιαίτερη αισθητική της έκδοσης. Ο Γιάννης κατάφερε να εξισορροπήσει επιτυχημένα, εύστοχα και με τόλμη την συνύπαρξη εικόνας και ποιητικού λόγου.

Οι εικόνες που περιέχονται στη συλλογή είναι εικόνες και φωτογραφίες που με συντρόφεψαν τα χρόνια που διήρκησε η συγγραφή του «Φωτογραφικού θαλάμου». Πρόκειται, κυρίως, για αστικά τοπία της Κομοτηνής και της γενέθλιας πόλης μου, της Καβάλας. Αγαπώ τα σπίτια, κυρίως τα εγκαταλελειμμένα. Αγαπώ τις ρωγμές του χρόνου, που σαν ρυτίδες απλώνουν και τα αγκαλιάζουν, ενώ πολύ συχνά επιτρέπουν αδιάκριτα βλέμματα στο εσωτερικό τους. Όταν αυτοί που τα κατοίκησαν χρόνια είναι πια απόντες. Μπορεί αρκετά από αυτά να τα αναγνωρίσατε. Να μένετε δίπλα τους ή να τα συναντάτε στις αστικές σας βόλτες. Κάποια από τα σπίτια αυτά σήμερα δεν υπάρχουν, έχουν γκρεμιστεί, στη θέση τους υπάρχει κενό ή κάποιο νέο κτήριο με νέα ζωή, που όμως για μένα πλέον δεν έχει την ίδια σημασία, το ίδιο βάρος. Επαναλαμβάνω συχνά τις ίδιες διαδρομές στην πόλη. Κάθε φορά με άλλη ματιά, καμιά φορά με νοσταλγία για τα φωτογραφικά πλάνα που πλέον δεν είναι διαθέσιμα για τον φακό μου. Αποτελούν, υπό μία έννοια, προσωπικά τοπόσημα μνήμης και λήθης, φωτογραφικά αλφάδια έλξης και απώθησης, μεταιχμιακές ου-τοπίες μεταξύ παρελθόντος και παρόντος. Ως τέτοια προσωπικά τοπόσημα χρησιμοποιούνται και στη συλλογή.

Ξεκίνησα με ευχαριστίες. Ευχαριστίες σε ανθρώπους. Γιατί για μένα οι άνθρωποι είναι ο τόπος. Οι άνθρωποι, παρόντες και απόντες, αποτελούν τα σημεία αναφοράς μου. Δεν είμαι από εδώ. Κι ας πέρασε από εδώ ο παππούς μου, του οποίου το όνομα έχω, ως πρόσφυγας το ’22. Διωγμένος από το Φανάρι της Σηλύβριας στην Ανατολική Θράκη έκανε εδώ την πρώτη στάση, όμως είχε υγρασία πολλή ο τόπος και έτσι συνέχισε προς τα δυτικά. Τελικά, εγκαταστάθηκε σε ένα μέρος με εξίσου πολλή υγρασία –πικρή ειρωνεία της τύχης ή/και της ιστορίας. Εγώ ήρθα στην Κομοτηνή, για πρώτη φορά, ως φαντάρος το 2007. Μόνιμα εγκατεστημένος με την οικογένειά μου είμαι στην πόλη από το 2009. Δεν είμαι από εδώ, κι όμως η εναρκτήρια παρουσίαση της συλλογής γίνεται εδώ στην Κομοτηνή, γιατί εδώ είναι πια οι άνθρωποί μου, οι αγαπημένοι μου φίλοι, εσείς που είστε απόψε εδώ και σας ευχαριστώ θερμά για όσα ανυποψίαστες και ανυποψίαστοι έχετε μοιραστεί μαζί μου όλα αυτά τα χρόνια, τα οποία βρήκαν τον τρόπο και τρύπωσαν μέσα μου, μπερδεύτηκαν στο μελάνι και αποτυπώθηκαν στο φιλμ των ποιημάτων της συλλογής, για την οποία σήμερα μιλάμε. Σας ευχαριστώ θερμά!

*Ο Χάρης Μιχαλόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής Λατινικής Φιλολογίας στο Τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών του ΔΠΘ και ποιητής. Το παρόν κείμενό του είναι η ομιλία του στην εκδήλωση παρουσίασης της ποιητικής του συλλογής «Φωτογραφικός θάλαμος» (Κάπα Εκδοτική, 2025), που διοργανώθηκε από τη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής, στο πλαίσιο των δράσεών της που υλοποιούνται με την ΚΟΙΝΣΕΠ «Κομοτηνή Εν Δράσει», το Δημοκρίτειο Βιβλιοχαρτοπωλείο, την Κάπα Εκδοτική και τον «Παρατηρητή της Θράκης», την Τετάρτη 5 Νοεμβρίου 2025, στο Τσανάκλειο Μέγαρο – Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής.

Μπορείτε να διαβάσετε το αναλυτικό ρεπορτάζ της εκδήλωσης εδώ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.