Κοσουκε Φουκουντα, απο τον Καζαντζακη στην αναζητηση της ελληνικοτητας
Ο Κόσουκε Φουκούντα (Kosuke Fukuda) γεννήθηκε το 1990 στην Εχίμε της Ιαπωνίας. Σπούδασε Ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίας και Νεοελληνική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο του Κιότο και ολοκλήρωσε στο ίδιο Πανεπιστήμιο τη διδακτορική του διατριβή, λαμβάνοντας διδακτορικό με ειδίκευση στη φιλοσοφία του Σπινόζα. Το 2019-2021 υπήρξε επισκέπτης ερευνητής στο Τμήμα Μεσαιωνικής και Νεότερης Ελληνικής Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στη συνέχεια, εργάστηκε ερευνητικά και διδακτικά σε ιαπωνικά πανεπιστήμια, μεταξύ άλλων στο Πανεπιστήμιο της Οσάκα και στο Πανεπιστήμιο του Κιότο. Από τον Απρίλιο του 2026 διδάσκει ως επίκουρος καθηγητής στο Shujitsu University της Οκαγιάμα και είναι πρόεδρος της διοικούσας επιτροπής της Japan Society of Greek Linguistics and Literature. Είναι μέλος του PEN Greece και της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, ενώ το 2023 τιμήθηκε με Ειδική Διάκριση από τη 16η Παγκόσμια Γενική Συνέλευση της ΔΕΦΝΚ, για τη συμβολή του στην προώθηση του έργου του Καζαντζάκη. Το κύριο ερευνητικό του πεδίο είναι η ιστορία της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας και σκέψης.
Ο Φουκούντα και ο Καζαντζάκης
Ο Νίκος Καζαντζάκης βρίσκεται στον πυρήνα της επιστημονικής διαδρομής του Φουκούντα. Το ενδιαφέρον του, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην αισθητική ή φιλοσοφική ανάλυση του έργου του Κρητικού συγγραφέα. Κεντρικό αντικείμενο της έρευνάς του είναι η εικόνα της Ελλάδας και των Ελλήνων που διαμορφώνεται μέσα στο καζαντζακικό έργο και, ειδικότερα, ο τρόπος με τον οποίο αυτή η εικόνα συνδέεται με τον ελληνικό εθνικισμό, τη Δύση και την Ανατολή.
Η κορύφωση αυτής της έρευνας είναι η μονογραφία με τίτλο: «Μελέτη του Νίκου Καζαντζάκη: Η δομή του ελληνικού εθνικισμού και η λογοτεχνία και φιλοσοφία ως προδιαγραφή». Πρόκειται για τόμο 413 σελίδων, ο οποίος παρακολουθεί τη ζωή και την πνευματική εξέλιξη του Καζαντζάκη και εξετάζει, μέσα από τα έργα του, τη δική του ιδιαίτερη αντίληψη για την Ελλάδα.
«Ο Φουκούντα εξετάζει την ιστορική διαμόρφωση της νεοελληνικής συνείδησης, από την αρχαιότητα και το Βυζάντιο έως την οθωμανική περίοδο, τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό και τον 19ο αιώνα. Στην επίσημη περίληψη της μονογραφίας επισημαίνεται ότι η νεότερη Ελλάδα βρέθηκε σε μια ιδιότυπη θέση ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή: από τη μία πλευρά διεκδικούσε την καταγωγή της από την κλασική Ελλάδα και την ένταξή της στη δυτική Ευρώπη· από την άλλη, η βυζαντινή και οθωμανική ιστορία της και η γεωγραφική της θέση επέτρεπαν στη Δύση να την αντιμετωπίζει ως “ανατολική”»
Η πρωτοτυπία της μελέτης βρίσκεται, σύμφωνα με την επίσημη παρουσίασή της από το Πανεπιστήμιο του Κιότο, στην προσπάθεια να αποδειχθεί ότι η Ελλάδα του Καζαντζάκη δεν ταυτίζεται με την εξιδανικευμένη αρχαία Ελλάδα που διαμόρφωσε η νεότερη Δύση. Ο Καζαντζάκης, αντίθετα, διαμόρφωσε την εικόνα του ελληνικού κόσμου μέσα από τις εμπειρίες του στη Ρωσία, στη Μέση Ανατολή, στην Αφρική και στην Άπω Ανατολή.
Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία το ζήτημα της Ανατολής. Ο Φουκούντα εξετάζει την ιστορική διαμόρφωση της νεοελληνικής συνείδησης, από την αρχαιότητα και το Βυζάντιο έως την οθωμανική περίοδο, τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό και τον 19ο αιώνα. Στην επίσημη περίληψη της μονογραφίας επισημαίνεται ότι η νεότερη Ελλάδα βρέθηκε σε μια ιδιότυπη θέση ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή: από τη μία πλευρά διεκδικούσε την καταγωγή της από την κλασική Ελλάδα και την ένταξή της στη δυτική Ευρώπη· από την άλλη, η βυζαντινή και οθωμανική ιστορία της και η γεωγραφική της θέση επέτρεπαν στη Δύση να την αντιμετωπίζει ως «ανατολική».
Ο Καζαντζάκης ενδιαφέρει τον Φουκούντα ακριβώς επειδή δεν αποδέχεται παθητικά αυτήν την αντίθεση. Στη δεύτερη ενότητα της μονογραφίας του εξετάζεται ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας αναγνωρίζει θετικά την ανατολική διάσταση της Ελλάδας και εντάσσει στην αντίληψή του για τον ελληνικό πολιτισμό εμπειρίες από έναν πολύ ευρύτερο μη δυτικό κόσμο.
Στην κατεύθυνση αυτή εντάσσονται και οι μελέτες του για τα ταξίδια του Καζαντζάκη. Ο Φουκούντα έχει δημοσιεύσει εργασία για τον Καζαντζάκη στην Ιαπωνία και την Κίνα, ενώ η έρευνά του αφορά επίσης το «Ταξιδεύοντας στην Ιαπωνία» και τη σχέση του με τη γενικότερη καζαντζακική αντίληψη της Ανατολής. Στο ερευνητικό του έργο περιλαμβάνεται επίσης η Ρωσία, και ειδικότερα η σχέση του Καζαντζάκη με τη Σοβιετική Ρωσία. Το 2026 δημοσιεύει μαζί με τον Hiroaki Yoshikawa μελέτη με θέμα τον Καζαντζάκη ως «συγγραφέα που επισκέφθηκε τη Σοβιετική Ένωση». Και υπάρχει και παλαιότερη μελέτη του Φουκούντα με τίτλο: «Ο Καζαντζάκης και η αναζήτηση της “Ανατολής”: η επιρροή των ταξιδιών στη Ρωσία και της μελέτης της ρωσικής λογοτεχνίας», όπου εξετάζει την περίοδο 1925-1930.
Η «Ασκητική» έχει επίσης θέση σε αυτήν την προβληματική, όπως και γενικότερα η σχέση της λογοτεχνίας και της φιλοσοφίας στον Καζαντζάκη. Υπάρχει μελέτη του με τίτλο: «Δοκίμιο για τη μεταφυσική και την ορθόδοξη θεολογία του Νίκου Καζαντζάκη – με επίκεντρο την “Ασκητική”». Εκεί εξετάζει την «άσκηση» σε σχέση με τη συνέργεια, την ανάβαση και την ελευθερία στην ορθόδοξη θεολογία.
Ήδη ο τίτλος της μονογραφίας του Φουκούντα χαρακτηρίζει τη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία ως ένα είδος «θεραπευτικής αγωγής». Δεν πρόκειται, επομένως, για μια μελέτη που αντιμετωπίζει τα λογοτεχνικά έργα απομονωμένα από την ιστορία των ιδεών. Αντίθετα, ο Φουκούντα επιχειρεί να παρακολουθήσει τον τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνία συμμετέχει στη διαμόρφωση μιας αντίληψης για την Ελλάδα.
Το συμπέρασμα της μονογραφίας είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον: η ελληνικότητα στον Καζαντζάκη αποκτά δύο διαστάσεις, χρονική και γεωγραφική. Χρονικά εκτείνεται από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη Ελλάδα· γεωγραφικά δεν περιορίζεται στη Δύση αλλά ανοίγεται προς την Ανατολή. Ο Φουκούντα υποστηρίζει έτσι ότι ο Καζαντζάκης επιχείρησε να υπερβεί τόσο την άκριτη λατρεία της Δύσης όσο και έναν κλειστό ελληνοκεντρικό εθνικισμό.
Ο Φουκούντα ως μεταφραστής
Η μεταφραστική δραστηριότητα του Φουκούντα συμπληρώνει ουσιαστικά την ερευνητική του εργασία. Μεταφέρει στα ιαπωνικά έργα που αντιπροσωπεύουν διαφορετικές περιόδους και διαφορετικές εκφράσεις του ελληνικού πολιτισμού.
Ιδιαίτερη είναι βέβαια η θέση που κατέχει ο Καζαντζάκης. Το 2024 κυκλοφόρησε στην Ιαπωνία η δίγλωσση έκδοση «Νίκος Καζαντζάκης – Ταξιδεύοντας: Ιαπωνία – Κίνα», σε μετάφραση του Φουκούντα και επιμέλεια του Hiroaki Yoshikawa. Παράλληλα έχει μεταφράσει σε συνέχειες στα ιαπωνικά την «Ιστορία της ρωσικής λογοτεχνίας»του Καζαντζάκη. Η επιλογή αυτών των έργων έχει ιδιαίτερη σημασία: ο Φουκούντα δεν μεταφράζει μόνο τον Καζαντζάκη ως λογοτέχνη, αλλά και ως διανοούμενο που ταξιδεύει, μελετά πολιτισμούς και αναζητά μέσα από αυτούς τη θέση της Ελλάδας.
«Ο Φουκούντα δεν είναι απλώς ένας Ιάπωνας ερευνητής που μελετά την Ελλάδα από την ιαπωνική σκοπιά, αλλά έχει γράψει και ελληνόγλωσση επιστημονική μελέτη για την ελληνικότητα του Καζαντζάκη. Και ίσως γι’ αυτό η ματιά του Φουκούντα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για τον ίδιο τον Έλληνα αναγνώστη. Επειδή κοιτάζει την Ελλάδα από μια μεγάλη πολιτισμική απόσταση, μας υπενθυμίζει ότι η ελληνικότητα δεν είναι μόνο αυτό που γνωρίζουμε για τον εαυτό μας. Είναι και αυτό που ανακαλύπτουμε όταν κάποιος άλλος, από την άλλη άκρη του κόσμου, επιχειρεί να καταλάβει τι σημαίνει να είσαι Έλληνας»
Η μεταφραστική του δραστηριότητα επεκτάθηκε και στη σύγχρονη ελληνική ποίηση. Η «Ανθολογία σύγχρονης ελληνικής ποίησης – Ποιητές που τιμήθηκαν με το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας» περιλαμβάνει 26 ποιητές που τα έργα τους βραβεύτηκαν την περίοδο 2010-2022. Η επιλογή είναι σημαντική επειδή μεταφέρει στην Ιαπωνία όχι απλώς έναν «μεγάλο Έλληνα συγγραφέα» (Καζαντζάκη), αλλά ένα πολύφωνο δείγμα της σύγχρονης ελληνικής ποίησης. Ο Φουκούντα λειτουργεί έτσι ως πολιτισμικός διαμεσολαβητής ανάμεσα σε δύο λογοτεχνικούς κόσμους.
Στις πρόσφατες μεταφραστικές του δραστηριότητες περιλαμβάνονται:
- Η Τέσυ Μπάιλα: Μετέφρασε στα ιαπωνικά το μυθιστόρημά της «Το παραμύθι της βροχής», το οποίο κυκλοφόρησε στην Ιαπωνία με τον τίτλο «Τσάι στη βροχή» από τις εκδόσεις Kyoryokusha.
- Η Βίκυ Δράκου: Μετέφρασε το βιβλίο της «Βικτωρία: Μαρτυρίες και αναμνήσεις από την Πόλη… σαν μυθιστόρημα», που εστιάζει στην ιστορία της ελληνικής κοινότητας της Κωνσταντινούπολης.
- Ο Ηρακλής Μήλλας: Μετέφρασε το έργο του «Οικογενειακός Τάφος».
- Ο Χασάν Αχμέτ: Έχει μεταφέρει στα ιαπωνικά τη σύγχρονη ποιητική παραγωγή του Κομοτηναίου ποιητή.
- Η Αναστασία Ν. Μαργέτη: Μετέφρασε στα ιαπωνικά το έργο της «Πλάτων – Ψυχή και (π)οίηση – Διαλεκτική των αντιθέτων (57 επιγράμματα)».
- Η Σοφία Γιακοβίδου: Το 2025 μετέφρασε και δημοσίευσε πέντε ποιήματά της στην ποντιακή διάλεκτο, από τη συλλογή «Τη ψ̌ής-ι-μ’ θαλασσάκρι͜α», σε ιαπωνικό περιοδικό.
Από την ελληνικότητα στον ελληνισμό των συνόρων
Ακριβώς εδώ φαίνεται η βαθύτερη διεύρυνση του ερευνητικού ενδιαφέροντος του Φουκούντα. Μετά τον Καζαντζάκη, στρέφεται σε άλλες μορφές του ελληνισμού που δεν χωρούν εύκολα στην εικόνα μιας ομοιογενούς εθνικής ταυτότητας.
Από την Κωνσταντινούπολη και τον Πόντο έως την Κύπρο και τη Θράκη, το ενδιαφέρον του Φουκούντα στρέφεται όλο και περισσότερο προς τους συνοριακούς και πολυπολιτισμικούς χώρους του ελληνισμού.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η «Λωξάντρα» της Μαρίας Ιορδανίδου. Ο Φουκούντα έχει αφιερώσει δύο μελέτες στο έργο: η πρώτη εξετάζει τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης ως κατοίκους μιας πολυεθνικής πόλης, ενώ η δεύτερη εστιάζει στη νοσταλγία των ελληνικής καταγωγής κατοίκων της Κωνσταντινούπολης και στη διαφορετική παρουσία της μητέρας και της εργαζόμενης γυναίκας (Το 2023, «Η Λωξάντρα και οι Έλληνες της Πόλης – μια πόλη πολυεθνικής συνύπαρξης…», “Propylaia”, 29, Ιαπωνική Εταιρεία Ελληνικών Σπουδών και το2024,«Η νοσταλγία των Ρωμιών στην Κωνσταντινούπολη στη Λωξάντρα…»,“Propylaia”, 30, Ιαπωνική Εταιρεία Ελληνικών Σπουδών).
Ανάλογο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η μελέτη του για τον Γιώργο Θεοτοκά και τον «Λεωνή», όπου συγκρίνει τις αναπαραστάσεις της Κωνσταντινούπολης και της Αθήνας, και εξετάζει τη συνείδηση των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης («Η συνείδηση των Ρωμιών της Κωνσταντινούπολης στον “Λεωνή” του Γιώργου Θεοτοκά – μέσα από τη σύγκριση της αναπαράστασης της Κωνσταντινούπολης και της Αθήνας»,“Propylaia”, 31, 2025).
Η κατεύθυνση αυτή γίνεται ακόμη σαφέστερη στα τρέχοντα ερευνητικά του προγράμματα. Από το 2026 στρέφεται στη μελέτη της διασυνοριακής λογοτεχνίας και τις αλληλεπιδράσεις με τη μουσουλμανική μειονότητα στη Θράκη, εστιάζοντας στα λογοτεχνικά έργα των μελών της.
Έτσι, μπορούμε να διακρίνουμε μια αξιοπρόσεκτη πνευματική διαδρομή. Ο Φουκούντα ξεκίνησε αναζητώντας τι σημαίνει Ελλάδα για τον Καζαντζάκη. Για να απαντήσει, ακολούθησε τον συγγραφέα στην Ανατολή και στη Δύση, στη Ρωσία, στην Κίνα και στην Ιαπωνία. Στη συνέχεια, όμως, το ερώτημα διευρύνθηκε: τι σημαίνει ελληνικότητα όταν η Ελλάδα δεν εξετάζεται ως κλειστό και αυτονόητο σύνολο, αλλά μέσα από την Κωνσταντινούπολη, τον Πόντο, την Κύπρο και, σήμερα, τη Θράκη;
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της πορείας του. Ένας Ιάπωνας νεοελληνιστής, μελετώντας τον Καζαντζάκη, οδηγείται από την Ελλάδα ως εθνική ιδέα στην Ελλάδα ως χώρο συνάντησης. Η ελληνικότητα γίνεται λιγότερο μια στατική ταυτότητα και περισσότερο μια διαρκής σχέση: με τη Δύση και την Ανατολή, με την αρχαιότητα και το παρόν, με τη διασπορά, τις μειονότητες, τη μνήμη και τα σύνορα.
Το PEN Greece αναφέρει ότι ο Φουκούντα έχει γράψει στα ελληνικά το άρθρο: «Ο Καζαντζάκης και η Ελληνικότητα», στον συλλογικό τόμο «Νίκος Καζαντζάκης, Η απω-ανατολική ματιά» (επιμ. Έλενα Αβραμίδου, Ένεκεν, 2019).
Αυτό θεωρώ πως είναι εξαιρετικά σημαντικό, επειδή αποδεικνύει ότι ο Φουκούντα δεν είναι απλώς ένας Ιάπωνας ερευνητής που μελετά την Ελλάδα από την ιαπωνική σκοπιά, αλλά έχει γράψει και ελληνόγλωσση επιστημονική μελέτη για την ελληνικότητα του Καζαντζάκη.
Και ίσως γι’ αυτό η ματιά του Φουκούντα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για τον ίδιο τον Έλληνα αναγνώστη. Επειδή κοιτάζει την Ελλάδα από μια μεγάλη πολιτισμική απόσταση, μας υπενθυμίζει ότι η ελληνικότητα δεν είναι μόνο αυτό που γνωρίζουμε για τον εαυτό μας. Είναι και αυτό που ανακαλύπτουμε όταν κάποιος άλλος, από την άλλη άκρη του κόσμου, επιχειρεί να καταλάβει τι σημαίνει να είσαι Έλληνας.
*Ο Πασχάλης Κατσίκας είναι βιβλιοθηκονόμος στο Τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών του ΔΠΘ και ποιητής. Το παρόν κείμενό του είναι η ομιλία του στην εκδήλωση «Γνωρίζοντας τον Κόσουκε Φουκούντα· τον Ιάπωνα νεοελληνιστή και μεταφραστή του Καζαντζάκη και της σύγχρονης νεοελληνικής λογοτεχνίας», που διοργάνωσαν η Στέγη Πολιτισμού ΑΜΘ, στο πλαίσιο του Προγράμματος Ορφέας 2026, και ο «Παρατηρητής της Θράκης», υπό την αιγίδα της Αντιδημαρχίας Πολιτισμού και Νέας Γενιάς του Δήμου Κομοτηνής, την Τρίτη 15 Σεπτεμβρίου στο φουαγιέ του Μεγάρου Μουσικής Κομοτηνής.
Βλ. σχετικό ρεπορτάζ ΕΔΩ.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
