Διαβαζοντας το «Διαστρεμμα» του Κωνσταντινου Λιχνου

Θα ήταν ολέθριο αναγνωστικό σφάλμα να προσεγγίσει κανείς τη Νουβέλα «Διάστρεμμα» του Κωνσταντίνου Λίχνου, αποκλειστικά ως ένα ψυχογράφημα τριών νευρωτικών γυναικών της αστικής τάξης. Στον πυρήνα της, η εξαιρετική αυτή νουβέλα αποτελεί ένα βαθιά πολιτικό κείμενο, μια αδυσώπητη χαρτογράφηση της μετανεωτερικής αλλοτρίωσης. Στις σελίδες του έργου, το φάντασμα του Mark Fisher και της θεωρίας του περί «Καπιταλιστικού Ρεαλισμού» πλανάται βαριά πάνω από το τραπέζι της καφετέριας όπου διαδραματίζεται το έργο. Οι ηρωίδες ασφυκτιούν σε ένα παρόν όπου έχει εμπεδωθεί η πεποίθηση πως «δεν υπάρχει εναλλακτική», όπου η επιβίωση έχει αντικαταστήσει ολοκληρωτικά τη ζωή.

Η διάδραση της Μάρθας (ψυχολόγου), της Σόνιας (φιλολόγου) και της Νίκης (φωτογράφου) αντανακλά τη δομική κατάρρευση της κοινωνικής συνοχής. Ο τίτλος του έργου, «Διάστρεμμα», λειτουργεί ως ευφυής αλληγορία για την ψυχοκοινωνική αναπηρία του σύγχρονου ανθρώπου. Είμαστε όλοι τραυματισμένοι, κουτσαίνουμε μέσα σε ένα τοξικό περιβάλλον, ανίκανοι να σταθούμε στα πόδια μας και, κυρίως, ανίκανοι να στηριχθούμε ουσιαστικά ο ένας στον άλλον. Οι τρεις φίλες του έργου έχουν χωρίσει τις μηνιαίες συναντήσεις του σε τρία στάδια: Ανηλεής Παρατήρηση – Αμείλικτη Κριτική – Αμέριστη Στήριξη. Ωστόσο, η έννοια της «Στήριξης», που υποτίθεται πως επιδιώκουν, ακυρώνεται διαρκώς από τον υπερτροφικό ατομικισμό και τον λεκτικό κανιβαλισμό της «Κριτικής». Η φιλία δεν είναι πια καταφύγιο, αλλά ένα πεδίο ανταγωνισμού και προβολής ανασφαλειών.

Η Νίκη, ως καλλιτέχνης, αποτελεί ίσως το πιο τραγικό σύμπτωμα αυτής της παραίτησης. Η τέχνη της, η φωτογραφία, δεν λειτουργεί ως μέσο κοινωνικής αφύπνισης, αλλά ως ένας φακός αποστασιοποίησης. Παρατηρεί την ανθρώπινη οδύνη μέσα από μια απόσταση ασφαλείας, αδυνατώντας να συστρατευθεί με ένα συλλογικό κίνημα, έναν συλλογικό αγώνα. Η επιλογή της να εστιάζει αποκλειστικά στην ατομική απώλεια και στη μοναξιά υποδηλώνει ακριβώς την απουσία κάθε συλλογικού, απελευθερωτικού οράματος. Όταν το μέλλον έχει ακυρωθεί, η τέχνη περιορίζεται στο να καταγράφει απλώς τα ερείπια του παρόντος, με τη δημιουργική δυστοκία της Νίκης να αντικατοπτρίζει την πολιτική αφωνία μιας ολόκληρης γενιάς.

Αυτή η απουσία εναλλακτικής και η συστημική κατάρρευση αποτυπώνονται ανάγλυφα και στον ρόλο των απόντων ανδρών, ιδιαίτερα των πατέρων, που λειτουργούν στο έργο ως πανίσχυρα κοινωνιολογικά σύμβολα. Ο τυφλός, αβοήθητος πατέρας της Μάρθας, που πέθανε μόνος, συμβολίζει το άλυτο, θαμμένο τραύμα μιας κοινωνίας που αρνείται να πενθήσει, εξορθολογίζοντας τον θάνατο. Ο καταρρακωμένος πατέρας της Σόνιας, τον οποίο καλείται να «υιοθετήσει» ακυρώνοντας τη δική της ζωή, αντιπροσωπεύει το ασήκωτο βάρος ενός παρελθόντος που συνθλίβει τη νέα γενιά. Όμως, είναι ο πατέρας της Νίκης, ο Αντώνης –υπεύθυνος νοσηλευτής για εβδομήντα κλίνες σε πτέρυγα οξέων στο Δρομοκαΐτειο–, που εισάγει την πιο σκληρή ταξική συνθήκη. Μέσα από τη δική του εξουθενωμένη φιγούρα, το κείμενο στηλιτεύει την κατάρρευση του Εθνικού Συστήματος Υγείας και του κράτους πρόνοιας. Είναι ο μόνος που παράγει ουσιαστικό έργο, και η φροντίδα της Νίκης προς αυτόν πηγάζει από καθαρή ταξική αλληλεγγύη, όχι από νευρωτική υποχρέωση.

Οι γυναίκες του «Διαστρέμματος» δεν είναι θύματα μιας αόριστης, προσωπικής τους ανεπάρκειας ή λανθασμένων ψυχολογικών επιλογών. Είναι θύματα μιας οικονομικοπολιτικής συγκυρίας που αποστραγγίζει τον ζωτικό τους χώρο. Ο Λίχνος μας παραδίδει ένα λογοτέχνημα για τη μοναξιά εντός του πλήθους, αναδεικνύοντας ότι στην εποχή του ύστερου καπιταλισμού, η αλληλεγγύη χωρίς ταξική συνείδηση μετατρέπεται σε μια εξαντλητική αυταπάτη. Ένα έργο-καθρέφτης της εποχής μας, γραμμένο με πολιτική οξυδέρκεια και αφοπλιστική ειλικρίνεια.

*Ο Αντώνης Χαριστός είναι φιλόλογος, συγγραφέας και  διευθυντής των εκδόσεων Υψικάμινος.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.