«Το φυσικο περιβαλλον διαμορφωνει ψυχες κι εσωτερικοτητες»

Ο ομότιμος Καθηγητής Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Μιχάλης Μερακλής, συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας, βρέθηκε πριν λίγες μέρες στην Κομοτηνή ως καλεσμένος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος του Τμήματος Γλώσσας Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξεινίων Χωρών σε μια συζήτηση με τους μεταπτυχιακούς φοιτητές για τις σχέσεις της Λαογραφίας με την Ιστορία.

Πριν την εκδήλωση μίλησε σε δημοσιογράφους για θέματα επικαιρότητας και λαογραφίας.

Συνέχεια στον πολιτισμό

Μιλώντας για το λαογραφικό πλούτο της χώρας μας, ο κ. Μερακλής τον αξιολόγησε θετικά «διότι υπάρχει ένα βάθος χρόνου – δεν είναι σωβινισμός να το λέμε – ένας πολιτισμός μακραίον διότι κατά ένα θαυμαστό τρόπο συνεχίστηκε». Σημείωσε ότι η λαϊκή παράδοση παρά το ότι θα μπορούσε να είχε εξαφανιστεί παρέμεινε γιατί είναι εκείνη που αφομοιώνει και δεν αφομοιώνεται. «Ζούμε, βέβαια, σε μια περίεργη εποχή ενός επιπόλαιου κι επιδερμικού μοντερνισμού που όταν διαπιστώνεις κάποια πράγματα χαρακτηρίζεσαι από «εθνικιστής» κι «εθνοκεντρικός» μέχρι «γραφικός». Εδώ, τίθεται ένα τεράστιο χρέος εκ των επιστημόνων που ασχολούνται με τον πολιτισμό, στην προκειμένη περίπτωση των Ελλήνων επιστημόνων που ασχολούνται με τον ελληνικό πολιτισμό και κατά κύριο λόγο το λαϊκό πολιτισμό, οι οποίοι πρέπει με σοβαρότητα και με τεκμήρια να στηρίζουν αυτή την αντικειμενική αλήθεια της συνέχειας. Δεν υποστηρίζω ότι οι άνθρωποι του 5ου π.Χ. αιώνα είμαστε ταυτόσημοι, αλλά υπάρχει συνέχεια. Υπάρχουν ρήξεις οι οποίες όμως είναι νεότερες μ’ αυτή τη ραγδαία εξέλιξη του τεχνολογικού πολιτισμού που άλλαξε άρδην τη ζωή της ανθρωπότητας. Έχουμε φτάσει στο σημείο να συζητούμε κατά πόσο το φυσικό περιβάλλον θα μείνει ανεπηρέαστο αλλά παρά ταύτα κι εφόσον δε μεταβάλλεται κατά τρόπο καθοριστικό το φυσικό περιβάλλον συνεχίζεται.

Κάτι άλλο που έχουν ξεχάσει οι σημερινοί πολιτισμολόγοι είναι η πολύ μεγάλη σημασία που έχει το φυσικό περιβάλλον στο οποίο ζει μια ομάδα. Είναι παράγοντας που διαμορφώνει νοοτροπίες» σχολίασε. Ο κ. Μερακλής προχώρησε, προκειμένου να το αποδείξει, σε μια «τρελή» όπως τη χαρακτήρισε υπόθεση. «Εάν πηγαίναμε οι Έλληνες ως ομάδα να ζήσουμε στο Κονγκό και περνούσαν τα χρόνια θα γινόμασταν Κονγκολέζοι. Εάν οι Κονγκολέζοι έρχονταν στην Ελλάδα θα γινόντουσαν Έλληνες. Δηλαδή, το φυσικό περιβάλλον διαμορφώνει ψυχές, διαμορφώνει εσωτερικότητες κι έτσι έχουμε ένα ενδιαφέρον διαλεκτικό παιχνίδι. Εάν μας δει κάποιος στις εξωτερικές μας κινήσεις, για παράδειγμα την αγάπη μας για τα κινητά τηλέφωνα και τα αυτοκίνητα, μας ταυτίζει με όλους τους άλλους ή μας περνάει στην πρωτοπορία, αλλά αυτό δε μπορεί να διηθήσει σε μια εσώτερη ύπαρξη του ανθρώπου. Εκεί μέσα αντιστεκόμαστε – πολλές φορές υποσυνείδητα – κάνουμε κινήσεις, χειρονομίες που δεν τις συνειδητοποιούμε κι αυτές μας προσδιορίζουν σ’ αυτή τη συνέχεια, σε κάποια σχέση με το παρελθόν».

Τεχνολογία και ανθρώπινος νους

Για το κατά πόσο μπορεί η τεχνολογία να λειτουργήσει υπέρ της λαογραφίας και της διατήρησης των πολιτισμικών χαρακτηριστικών μιας ομάδας ή ενός λαού, ο κ. Μερακλής απάντησε καταφατικά, εξηγώντας ότι μπορεί να χρησιμεύσει ως εργαλείο. «Δίνει τα μέσα να συγκεντρωθεί το υλικό, να μελετηθεί ως ένα βαθμό, δηλαδή να διευκολύνει σε ταξινομήσεις, σε κατατάξεις, στην ανεύρεση σπάνιων στοιχείων, αλλά η βαθύτερη επεξεργασία που θα αποκάλυπτε τη μέσα ζωή ενός λαού μένει έργο του ανθρώπου και του μυαλού του κι όχι του μυαλού του κομπιούτερ».

Ο κ. Μερακλής μίλησε για διαπάλη δυο μυαλών, του ανθρωπίνου κι αυτού του υπολογιστή που είναι αποτέλεσμα του πρώτου. «Η μηχανή είναι δημιούργημα του ανθρώπου αλλά διεκδικεί την απόλυτη κυριαρχία. Τα όσα συμβαίνουν στην εποχή μας είναι συγκλονιστικά» σχολίασε, σημειώνοντας ότι «οι άνθρωποι ακόμη και στις πιο απλές μορφές της ζωής τους ζουν κι εσωτερικά».

Ο κ. Μερακλής συμφώνησε με την άποψη ότι η κυριαρχία της μηχανής σχετίζεται και με την οικονομία της αγοράς που στην ουσία επιχειρηματικά έχει όφελος όταν οι μηχανές κερδίζουν έδαφος. «Η μηχανή εφευρέθηκε για να διευκολύνει τον άνθρωπο αλλά ο άνθρωπος είναι πλεονέκτης, είναι καπιταλιστής κι όχι κομμουνιστής. Το να γίνεις καπιταλιστής είναι το εύκολο, το να γίνεις κομμουνιστής είναι το δύσκολο, είναι ένας δυσχερέστατος αγώνας.

Έγιναν πειράματα, ζήσαμε κατά τρόπο συγκλονιστικό το τέλος της δεκαετίας του ’80 μια παταγώδη αποτυχία ενός τέτοιου πειράματος.

Βεβαίως η μηχανή έχει πίσω της την ελεύθερη αγορά, αλλά υπάρχει ένα περιθώριο αισιοδοξίας που στηρίζεται, κατά την άποψή μου, στην εσωτερική διάσταση του ανθρώπου, που είναι στο DNA του και αντιστέκεται. Όπως λέμε άδηλη αναπνοή υπάρχει και η άδηλη αντίσταση».

Στην ερώτηση τι θα καταγράψει ο λαογράφος του μέλλοντος, ο κ. Μερακλής απάντησε «όλα», σημειώνοντας ότι δε μπορούμε ν’ αγνοήσουμε την εξέλιξη του ανθρώπου. «Στην Ελλάδα επέστρεψα στις αρχές της δεκαετίας του ΄70 από τη Γερμανία όπου έκανα μια σύντομη θητεία στις μεταπτυχιακές σπουδές. Πρέπει να μιλήσουμε για τη λαογραφία του αστικού χώρου» ανέφερε έχοντας την εμπειρία της σύγκρισης ανάμεσα στους δυο λαούς και σχολίασε ότι λαογραφικό χαρακτήρα έχει και το ποδόσφαιρο το οποίο αγαπάει πολύ και μάλιστα δήλωσε ότι είναι ΑΕΚ γιατί ο πατέρας του ήρθε από την Κωνσταντινούπολη. «Εάν καθίσεις κοντά στον πιο απλό άνθρωπο διακρίνεις ότι είναι Έλληνας, ή Ιταλός ή …

Έχουμε πάρα πολύ κοινά οι άνθρωποι αλλά παραμένουν περιθώρια διαφοροποίησης κι αυτή είναι η προοπτική, για να μη γίνουμε μια μάζα. Δεν αποκλείεται κάποτε εάν η γη επιβιώσει να γίνει, γιατί και η γη δίνει τον αγώνα της. Άλλωστε και η ιστορία είναι μετακίνηση από το ένα σημείο στο άλλο». Ο κ. Μερακλής πιστεύει ότι πρέπει να επιστρέψουμε σε κάτι πιο ανθρώπινο, ίσως αν ο άνθρωπος μετριάσει τη χρήση των μηχανών. Μιλώντας για τις «διπλές» κινήσεις του ανθρώπου, αναφέρθηκε στην εξωτερική που μας δείχνει ταυτόσημους και την εσωτερική που διαφοροποιεί τους μεν από τους δε, ανάλογα με την παράδοση και το περιβάλλον.

Ο κ. Μερακλής υποστήριξε ότι «οι λαογράφοι πρέπει να μάθουν να λένε την αλήθεια» και ανέφερε ότι προσπαθεί να πείσει τους νέους για την ιδιαιτερότητα που υπάρχει σε κάθε λαό. Σημείωσε «δεν είμαστε ο περιούσιος λαός, αλλά ευτυχήσαμε να έχουμε μια ιστορία» είπε κι έδωσε ένα παράδειγμα της γλώσσας και του πολιτισμού σε βάθος χρόνου. «Έμαθα ότι σ’ ένα καλό φίλο και καλό οικονομολόγο έβγαλαν το παρατσούκλι Πελασγός γιατί όλα τα ανάγει στους Πελασγούς και τον ρώτησα αν η λέξη, για παράδειγμα, φιλοσοφία υπήρχε στους Πελασγούς γιατί η φιλοσοφία προϋποθέτει κάποια εξέλιξη».

Ο κ. Μερακλής επέλεξε να σχολιάσει τη διατήρηση κάποιων δομών της ελληνικής γλώσσας όπως είναι η συνθετική δυνατότητα που έχει. «Εάν οι Άγγλοι θέλουν να φτιάξουν μια νέα λέξη βάζουν τη μια λέξη δίπλα στην άλλη κι ένα ενωτικό κι έχουν το σούπερ – μάρκετ, ενώ εμείς θα πούμε υπεραγορά. Ακόμη κι ένας αγράμματος θα πει τη λέξη δωροκάρτα. Και η γερμανική γλώσσα έχει μια δομή που δε χάθηκε. Αυτό αποδεικνύει μια συνέχεια της γλώσσας, συνεχώς μπορεί να παράγονται νέες σύνθετες λέξεις».

Στην επισήμανση ότι σε πολλές περιοχές του κόσμου εξαφανίζονται διάλεκτοι και γλώσσες κι ότι μαζί με τα δάση του Αμαζονίου χάνονται και γλώσσες με πολύτιμα χαρακτηριστικά και μάλιστα γλώσσες με λέξεις που παραπέμπουν σε έννοιες συμφώνησε, λέγοντας. «Προσδοκώ μια στροφή των ανθρώπων. Βέβαια, θα έχουν χαθεί πολλά πράγματα, θα θρηνήσουμε νεκρούς, νεκρή φύση όπως τον Αμαζόνιο. Ίσως να είναι σαν να συνέρχεται η ανθρωπότητα από ένα κατακλυσμό και ξαναρχίζει, με την προϋπόθεση η φύση ν’ αντέξει».

Συγγραφικά σχέδια

Ο κ. Μερακλής ετοιμάζει ένα βιβλίο για το λαϊκό παραμύθι κι ένα άλλο που να εξετάζει το αρχαίο δράμα από την πλευρά της σχέσης του με το λαϊκό πολιτισμό, για το οποίο είπε. «Κυρίως, να δούμε το πώς αυτά τα μεγάλα ταλέντα που διαμορφώθηκαν μέσα σ’ ένα συγκεκριμένο χρόνο και χώρο αξιοποίησαν το λαϊκό πολιτισμό, τα πρωτογενή στοιχεία που πήραν κι έφτιαξαν αυτά τα αριστουργήματα. Ο Προμηθέας, για παράδειγμα, είναι γνωστό ότι ως μύθος υπήρχε σε πολλούς άλλους λαούς, όπως στον Καύκασο. Επομένως, συγκρίνουμε εκείνους τους μύθους με τον μύθο όπως τον επεξεργάστηκε ο Αισχύλος και λέμε ότι η επεξεργασία του Αισχύλου είναι ο δικός μας μύθος. Δηλαδή, ο Προμηθέας Δεσμώτης είναι όλων».

Μαρία Αμπατζή

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.