Πολυπολιτισμικοτητα, Γαμος και Ολυμπιακοι Αγωνες: μια ενδιαφερουσα προσεγγιση μεσα απο ενα θεατρικο δρωμενο

Τη Δευτέρα 15 Σεπτεμβρίου 2003, στο Δημοτικό Αμφιθέατρο του Δήμου Ξάνθης παρουσιάστηκε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μαθητική, οπτικοακουστική παράσταση έχουσα το πρωτότυπο θέμα: « Γάμος εν Ειρήνη: Παραδοσιακοί Γάμοι Θρακιωτών και Πομάκων Θράκης». Η εκδήλωση, ενταγμένη στο πρόγραμμα «Ολυμπιακή Παιδεία – Άξονας: Πολυπολιτισμικότητα» και χρηματοδοτούμενη από το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, βασιζόταν εξολοκλήρου στην επί σκηνής συμμετοχή σαράντα μαθητών και μαθητριών του 6ου Γυμνασίου (νυν Γυμνασίου «Γεώργιος Βιζυηνός») και 3ου Ενιαίου Λυκείου Ξάνθης. Ενορχηστρώτρια της πανέμορφης αυτής εκδήλωσης, η φυσικός και καθηγήτρια του 6ου Γυμνασίου Ξάνθης, κ. Ευδοκία Γούσγουλα, την οποία πλαισίωσε και αμέριστα υποστήριξε στην καινοτόμο αυτή προσπάθεια, εκτός από τον κ. Λυμπεράκη, Διευθυντή του Γυμνασίου Ξάνθης «Γεώργιος Βιζυηνός», και μια ακούραστη ομάδα εκπαιδευτικών, αποτελούμενη, κατά αλφαβητική σειρά από τις καθηγήτριες: κ. Σοφία Βαρελίδου (φυσικής αγωγής), κ. Baσιλική Κοτσμανίδου (φιλόλογος), κ. Μαρία Σιδηροπούλου (θεολόγος) και τον καθηγητή φυσικής αγωγής κ. Αναστάσιο Ρούμογλου.

Η παράσταση, που αρχικά ήταν προγραμματισμένη να παρουσιαστεί τον περασμένο Μάρτιο, αλλά αναβλήθηκε λόγω τεχνικών προβλημάτων, βασίστηκε στην παράλληλη παρουσίαση παλαιών εθίμων και τελετουργικών που πλαισιώνουν το Γάμο δυο διαφορετικών πολιτισμικών ομάδων που συνυπάρχουν στον ίδιο γεωγραφικό χώρο: των Χριστιανών Θρακιωτών και των Μουσουλμάνων Πομάκων της Θράκης.

Την εκδήλωση χαιρέτισαν ο Διευθυντής του 6ου Γυμνασίου Ξάνθης κ. Λυμπεράκης καθώς και η κ. Γούσγουλα, η οποία στη σύντομη αλλά κατατοπιστική ομιλία της αρχικά αναφέρθηκε «στον κεντρικό στόχο των προγραμμάτων της Ολυμπιακής Παιδείας που είναι η οικοδόμηση ενός Ανοιχτού Σχολείου, το οποίο θα προσκαλεί τη μαθητική και εκπαιδευτική κοινότητα, το σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων αλλά και όλη την κοινωνία των Πολιτών, να συμμετέχει εθελοντικά σε μια σειρά από δραστηριότητες και πρωτοβουλίες στους τομείς: «Πολιτισμός, Αθλητισμός, Πολιτισμικότητα και εκεχειρία ενόψει των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004». Στη συνέχεια, η κ. Γούσγουλα, αναφερόμενη στο λόγο ένταξη της συγκεκριμένης παράστασης στον Άξονα Πολυπολιτισμικότητα, εξηγεί: «Tα σχολεία μας πλέον φιλοξενούν μαθητές και μαθήτριες από Ρωσία, Γεωργία, Αρμενία, Αλβανία, Καζακστάν, Χριστιανούς, Μουσουλμάνους κ.ά. Και όχι μόνο τα σχολεία αλλά και ολόκληρη η κοινωνία της Ξάνθης έχει παρόμοια πληθυσμιακή ποικιλότητα. Σκεφτήκαμε, λοιπόν, οι δραστηριότητες του προγράμματος να είναι τέτοιες ώστε να δοθεί η ευκαιρία στις διαφορετικές μαθητικές ομάδες να γνωριστούν καλύτερα μεταξύ τους και έτσι να ενισχυθεί η ανεκτικότητα και ο σεβασμός στη διαφορετικότητα της κάθε ομάδας. Επιλέξαμε λοιπόν να ασχοληθούμε με τα ήθη και τα έθιμα αυτών των ομάδων»

Τέλος, η κ. Γούσγουλα, απαντώντας στο σιωπηλό μα εύλογο ερώτημα που ίπτατο στη σκέψη του «ανήσυχου» θεατή της παράστασης, αναλύει σύντομα πώς συνδέεται ο Γάμος με τους Ολυμπιακούς Αγώνες: « Ο Γάμος είναι ένα σημαντικό γεγονός στη ζωή του κάθε ανθρώπου που συνήθως τελείται, όπως και οι Ολυμπιακοί Αγώνες, σε καιρό ειρήνης και όχι πολέμου». Εξ ορισμού, δηλαδή, Γάμος και Ολυμπιακοί Αγώνες πραγματώνονται μόνο μέσα από την (επι)«κοινωνία»: τη συμμετοχή στον από κοινού στόχο, την ύπαρξη και αποδοχή του «διαφορετικού» ως ανάγκη για δημιουργία, εξέλιξη και βελτίωση, την αναγνώριση του άλλου ως συν – αθλητή στα εμπόδια και

συν – τρόφου στις νίκες. Και αυτή η (επι)«κοινωνία» μόνο σε καθεστώς εκεχειρίας, χαράς και αγάπης μπορεί να πραγματωθεί.

Ψυχή και πνοή της παράστασης, τα παιδιά, οι μαθητές και οι μαθήτριες του Γυμνασίου και Λυκείου οι οποίοι, για περίπου μια ώρα, στολίσανε και ζωντανέψανε με το εφηβικό τους ταμπεραμέντο τη σκηνή του αμφιθεάτρου, άλλοτε φέρνοντας θύμησες νοσταλγικές δραματοποιώντας τα έθιμα γάμου μιας εκλιπούσας εποχής και άλλοτε καθηλώνοντας το κοινό τους ζωντανεύοντας τελετουργικά παράξενα έθιμα και «μυστήρια», των οποίων οι ρίζες, αλληλοπλεκόμενες, χάνονται στα βάθη της Θρακικής Γης, της Γης στην οποία ανθίζουν οι δύο πολιτισμικές κοινωνίες.

Η αίθουσα, κατάμεστη στην κυριολεξία από μαθητόκοσμο, έσφιζε από ζωντάνια καθώς χειροκροτήματα ενθουσιώδη έπονταν των επί σκηνής δρώμενων, ιδιαίτερα κάθε φορά που τα τελευταία διανθίζονταν με μουσική και παραδοσιακούς χορούς!

Ο λόγος τώρα στην αφήγηση, στο λόγο, στην εικόνα, στη μουσική, στην όρχηση και τη μίμηση των Γαμήλιων τελετουργικών όπως ο θεατής της παράστασης είδε, άκουσε και απόλαυσε:

Η παράσταση ξεκινάει με το προξενιό το οποίο και στους χριστιανούς θρακιώτες και στους μουσουλμάνους πομάκους, στεγνό και απρόσωπο ποτέ δεν ήταν. Πάντα ένα είδος φλερτ προηγούνταν, το αγόρι και το κορίτσι τα έχουν, κατά κάποιο τρόπο, συμφωνήσει προτού αναλάβει το ρόλο της η προξενήτρα. Στο χριστιανικό γάμο συμφωνούσαν, πριν απ’ όλα στο «μπαμπάχακ», στο αντίτιμο, στα χρήματα, δηλαδή, που δίνονταν στον πατέρα της νύφης. Στον πομάκικο, αντίστοιχα, λέγονταν «νικιάχ». Η καταβολή του γίνονταν λίγες μέρες πριν το γάμο με τη συμμετοχή και του Ιμάμη, ο οποίος διάβαζε τις ευχές για το ζευγάρι. Το ενδιαφέρον στην περίπτωση με το νικιάχ είναι ότι εξοφλείται λίγες μέρες πριν το γάμο, σε μία τελετή όπου ο χρυσάς, οι ντούπλες, οι λίρες, τα φλουριά και τα βραχιόλια, δώρα της πεθεράς προς τη νύφη, παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο. «Μπουχτσά», επίσης, λένε οι πομάκοι τα δώρα που ανταλλάσσουν οι δύο οικογένειες, δώρα για τους μελλόνυφους – έθιμο κοινό και στους χριστιανούς, άλλωστε – αλλά και για τα πεθερικά και γλυκά για τη γειτονία, για τα καλορίζικα. Εν συνεχεία, η προίκα, κοινό έθιμο και στους δυο πολιτισμούς την οποία προετοιμάζει και επιμελείται η νύφη καθ’ όλη τη διάρκεια του αρραβώνα. Η ημέρα του γάμου, πάντα Κυριακή και μετά τη λειτουργία για τους χριστιανούς, Πέμπτη ή Κυριακή για τους Πομάκους. Στους χριστιανούς, ο γαμπρός και το σόι του αφού έτρωγαν, έπιναν και χόρευαν, ξεκινούσαν να πάρουν τη νύφη. Φτάνοντας η γαμήλια πομπή στο σπίτι της νύφης, η νύφη γύριζε την πλάτη της και προσπαθούσε να δει το πρόσωπο του γαμπρού από έναν καθρέφτη που κρατούσαν οι φίλες της. Όταν τον αντίκρυζε μέσα στον καθρέφτη πετούσε ένα μήλο στον κόσμο και έχυνε κρασί καταγής. Δύσκολη η ώρα του αποχαιρετισμού για όλα τα κορίτσια που αφήνουν τη γονική στέγη. Τα όργανα παίζουν παραπονιάρικα τραγούδια και για τις νύφες και των δύο πολιτισμών. Στον πομάκικο γάμο, «σφατμπά» στην πομακική, καθώς η νύφη βγαίνει από το πατρικό της σπίτι, πρώτα ο πατέρας της και μετά ο πεθερός της , της ρίχνουν στο κεφάλι χρήματα για προκοπή και ευημερία. Μετά τη στέψη ακολουθεί στο χριστιανικό γάμο το γλέντι το οποίο συνεχίζεται μέχρι αργά αλλά παραμένουν σε αυτό μόνο τα ζευγάρια, γιατί κατά τη διάρκειά του τα ανδρόγυνα έλεγαν τολμηρά αστεία. Με τους νεόνυμφους να αποσύρονται, μετά τη σύσταση του κουμπάρου, στην κρεβατοκάμαρα όπου θα εξακριβωνόταν η αγνότητα της νύφης, με «το σεντόνι της αγνότητας», το χορό των παραβρισκόμενων γύρω από αυτό, με τους πυροβολισμούς που ανακοινώνουν το χαρμόσυνο γεγονός και τον πεθερό να σφάζει επιτόπου ένα αρνί, ο γάμος στη θρακιώτικη χριστιανική παράδοση έχει πλέον ολοκληρωθεί. Στην πομάκικη παράδοση, ο γάμος τελειώνει με την είσοδο του γαμπρού και της νύφης στο νυφικό δωμάτιο, αλλά δεν ολοκληρώνεται παρά μόνο όταν μετά από μερικές ώρες ο γαμπρός ανακοινώνει το αποτέλεσμα το οποίο και διαβιβάζεται στο σπίτι του πεθερού.

…Μια παράσταση έμπλεη στο χρώμα που οι παραδοσιακές μαντίλες και ποδιές από τις φορεσιές των κοριτσιών σκορπούσαν. Σκηνικό ντυμένο με κεντήματα και έπιπλα μιας αγροτική κοινωνίας –όχι κατ’ ανάγκη ανήκουσα σε παλιές δεκαετίες αλλά με ζωντανό ακόμη τον ίδιο, τουλάχιστον υλικοτεχνικό, πολιτισμό. Χοροί παλαιών ημερών και παραδόσεων αλλοτινών αλλά και ταυτόχρονα και τόσο μοντέρνων, αποδομένοι με μεράκι, διάθεση μα και καμάρι από τους μαθητές και τις μαθήτριες. Η προβολή διαφανειών με φωτογραφικό υλικό αλλά και η βιντεοσκοπημένη συνέντευξη μιας κυρίας, ετών 98, καταγόμενης από την Ανατολική Θράκη, διάνθιζαν την παράσταση προσδίδοντας ευχάριστες εναλλαγές και υποδηλώνοντας παράλληλα την επιστημονική βάση του όλου προγράμματος.

Πολλές φορές οι θεατές διερωτώνταν, κατά τις εναλλαγές των εθίμων που αναπαριστάνονταν επί σκηνής, αν ήταν του θρακιώτικου χριστιανικού ή του πομάκικου γάμου αυτό που βλέπανε. Το «κάτι κοινό έχουν», το «μου θυμίζει τους δικούς μας γάμους», κυριαρχούσε. Και γι΄ αυτό σίγουρα δεν έφταιγε η – άλλωστε τόσο προσεγμένη – σκηνοθεσία των συναδέλφων καθηγητών. Απλά, στην ψυχή του αγνού θεατή, το «διαφορετικό» μετουσιώνεται σε οικείο όχι για να εξυπηρετήσει άγονα πολιτικά συμφέροντα αλλά γιατί ο Έρωτας είναι ανάγκη και πάθος απλά Ανθρώπινο, προαιώνιο αλλά και μετά από μας. Και σαν τέτοιο μας ενώνει.

Η παράσταση θα επαναληφθεί την Πέμπτη 18 Σεπτεμβρίου στο Ξυλόκαστρο, καθώς οι μαθητές της παράστασης μαζί με τους συνοδούς καθηγητές τους θα ταξιδέψουν στην Πελοπόννησο για να επισκεφτούν την αρχαία Ολυμπία. Το ταξίδι τους ολοκληρώνεται στην Αθήνα όπου και θα ξεναγηθούν στις νέες Ολυμπιακές εγκαταστάσεις.

Βάγια Γ. Παπαδοπούλου

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.