Μικομπο, ο γιος της Καλεουο
Η Φ.Ε.Ξ., το βιβλιοπωλείο Παπασωτηρίου και οι εκδόσεις Εστία παρουσίασαν το βράδυ της Τρίτης τo αφρικανικό παραμύθι «ΜΙΚΟΜΠΟ» στον πολυχώρο Παπασωτηρίου στην Ξάνθη. Η δραματοποιημένη αφήγηση του παραμυθιού έγινε από την Φιλιώ Δαργενίδου ενώ μίλησαν για το βιβλίο οι διασκευαστές Βασιλική Κοντογιάννη και Φραγκίσκος Καμπασελέ. Ανάμεσα στο κοινό ήταν πολλά παιδιά, τα οποία έδειξαν ενδιαφέρον για το παραμύθι, περιεργάστηκαν το καπέλο και τα αξεσουάρ της κ. Δαργενίδου και στη συνέχεια δημιούργησαν έναν κύκλο γύρω από τον Φραγκίσκο Καμπασελέ που τους απηύθυνε ερωτήσεις γύρω από την εμπειρία που έχουν από το διαφορετικό στην καθημερινή τους ζωή στο σχολείο ή τον παιδικό σταθμό. Η μουσική υπόκρουση με ήχους από την Αφρική συνετέλεσε στο να δημιουργηθεί η ανάλογη ατμόσφαιρα και επέτρεψε στους συμμετέχοντες, παιδιά κι ενήλικες, να ταξιδέψουν στον κόσμο του Μικόμπο, ενός ήρωα που έχει πολλές αναφορές σε μύθους διαφόρων πολιτισμών.
Πρόκειται για έναν αφρικανικό μύθο, που προέρχεται από την προφορική παράδοση των Λουμπά της κεντρικής Αφρικής. Η διασκευή σέβεται το αρχικό αφρικανικό υλικό, αλλά επιδιώκει ταυτόχρονα να δημιουργεί συνεχώς γέφυρες με τη σύγχρονη ελληνική πρόσληψη. Την ίδια προσπάθεια γεφύρωσης επιχειρεί παράλληλα να κάνει η εικονογράφηση, που είναι πρωτότυπη και έγινε από τον Νίκο Καμπασελέ.
Ο μύθος του Μικόμπο, όπως γράφει ο Φραγκίσκος Καμπασελέ «παρουσιάζει αναρίθμητες παραλλαγές, όλες τους ωστόσο συγκλίνουν τονίζοντας τη σημασία της ζωής, τη δύναμη της αρμονίας που πρέπει να συνδέει τα πλάσματα του κόσμου, ώστε να επιτυγχάνεται η «ανα-δημιουργία»». Αναφέρει επίσης ότι ο μύθος «δηλώνει την ύπαρξη δυο κόσμων που εισχωρούν συνεχώς ο ένας στον άλλον: του κόσμου που βρίσκεται εδώ κάτω και του υπερβατικού κόσμου, δηλαδή του ορατού και του αόρατου κόσμου, τους οποίους ενώνει η ίδια η ενέργεια, η ζωή. Σ’ αυτήν την ενέργεια συμμετέχουν όλα τα όντα, είτε ζουν στη μία είτε στην άλλη διάσταση».
Β. Κοντογιάννη «Η Αφρική ελπίζει γιατί υπάρχουν άνθρωποι που αγωνίζονται»
Η κ. Κοντογιάννη είπε αρχικά ότι η Μαύρη Αφρική είναι μια ήπειρος με 53 χώρες. «Η φυλή των Λουμπά από την οποία προέρχεται ο μύθος ανήκει στους Μπαντού. Όπως όλοι ξέρουμε ο άνθρωπος ξεκινά την πορεία του από την Αφρική εδώ και 5 εκατομμύρια χρόνια και οι αρχαιότεροι πολιτισμοί βρίσκονται στην Αφρική όπως ο πολιτισμός της Αιγύπτου».
Εξηγώντας το πώς καταστράφηκε η Αφρική η κ. Κοντογιάννη είπε ότι «η έρημος της Σαχάρας χώρισε τη Βόρεια Αφρική των Αράβων από την Κεντρική και τη Νότια Αφρική αλλά η αιτία της μεγάλης καταστροφής ήταν το δουλεμπόριο που διήρκησε πολλούς αιώνες και άδειασε την ήπειρο από ανθρώπους.
Οι λαοί της Αφρικής αντιστάθηκαν στο δουλεμπόριο και την αποικιοκρατία αλλά δεν κατάφεραν να νικήσουν. Όταν ανακόπηκε το δουλεμπόριο τη θέση του πήρε η αποικιοκρατία. Σήμερα, βρισκόμαστε στην εποχή της νεοαποικιοκρατίας. Μπορούμε να διαπιστώσουμε μερικές σταθερές στους αφρικανικούς πολιτισμούς. Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι ο αόρατος κόσμος είναι πιο ουσιαστικός από τον ορατό. Η θρησκεία είναι ανιμιστική, ταυτόχρονα ανθρωποκεντρική. Πιστεύουν ότι υπάρχει ένας θεός παντοκράτορας και δημιουργός του σύμπαντος κι έχουν μια ισχυρή αίσθηση συλλογικότητας. Πιστεύουν ότι η ομάδα είναι πάνω από το άτομο. Η θρησκεία έχει μεγάλη σημασία για τις αφρικανικές κοινωνίες και οι άνθρωποι ζουν με βαθιά αίσθηση του ιερού.
Ο άνθρωπος σώζεται μόνο όταν βρίσκεται σε σταθερή αλληλεγγύη με τους συμμάχους του, όταν έχει συμμαχίες στην ανθρώπινη κοινωνία και στον κόσμο. Στηρίζεται στους γονείς και την οικογένειά του, από τη μικρότερη έως τη μεγαλύτερη ηλικία. Ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να μεταμορφωθεί αν είναι μυημένος, σύμφωνα με την αντίληψη των αφρικανικών πολιτισμών. Μπορεί να μεταμορφωθεί σε νερό ή φωτιά, ή σε πέτρα».
Στις σημαντικές ιεροτελεστίες, η κ. Κοντογιάννη ανέφερε το μνημόσυνο των προγόνων, όπου γύρω από μια ιερή φωτιά συγκεντρώνεται η οικογένεια κι επικοινωνεί με τους προγόνους οι οποίοι είναι μεσολαβητές ανάμεσα στο θεό και τους ανθρώπους. Ταυτόχρονα, μέσα από σλάιτς το κοινό έπαιρνε μια γεύση από την καθημερινότητα αλλά και τη σχέση με τη λατρεία και τις τελετές που αναπτύσσουν οι λαοί της Αφρικής.
«Μια πολύ σημαντική τελετή είναι η μύηση κι έχει ως σκοπό να ολοκληρώσει το άτομο. Μια άλλη σειρά τελετών αφορά τους αγιασμούς, για τη θεραπεία των αρρώστων και την ευλογία των εποχών». Στη συνέχεια, μίλησε για τη γονιμότητα, εξηγώντας ότι «γι’ αυτούς τους πολιτισμούς η ζωή είναι ανώτατο δώρο, πάνω από την ευτυχία, τον πλούτο. Η αξία της ζωής είναι πρωταρχική».
Η κ. Κοντογιάννη πρόσθεσε ότι οι άνθρωποι δεν χρειάζονται πολλά για να αισθανθούν ευτυχείς ή αισιόδοξοι, καθότι εκτιμούν τη ζωή.
Μίλησε επίσης για το δικαίωμα του ανθρώπου να παρεμβαίνει στον κόσμο. «Μεταμορφώνει τον κόσμο μόνο μέσα από μια ιεροτελεστία μέθεξης. Επικοινωνεί με σεβασμό με το περιβάλλον για να μπορέσει να το αλλάξει και δεν παρεμβαίνει βίαια».
Από την εισήγηση της Βάσως Κοντογιάννη δεν έλλειψε η αναφορά στην οικονομική κατάσταση της Αφρικής. «Έχει το 2% του παγκόσμιου εμπορίου, άρα ελάχιστο ποσοστό. Εξάγει διαμάντια, χαλκό, χρυσό, δηλαδή πολύτιμες πρώτες ύλες. Παράγει καφέ, τσάι, βαμβάκι, κακάο, φιστίκια, καουτσούκ, ζαχαροκάλαμο και μπανάνες και διαθέτει μια πλούσια φυτική παραγωγή αλλά είναι ακόμη υποανάπτυκτη, λόγω του ότι οι πολιτικοί της είναι ανάξιοι και τα καθεστώτα ασταθή αλλά και λόγω του ότι τους πόρους εκμεταλλεύονται η Ευρώπη και η Αμερική. Η κατάσταση διαιωνίζεται γιατί υπάρχουν πολύ σοβαρά προβλήματα στην εκπαίδευση. Πολλοί άνθρωποι ζουν στη μιζέρια, αλλά υπάρχει η πρωτοβάθμια, η δευτεροβάθμια και η τριτοβάθμια εκπαίδευση.
Η σημερινή Αφρική ελπίζει γιατί υπάρχουν άνθρωποι που συνεχίζουν ν’ αγωνίζονται. Η μεγάλη δύναμη των Αφρικανών είναι ότι πιστεύουν στη ζωή.
Η ελπίδα της είναι ότι έχει πολλές δυνάμεις στις καλές τέχνες οι οποίες είναι ζωντανές και γόνιμες για τους πολλούς. Η άλλη ελπίδα είναι ο μεγάλος πληθυσμός παιδιών και νέων που χαρακτηρίζονται από υπευθυνότητα, καθώς αναλαμβάνουν ευθύνες για τους μικρότερους. Σημαντική ελπίδα αποτελεί τέλος το ότι οι παραδόσεις της Αφρικής παραμένουν ζωντανές».
Φ. Καμπασελέ «Ο μύθος του Μικόμπο: οικουμενική διάσταση και ιδιαιτερότητες»
Ο κ. Καμπασελέ προσέγγισε στη συνέχεια το μύθο του Μικόμπο μέσα από 4 συμβολικά σχήματα: «Πολλά συμβολικά σχήματα διατρέχουν τους μύθους του κόσμου, σχήματα όπως η ανδρεία και η αντοχή, η ειρήνη και ο πόλεμος, η εξουσία, η μητρότητα ή αντίστοιχα η πατρότητα, η οικογένεια, το καλό και το κακό, ο έρωτας και η γοητεία κ.ο.κ. Αυτά τα συμβολικά σχήματα αναπτύσσονται στους μύθους με διάφορους τρόπους, ανάλογα με το περιβάλλον και τον πολιτισμό κάθε τόπου. Οι πιο χαρακτηριστικές συμβολικές μορφές που σχετίζονται με τον μύθο του Μικόμπο, δείχνουν τόσο τις ιδιαιτερότητες του μύθου όσο και την διάσταση εκείνη που τον συνδέει με την οικουμενικότητα. Έτσι θα δοκιμάσουμε ν’ αναδείξουμε τέσσερα συμβολικά σχήματα: την ειδική γέννηση του ήρωα, την παρέμβαση της θεότητας μέσα στην ανθρώπινη ζωή, την ταυτόχρονη παρουσία του καλού και του κακού και την επικοινωνία με τη φύση.
Α. Η παρθενογένεση: Η κοινή εμπειρία της ανθρωπότητας είναι πως οι άνθρωποι ζευγαρώνουν κι έτσι γεννιούνται τα παιδιά. Όμως ο Μικόμπο γεννιέται από μια νέα κοπέλα, παρθένα, που δεν έχει γνωρίσει κανέναν άντρα. Παραξενεύεται κι η ίδια από αυτό που της συμβαίνει. Η εμπειρία της παρθενογένεσης συνδέεται με πολλές θρησκείες και είναι γνωστή στην ανθρωπότητα από παλαιότατους χρόνους. Έχουμε παραδείγματα ήδη από την αρχαία Μεσοποταμία. Μπορούμε να θυμηθούμε τον Γιλγκαμές, ήρωα της Βαβυλώνας. Αντίστοιχα μπορούμε να αναφερθούμε στον Ζωροάστρη (προφήτη της θρησκείας του Ιράν, που έδρασε περίπου τον 7ου αιώνα πριν τον Χριστό), που έλεγε ότι κάθε χίλια χρόνια γεννάται ένας σωτήρας των λαών, από μια παρθένο. Ανάλογα παραδείγματα δίνει και η αρχαία Αίγυπτος των Φαραώ: οι τρεις πρώτοι βασιλιάδες της πέμπτης δυναστείας γεννήθηκαν από τον ήλιο. Στην Ινδία ο Κρίσνα και ο Βούδας είναι γιοι παρθένων. Στην Κίνα ο Κομφούκιος και ο Λάο Τσε, αλλά και διάφοροι άγιοι του Ταοϊσμου θεωρούνται παιδιά που γεννήθηκαν με αυτόν τον τρόπο, που συνδέεται με το θαύμα. Στη Ρώμη, τον 2ο αιώνα πριν από τον Χριστό, κυκλοφορούσε ένας μύθος που παρουσίαζε τον θεό Μίθρα, γεννημένο από μια παρθένα κατά τις τελευταίες ημέρες του Δεκέμβρη μήνα. Στη μαύρη Αφρική υπάρχουν πολλές αφηγήσεις για ήρωες, όπως ο Μικόμπο ή ο Λυανγκόμπε, που γεννήθηκαν με την άμεση παρέμβαση του υπερβατικού. Η ιδιαιτερότητα του συγκεκριμένου αφρικανικού μύθου συνίσταται στο ότι ο Μικόμπο παραμένει άνθρωπος. Δεν είναι θεός ή ημίθεος. Η φήμη του συνδέεται κυρίως με τα έργα του κι όχι με την καταγωγή του.
Β. Η παρέμβαση της υπερβατικής διάστασης μέσα στην ανθρώπινη ζωή:
Στους πολιτισμούς των Λουμπά ο Μικόμπο θεωρείται άνθρωπος βέβαια, αλλά επιφορτισμένος από τον θεό με ειδική αποστολή. Όταν την εκπληρώνει, επιστρέφει προς τον δημιουργό, από τον οποίον γεννήθηκε. Η μορφή του απεσταλμένου από τον θεό, αυτού που έρχεται να οδηγήσει τους ανθρώπους, να τους αποκαλύψει τι πρέπει να κάνουν, να τους οδηγήσει προς τη σωτηρία, συνιστά συμβολικό σχήμα γνωστό στην ανθρωπότητα: οι μάντεις, οι Πυθίες του Απόλλωνα στους Δελφούς, οι Σαμάνοι της Ασίας, οι Βραχμάνοι της Ινδίας, οι προφήτες του Ισραήλ αποτελούν μορφές που αναπαριστούν την αλληλεπίδραση του υπερβατικού με τον γήινο κόσμο. Αν σε κάτι διαφοροποιείται ο αφρικανικός μύθος, θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι το ακόλουθο: ολόκληρη η αποστολή του ήρωα εξελίσσεται μέσα στην καθημερινή ζωή, χωρίς κανένα μήνυμα με επίφαση «θρησκευτική», χωρίς αποκάλυψη θεού, χωρίς συγκεκριμένο δόγμα, χωρίς ιεροτελεστίες που να απαιτούνται από τους θεούς. Εδώ όλα συμβαίνουν σα να μην υπάρχει καμιά διάκριση, καμιά ουσιαστική διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο θείο και το ανθρώπινο. Το υπερβατικό διαπερνά και εμποτίζει ολόκληρη την ανθρώπινη ζωή.
Γ. Η συνύπαρξη του καλού και του κακού στην ανθρώπινη ζωή:
Στον κόσμο όπου ζούμε, το κακό φαίνεται παντού: το βιώνουμε όταν βλέπουμε την κακεντρέχεια, τη ζήλεια, την προσπάθεια για υπέρβαση ή κατάχρηση της εξουσίας, τις αδικίες, ακόμα και τα ατυχήματα στους δρόμους που σκορπίζουν τον θάνατο ή την παραμόρφωση, το βλέπουμε ακόμα στον κοινωνικό αποκλεισμό, αλλά και στις καταστροφές που προέρχονται από φυσικά αίτια, όπως οι σεισμοί ή οι πλημμύρες. Η εμπειρία του κακού είναι μέσα στην καθημερινότητά μας. Υπάρχει όμως και το καλό, που ανοίγει κι αυτό παράλληλα το δρόμο του, τις πιο πολλές φορές χωρίς να κάνει τόσο θόρυβο όσο το κακό: είναι οι άνθρωποι που αγαπούν και βοηθούν ο ένας τον άλλον, οι ερευνητές που δουλεύουν για να βρουν καινούρια φάρμακα ή εμβόλια, οι γονείς που προσπαθούν να βοηθήσουν τα παιδιά τους, μια μητέρα που δίνει το νεφρό της στον άρρωστο γιο… Οι μύθοι αφηγούνται με τον τρόπο τους αυτή την συνύπαρξη του καλού με το κακό. Δαίμονες και άγιοι για τις μυθολογίες της Κίνας και της Ασίας, ο Σατανάς και οι Άγγελοι του Δυτικού κόσμου, ο παράδεισος και η κόλαση, οι μάγοι και οι θεραπευτές, ο Μικόμπο και ο δράκος… Για τη μαύρη Αφρική, η ιδιαιτερότητα συνίσταται στον θρίαμβο της αισιοδοξίας. Το κακό θεωρείται επισκέπτης της τελευταίας στιγμής, ένα στοιχείο δηλαδή που – αργά ή γρήγορα – θα ηττηθεί οπωσδήποτε στον αγώνα του με το αγαθό. Άλλωστε, ο θρίαμβος του καλού προχωρεί με τις συμμαχίες των ανθρώπων, δηλαδή προχωρεί χάρη στη συνοχή της οικογένειας, του μεγάλου γένους ή της κοινωνικής ομάδας. Ο θρίαμβος του καλού είναι μάλλον το έργο των πολλών παρά μια μεμονωμένη ατομική επιδεξιότητα.
Δ. Η επαφή των ανθρώπων με τη φύση:
Η φύση μοιράζεται την τύχη του ανθρώπου, κι έτσι ο άνθρωπος επηρεάζεται – προς το καλό ή προς το κακό – από το περιβάλλον του. Στενή συμπάθεια και συνεργασία ενώνει τον άνθρωπο με τα ζώα, με τα φυτά, με τα άστρα. Σε πολλούς μύθους της ανθρωπότητας βέβαια βρίσκουμε ανάλογα στοιχεία, όπου τα μερμήγκια βοηθούν τον ήρωα ή τα πουλιά τού δείχνουν τον δρόμο. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στον μύθο του Μικόμπο. Αν εξετάσουμε πάντως κι εδώ την ιδιαιτερότητα της μαύρης Αφρικής θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι μια ειδική ευαισθησία στην επικοινωνία του ανθρώπου με τη φύση. Έτσι, για παράδειγμα, η σύλληψη ορισμένων παιδιών συνδέεται με τους διάττοντες αστέρας (Ντούμπα). Για μια γυναίκα που έχει περίοδο, οι άνθρωποι λένε «είναι στο φεγγάρι». Ο θεός ονομάζεται «ήλιος που δεν μπορούμε να τον κοιτάξουμε». Οι παραδοσιακοί αρχηγοί φορούν πάνω τους κομμάτια από δέρμα λεοπάρδαλης ή ακόμα δόντι ή νύχι λεοπάρδαλης, αφού είναι το ζώο που ενσαρκώνει την εξουσία. Στις παλαιές παραδόσεις της μαύρης Αφρικής, ο άνθρωπος δεν δοκιμάζει να «κατακτήσει» τη φύση, αλλά προσπαθεί να ζήσει αρμονικά μαζί της. Γι’ αυτό ο θεραπευτής, όταν πηγαίνει να κόψει από ένα δέντρο φύλλα ή ρίζες για τα φάρμακα που φτιάχνει, πρώτα απευθύνεται στο δέντρο, ζητώντας του να επιτρέψει αυτή την πράξη. Ο κυνηγός που ψάχνει για θήραμα στο δάσος ή τη σαβάννα, ξεκινά την προσπάθειά του «ζητώντας» από το βασίλειο των ζώων να του δώσει φαγητό. Κι αν σκοτώσει μια αντιλόπη, δεν θεωρεί τον εαυτό του νικητή, παρά μονάχα αναγνωρίζει πως έλαβε από το βασίλειο των ζώων αυτό που του χρειαζόταν για να ζήσει. Το ίδιο κάνει κι ο γεωργός με τη γη: πριν αρχίσει να τη σκαλίζει με τα εργαλεία του, της μιλά με τρόπο ταπεινό, παρουσιάζοντας το αίτημά του: «δεν έρχομαι να σε πληγώσω, έρχομαι να σου εμπιστευτώ τους σπόρους για να τους κάνεις να φυτρώσουν, να μεγαλώσουν και να πολλαπλασιαστούν. Γιατί εσύ είσαι η μητέρα όλων, εσύ είσαι η ίδια η γονιμότητα»».
Στη συνέχεια, ο κ. Καμπασελέ, έδωσε ορισμένες από τις προοπτικές που αναδεικνύονται μέσα από τον μύθο του Μικόμπο. «Δοκιμάζω ν’ απαντήσω, με διαφορετικό τρόπο στο ερώτημα «ποια χρησιμότητα μπορεί να έχει ένας αφρικανικός μύθος σε ελληνικό περιβάλλον». Έτσι, για παράδειγμα, ακολουθώντας τα τέσσερα κεντρικά συμβολικά σχήματα που περιγράψαμε, θα μπορούσαμε να σκεφτούμε τη σχέση με τον εαυτό μας, τη σχέση με το περιβάλλον, κι ακόμα το νόημα και τον προσανατολισμό που δίνουμε στη ζωή μας.
1ο Το πρώτο συμβολικό σχήμα (η παρθενογένεση), μπορεί να μας οδηγήσει προς το ερώτημα «πώς γεννιούνται οι άνθρωποι»: μόνο η μητέρα μας γνωρίζει το μυστικό της καταγωγής μας. Κι έπειτα, δεν γεννιόμαστε όλοι με τον ίδιο τρόπο. Ποιες όμως είναι οι συνθήκες εκείνες που σημάδεψαν τη γέννησή μας, αυτές που κάποτε διακρίνονται μέσα στη ζωή μας; Πώς μπορούμε τις συγκεκριμένες συνθήκες να τις γνωρίσουμε και να τις αποδεχτούμε;
2ο Η παρέμβαση της θεότητας στη διάσταση της ανθρώπινης ζωής. Έχουμε ακούσει άραγε ιστορίες για εξωγήινους; Αν κάποτε διαπιστωθεί ότι υπάρχουν πλανήτες που κατοικούνται, εκτός από τον δικό μας, άραγε αυτή η γνώση θα αλλάξει την αντίληψή μας για τον κόσμο; Ποιες σχέσεις έχουμε, ο καθένας από μας προσωπικά, με την υπερβατική διάσταση: με τους νεκρούς (πρώτα τους δικούς μας πεθαμένους), με τον Θεό, με το αόρατο;
3ο Η επικοινωνία με τη φύση. Πόσο συμμετέχουμε σε δράσεις που δοκιμάζουν να προστατεύσουν τη φύση; Στην Αλεξανδρούπολη έγιναν πρόσφατες πορείες ενάντια στα χρυσωρυχεία κι ενάντια στον αγωγό πετρελαίου από το Μπουργκάς. Τι σκεφτόμαστε γι’ αυτά; Η ακόμα, πώς φροντίζουμε το περιβάλλον στη γειτονιά μας, στο σχολείο, στις ακτές; Ποια σχέση έχουμε με τα ζώα (κατοικίδια ή ελεύθερα ζώα, όπως και έντομα);
4ο Η παράλληλη παρουσία του κακού και του καλού στον κόσμο: Τι είναι το κακό, τι είναι το καλό για μας; Ποια εμπειρία έχουμε ως προς το ένα και το άλλο; Η ταυτόχρονη παρουσία του καλού και του κακού σε ορισμένα προϊόντα που αγοράζουμε. Μπορούμε να σκεφτούμε για παράδειγμα τα φάρμακα, με τις ανεπιθύμητες παρενέργειές τους. Υπάρχουν τρόφιμα πολύ ευχάριστα ή γευστικά, αλλά επικίνδυνα. Μπορούμε ακόμα να σκεφτούμε να ναρκωτικά. Τι περιθώρια έχει κανείς να προσεγγίσει ανθρώπους «επικίνδυνους» ή «κακούς» στις προθέσεις και τις πράξεις τους; Υπάρχουν στο περιβάλλον, στη γειτονιά ή στο σχολείο σας άνθρωποι τους οποίους όλοι αποφεύγουν;» ήταν ένα από τα ερωτήματα που έθεσε στο κοινό για να περάσει στα ερωτήματα προς τα παιδιά και να τους βάλει να προβληματιστούν, που είναι και ένας από τους λόγους ύπαρξης των μύθων.
Μαρία Αμπατζή
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
