Μαρτυρια πολιτισμου

Κυκλοφόρησε το δεκεμβριανό τεύχος της περιοδικής έκδοσης του Πολιτιστικού Ομίλου Ξυλαγανής με πλούσιο υλικό, χριστουγεννιάτικο και άλλο, με δράσεις των παιδιών από τα δύο σχολεία της Ξυλαγανής, με αφιερώματα στον τόπο. Ύψιστη συμβολή για ολόκληρη τη Θράκη οι αναφορές σε ήθη κι έθιμα, κάλαντα και τραγούδια, μαρτυρίες ιστορικές, ηθογραφικές και διαλεκτολογικές ακόμα, αποτελούν έντυπη παρακαταθήκη για όσους ζουν στην περιφέρεια της πόλης και εργάζονται για την διασφάλιση της πολιτιστικής και ηθογραφικής της κληρονομιάς.

Πανάξιο λόγου και μοναδική πηγή το απόσπασμα των πρακτικών συνεδριάσεως στην κοινότητα Δουγάνοβο που χρονολογείται στα 1885 και φιλοξενείται στο σημερινό μας φύλλο στη στήλη «Απαρατήρητα». Περίοπτη θέση, όπως άλλωστε και σε κάθε τεύχος της έκδοσης, κατέχει η δουλειά των μαθητών του Δημοτικού Σχολείου Ξυλαγανής – «Τα Μελισσάκια» – που συνέλεξαν μαρτυρίες στρατιωτών της εποχής του ΄ 40 και τις παρουσιάζουν αυτούσιες, μέσα από μια αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο, ζωντανή και συγκινητική. Ακολουθούν τα έθιμα των Χριστουγέννων στην Ξυλαγανή, που συνοδεύονται από τα παραδοσιακά κάλαντα της Ανατολική Θράκης. Τα Άβδηρα και επιφανείς Αβδηρίτες κάνουν την εμφάνισή τους μέσα από το κείμενο του Δημήτρη Αγγελλίδη, φυσικού, που μας ξεναγεί στην πατρίδα του Δημόκριτου με στοιχεία και λεπτομερειακές αναφορές, των οποίων τη σημασία ίσως αγνοούσαμε ως Θρακιώτες και συντοπίτες του. Δεν λείπει βέβαια και η συμβολή των συγχρόνων στον τόπο και στα γράμματα, όπως αυτή της κ. Σουλτάνας Πολιτσάκη – Παπαδημητρίου, που προσφάτως έγινε μέλος της Ένωσης Λογοτεχνών Βορείου Ελλάδος, τιμώντας τον τόπο μας και την πνευματική παραγωγή του. Για του λόγου το αληθές και της έκδοσης το άξιον ένα δείγμα αυτής ακολουθεί…

Α.Χ.

Τιμητική διάκριση συντοπίτισσάς μας

Μέλος της Ένωσης Λογοτεχνών Βορείου Ελλάδος είναι εδώ και λίγο καιρό η κ. Σουλτάνα Πολιτσάκη – Παπαδημητρίου. Πρόκειται για ακόμη μία αναγνώριση του έργου της καταξιωμένης εκπαιδευτικού και λογοτέχνιδας, που γεννήθηκε και εργάζεται στον τόπο μας, προβάλλοντάς τον σε όλη την Ελλάδα.

Εμείς συγχαίρουμε το εκλεκτό αυτό μέλος της μικρής μας κοινωνίας και του Συλλόγου μας και της ευχόμαστε ακόμη μεγαλύτερες διακρίσεις, πράγμα που της αξίζει.

ΤΑ ΑΒΔΗΡΑ ΚΑΙ Ο ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ

• Του Δημήτρη Κ. Αγγελίδη, Φυσικού

Έχουν γραφτεί πάρα πολλά για τους Αβδηρίτες, τους συμπατριώτες του Δημόκριτου. Κι όλα σχεδόν τους παρουσιάζουν ως αφελείς, στενοκέφαλους ή κουτούς. Γύρω απ’αυτά τα χαρακτηριστικά, που τους έχουν προσάψει οι σύγχρονοί τους κυκλοφορούσαν στην αρχαιότητα και έφτασαν μέχρι τις μέρες μας ανέκδοτα και φαιδρά. Έτσι ακούσαμε και διαβάσαμε τον όρο «Αβδηριτισμός», για το άγαλμα της Αφροδίτης, την περίφημη βρύση των Αβδήρων και για μια πολύκροτη δίκη με αντικείμενο τη σκιά ενός …όνου.

Διερωτώμαστε αν όντως οι Αβδηρίτες ήταν τόσο κουτοί και τους φόρτωσαν με τόσα «παθήματα» ευτράπελα. Κανένας σοβαρός μελετητής της Ιστορίας δεν πιστεύει την αλήθεια αυτών των ανεκδότων. Ίσα – ίσα γνωρίζουμε σήμερα ότι ήταν πανέξυπνοι άνθρωποι, που έζησαν και δημιούργησαν τόσο μακριά (με τα μέτρα της εποχής τους) από την μητρόπολη της αρχαίας Ελλάδας στην Αθήνα.

Τα Άβδηρα υπήρξαν από τις πιο πλούσιες, εμπορικά πόλεις του 5ου αι. π.χ.. Και ήταν ακόμα, ένα μεγάλο πνευματικό κέντρο για την εποχή εκείνη. Εδώ γεννήθηκαν ξακουστοί φιλόσοφοι κι από εδώ πέρασαν και δίδαξαν σοφοί με μεγάλη φήμη. Όμως καιρός είναι να δούμε τα πράγματα από την αρχή.

• Η πόλη των Αβδήρων

Ο Ησύχιος ετυμολογεί τη λέξη Άβδηρα ως θάλασσα ή θαλασσινό φρούριο. Κατά τους αρχαίους συγγραφείς η πόλη βρισκόταν κοντά στις εκβολές του Νέστου, προς το ανατολικό μέρος του ποταμού. Μερικοί δέχονται ότι ήταν χτισμένη στις δύο όχθες του ποταμού (όπως πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες σήμερα) ή μεταξύ των εκβολών του Νέστου και της λίμνης Βιστωνίδας. Τέλος, κατά την άποψη άλλων συγγραφέων, βρισκόταν στα παράλια της Θράκης, απέναντι από τη Θάσο.

Οι ανασκαφές που έγιναν βρήκαν ερείπια της πόλης στην περιοχή της Ξάνθης κοντά στο σημερινό χωριό Νέα Άβδηρα. Κάπου εκεί κοντά βρέθηκε και μια στήλη που βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, και ονομάστηκε «Αβδήρων στήλη».

Η μυθολογία μας πληροφορεί ότι χτίστηκε η πόλη από τον Ηρακλή προς τιμή του φίλου του Άβδηρου που τον κατασπάραξαν τα ανθρωποφάγα άλογα του Διομήδη. Ο Ηρόδοτος μας λέει ότι η πόλη ιδρύθηκε από τον Κλαζομένιο Τιμήσιο ο οποίος ήταν εκεί εξόριστος με πολλούς οπαδούς του.

Όταν ο Ξέρξης έκανε την εκστρατεία κατά της Ελλάδας στάθμευσε στα Άβδηρα. Οι κάτοικοι της πόλης, κάνοντας «την ανάγκη φιλοτιμία» υποδέχτηκαν τον βασιλιά των Περσών φιλικά και ο Ξέρξης τους χάρισε πλούσια δώρα.

Η περσική κυριαρχία στη Θρακική πόλη διήρκεσε μόλις 13 χρόνια, δηλαδή μέχρι τη μάχη των Πλαταιών (479 π.χ.), οπότε νικήθηκαν οι Πέρσες και έφυγαν από την Ελλάδα. Την εποχή αυτή έγιναν πόλεμοι, που συνοδεύτηκαν με καταστροφές, μεταξύ των ισχυρών Θασίων και Αβδηριτών.

Μετά τους Περσικούς πολέμους ο Κίμων απελευθέρωσε όλες τις παραθαλάσσιες θρακικές πόλεις από τον περσικό ζυγό και τα Άβδηρα φυσικά τα οποία ήκμαζαν οικονομικά και συνεισέφεραν τον «θράκιον φόρον» που ήταν ισόποσος με αυτόν που έδιναν οι πλούσιοι κάτοικοι του Βυζαντίου.

Αργότερα αποσκίρτησαν οι Αβδηρίτες και οι Θάσιοι από τους Αθηναίους και στη συνέχεια λεηλατήθηκε η πόλη άγρια από μια θρακική φυλή, τους Τριβαλλούς. Την κατάσταση έσωσε ο Αθηναίος στρατηγός Χαβρίας. Στην εποχή του Φιλίππου του Β΄ το 343 π.χ. οι Αβδηρίτες αναγνώρισαν τη Μακεδονική κυριαρχία και τέλος υποτάχτηκαν στους Ρωμαίους το 170 π.χ.

Στα βυζαντινά χρόνια η πόλη ονομάστηκε Πολύστυλον. Από την εποχή της Αλώσεως και μετά χάνονται τα ίχνη της μέσα στο χρόνο.

• Επιφανείς Αβδηρίτες

Ο γνωστότερος στις μέρες μας Αβδηρίτης είναι αναμφισβήτητα ο Δημόκριτος, ο πατέρας της ατομικής θεωρίας. Όμως δεν ήταν ο μόνο επώνυμος κάτοικος της Θρακικής πόλης, γνωστός και στην υπόλοιπη Ελλάδα.

Ο Λεύκιππος φέρεται ως δάσκαλος του Δημόκριτου ήταν επίσης Αβδηρίτης. Κάποιοι, όπως ο Διογένης ο Λαέρτιος, αμφισβητούν την αβδηρίτικη καταγωγή του. Ο Λεύκιππος, άνθρωπος σοφός, είναι ο ιδρυτής της θεωρίας των ατόμων. Όμως ο σοφότερος και μαθητής του Δημόκριτου ήταν αυτός που τη διατύπωσε, την περιέγραψε και την έκανε γνωστή στις μέρες μας. Ο Λεύκιππος δεχόταν ότι η γη μοιάζει με τύμπανο και ότι οι κόσμοι έχουν γίνει από άτομα. Τά έργα του δε σώθηκαν εκτός από τη φράση «τίποτε δε γίνεται χωρίς αιτία, παρά όλα γίνονται από κάποιο λόγο, για κάποια ανάγκη».

Ο Δημόκριτος, λέει ο Διογένης ο Λαέρτιος, μπορεί να ήταν και Μιλήσιος. Όμως όλοι οι συγγραφείς της εποχής δέχονται ότι ήταν Αβδηρίτης. Ήταν γιος του Ηγησίστρατου, κατ’ άλλους του Δαμάσιππου. Όταν ήταν παιδί άκουσε μαθήματα από Μάγους και Χαλδαίους. Αυτούς τους σοφούς τους άφησε στα Άβδηρα ο Ξέρξης κατεβαίνοντας προς την Ελλάδα. (Μην ξεχνάμε πως όλη αυτή η περιοχή μέχρι τα Πιέρια, ήταν γνωστή ως Θράκη και ήταν η πολυαριθμότερη σε πληθυσμό, στο χώρο που σήμερα αποτελελεί τη νότια βαλκανική χερσόνησο).

Μετά το θάνατο του πατέρα του, όποιος κι αν ήταν, ο Δημόκριτος και τα δυο του αδέρφια μοιράστηκαν την πατρική περιουσία. Ο ίδιος πήρε μόνο χρήματα και ξεκίνησε ένα μακροχρόνιο ταξίδι σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο για να μορφωθεί. Έτσι πήγε στην Αίγυπτο, την Περσία, τη Βαβυλώνα, τις Ινδίες, την Αιθιοπία, τη Μεγάλη Ελλάδα και φυσικά στην Αθήνα. Στα ταξίδια αυτά γνώρισε πολλούς επιφανείς σοφούς και απόχτησε πάρα πολλές γνώσεις συζητώντας μαζί τους.

Από την Αθήνα έφυγε με το παράπονο πως δεν τον γνώρισε κανένας. Δε γνώρισε το Σωκράτη και ο Πλάτωνας αποφεύγει να τον μνημονεύσει στα έργα του. Φαίνεται πως δεν τον εκτιμούσαν, επειδή ήταν υλιστής, ενώ ο Πλάτωνας ήταν οπαδός των ιδεών.

Όταν γύρισε κάποτε στην πατρίδα τους ο «άσωτος υιός» συνάντησε μεγάλες δυσκολίες οικονομικής φύσης. Είχε ξοδέψει την πατρική κληρονομιά και ο νόμος της πατρίδας του ήταν αυστηρός. Όποιος σπαταλούσε την πατρική περιουσία τιμωρούνταν.

Ο Δημόκριτος αντιλήφθηκε τα σχέδια αυτών που τον φθονούσαν. Έτσι διάβασε στους συμπατριώτες του το έργο του «Μέγας Διάκοσμος» και κείνοι με ένα στόμα έκριναν πως το έργο άξιζε παραπάνω από την περιουσία που ξοδεύτηκε. Υπολόγισαν μάλιστα την αξία του έργου σε 300 τάλαντα. Εκείνη την εποχή ο Δημοσθένης είχε, στο σημερινό Λιοπέσι, εργοστάσιο πολεμικού υλικού που το αποτιμούσαν μόνο 15 τάλαντα.. Μένουμε έκπληκτοι από την πνευματική καλλιέργεια των Αβδηριτών που άκουσαν, κατάλαβαν και εκτίμησαν την ατομική θεωρία που αναγνωρίστηκε μόλις τον περασμένο αιώνα από την ανθρωπότητα.

Δυστυχώς ελάχιστα πράγματα διασώθηκαν από το έργο του Δημόκριτου ως τις μέρες μας. Από το τεράστιο έργο του διεσώθησαν μόνο 300 αποσπάσματα κι αυτά μέσα στα έργα άλλων συγγραφέων, μεταγενέστερων. Λέγεται ότι ο Πλάτωνας είχε συγκεντρώσει τα συγγράμματα του Δημόκριτου για να τα κάψει. Τον εμπόδισαν δύο Πυθαγόρειοι την τελευταία στιγμή. Μετά τον Πλάτωνα κυριάρχησε ο ιδεαλιστικός φανατισμός και στο μεσαίωνα ο σκοταδισμός. Έτσι μπορούσαμε να αντιληφθούμε πως δε σώθηκε σχεδόν τίποτα από τις υλιστικές θεωρίες του Αβδηρίτη φιλοσόφου.

Ο Δημόκριτος ήταν πολύ πλούσιος. Το μερίδιο της πατρικής περιουσίας ήταν 100 τάλαντα. Και είδαμε πως ξοδεύτηκαν. Η οικονομική τους ευρωστία τον κατέτασσε στους αριστοκράτες. Τα φρονήματά του όμως ήταν δημοκρατικά. Ήταν λιτοδίαιτος, συγκρατημένος, ασκημένος στην αυτοκυριαρχία, αρετή που άσκησε στις Ινδίες ίσως.

Αντιμετώπιζε τα πάντα στη ζωή του με γέλιο . Ήταν γνωστός στους σύγχρονούς του ως «Σοφία» για τις τόσες γνώσεις του και ως «Γελασίνος» για τη συνήθειά του να γελάει με την τάση των ανθρώπων να ασχολούνται με ασήμαντα πράγματα. Εκτός από το «Μέγα διάκοσμο» έγραψε το έργο «Περί φύσεως κόσμου» και πολλές επιστολές.

Λέγεται πως στο τέλος του αυτοτυφλώθηκε με μια ασπίδα που την κράτησε σαν κάτοπτρο μπροστά στο φως για να μη βλέπει τα άσχημα του κόσμου. Όταν διεπίστωσε πως χάνει τις σωματικές τους δυνάμεις (πέθανε περίπου 90-100 χρονών) λιγόστεψε την τροφή του, τρεφόμενος με μέλι.

Άλλοι γνωστοί Αβδηρίτες φιλόσοφοι ήταν ο Πρωταγόρας ο επιφανέστερος των σοφιστών, ο Ανάξαρχος ο περιφρονητής του θανάτου και ο Εκαταίος ο ιστορικός. Τις θεωρίες του Δημόκριτου θα τις δούμε, ελπίζω, σ’ένα άλλο σημείωμα.

Καιρός είναι να δούμε μερικά ανέκδοτα από τη ζωή των Αβδηριτών και του Δημόκριτου.

• Αβδηρίτες και Δημόκριτος

Για να δικαιολογήσουν την άποψή τους για την αφέλεια των Αβδηριτών κατασκεύασαν οι σύγχρονοί τους πολλές ιστορίες εύθυμες. Ας δούμε μερικές. Ξόδεψαν τεράστια ποσά για να κατασκευάσουν το άγαλμα της Αφροδίτης, από ελεφαντόδοντο. Πήγαν όμως και το έστησαν στη κορυφή ενός ψηλού λόφου, που μόλις και φαινόταν από μακριά ότι είναι άγαλμα!

Χρειάστηκε να κάνουν υδραγωγείο για τις ανάγκες της πόλης τους. Η ματαιοδοξία τους όμως τους έκανε να ξοδέψουν όλο τον προϋπολογισμό για το φτιάξιμο μιας πανέμορφης και μεγαλοπρεπούς βρύσης στην πόλη. Φυσικά δεν απέμειναν χρήματα για τον αγωγό που θα έφερνε το νερό στη βρύση!

Κάποιος γιατρός των Αβδήρων νοίκιασε ένα γαϊδουράκι για να επισκεφτεί ένα ασθενή σε μακρινό χωριό. Το μεσημέρι ξάπλωσε κάτω από το ζώο για να κοιμηθεί σε σκιά, ο τόπος ήταν γυμνός από δέντρα. Ο αγωγιάτης ζήτησε πρόσθετο νοίκι για τη σκιά του όνου κι έφτασε η υπόθεση σε μια πολύκροτη δίκη – μνημείο της μικρολογίας και της αφέλειας των Αβδηριτών.

Ο Ιπποκράτης, ο μέγιστος γιατρός της αρχαιότητας, ήταν σύγχρονος του Δημόκριτου. Πήρε κάποτε μια επιστολή από το Δήμο Αβδηριτών. Του έλεγαν ότι μεγάλος κίνδυνος υπάρχει για την πόλη. Ασθενεί ο Δημόκριτος στον οποίο είχαν στηρίξει τις ελπίδες και τη δόξα της πόλης. Από τη μεγάλη σοφία κινδυνεύει να χάσει το λογικό του! Δεν κοιμάται και γελάει με το καθετί. Και με τους λυπημένους και με τους χαρούμενους. Αν έσωζε τον άνθρωπο δε θα του έλειπε ούτε η δόξα ούτε το χρήμα. Αν η πόλη ήταν ολόχρυση θα έφθανε για να πληρώσει τον ερχομό του Ιπποκράτη! Ο Ιπποκράτης κατάλαβε ότι δεν ήταν η τρέλα, αλλά η υπερκόπωση η αιτία της πάνδημης συμφορά. Έσπευσε λοιπόν να δει από κοντά το μεγάλο σοφό. Βρήκε την πόλη να τον περιμένει στην πύλη. Όλοι ήταν κατηφείς. Πήραν όμως θάρρος όταν τον είδαν. Τον πήγαν στο σπίτι του Δημόκριτου. Μετά το καλωσόρισμα είπε ο Αβδηρίτης στο Ιπποκράτη ότι γράφει σύγγραμμα για την τρέλα και του εξήγησε ότι γελάει με τον άνθρωπο, τους παραλογισμούς, τις ιδέες του, τον άνθρωπο που είναι έρμαιο των επιθυμιών. Κερδίζει χρυσό και δεν ικανοποιείται. Κάνουν παιδιά και μόλις μεγαλώσουν τα διώχνουν. Ο Ιπποκράτης κατάλαβε ότι είχε δίκιο και καθησύχασε όλους τους συμπατριώτες του σοφού Δημόκριτου.

Ακόμη και το θάνατό του τον προγραμμάτισε ο μεγάλος Αβδηρίτης. Ενώ ζούσε τις τελευταίες του στιγμές άκουσε παράπονα από την αδελφή του ότι θα πεθάνει μέσα στις γιορτές των Θεσμοφορίων και λόγω πένθους θα τις χάσει. Ο ετοιμοθάνατος σοφός ζήτησε να του φέρουν ζεστά ψωμιά που μόλις βγήκαν από το φούρνο. Τα έφερνε κοντά του και ανάπνεε το άρωμά τους. Έτσι κρατήθηκε στη ζωή για άλλες τρεις μέρες. Πέρασαν οι γιορτές. Πέθανε ήσυχος. Λένε ότι στην επιτύμβια στήλη του έγραφε για το σοφό που συγκίνησε ακόμα και το θάνατο.

Τα Άβδηρα στην εποχή του Δημόκριτου είχαν μεγάλη οικονομική ακμή. Ξόδευαν οι Αβδηρίτες πολλά χρήματα για να μετακαλούν γιατρούς και φιλόσοφους στην πόλη τους με ασήμαντες πολλές φορές αφορμές. Ένα είδος νεοπλουτισμού. Ξόδευαν χρήματα για εξωφρενικά πράγματα πολλές φορές. Έβλεπαν τους Αθηναίους αφ’ υψηλού γι’ αυτό και οι τελευταίοι δημιούργησαν «βιομηχανία» ανεκδότων σε βάρος των υπεροπτών Αβδηριτών.

Τα Άβδηρα, η επιφανέστερη από τις θρακικές πόλεις, που την έχτισε ο Ηρακλής και την ύμνησε ο Πίνδαρος, υπήρξε η γενέτειρα πολλών διάσημων ανδρών. Τα Άβδηρα ήταν για τη Θράκη ό,τι η Ακρόπολη για την Αθήνα. Κι εδώ άστραψε κι ακτινοβόλησε ο ελληνικός πολιτισμός. Εδώ γεννήθηκε, δημιούργησε και πέθανε ο διασημότερος και σοφότερος των σοφών της Θράκης, ο εύθυμος «Γελασίνος».

Βιβλιογραφία

1. F.Enriques – M. Mazzioti « Οι θεωρίες του Δημόκριτου του Αβδηρίτη»

Μετάφραση: Α.Παπαϊωάννου. Έκδοση Διεθνούς Δημοκριτείου Ιδρύματος. Ξάνθη 1982

2. Θανάση Παπαδόπουλου: «Δημόκριτος», Εκδόσεις «Gutenberg, 1981»

3. Γ. Ευσταθίου: «Τα αρχαία Θρακικά Άβδηρα», Εταιρία Θρακικών Μελετών 1963

4. Χρ. Τσιαμίτα: «Δημόκριτος» (διάλεξη) 1982, Κ.Ε.Θ.Ε. Διδυμοτείχου.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.