Η ανασταση των Θρακων ιππεων

Φτάνοντας στο Διδυμότειχο και ακολουθώντας τον επαρχιακό δρόμο για τους Μεταξάδες, παίρνοντας, στη διασταύρωση του χωριού Λάδη, το δρόμο για Κυπρίνο και διασχίζοντας τον οικισμό της Χελιδόνας, στο τέλος του χωριού, μέσα από το προαύλιο του εξωκλησιού του Αγίου Κοσμά, στην αγροτική περιοχή των οικισμών της Μικρής Δοξιπάρας και Ζώνης του δήμου Κυπρίνου, η ΙΘ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων διενεργεί από το Σεπτέμβριο του 2002 σωστική ανασκαφική έρευνα σε ταφικό τύμβο, με υπεύθυνους τον Προϊστάμενο της Εφορείας κ. Διαμαντή Τριαντάφυλλο και την αρχαιολόγο κ. Δόμνα Τερζοπούλου.

Μια ολόκληρη πολιτεία που αγγίζει τον ουρανό, όπου πρόχειρα ξύλινα στέγαστρα με νάιλον προστατεύουν τους ανασκαμμένους τόπους, οι άνθρωποι κινούνται συνεχώς σε ένα σεληνιακό τοπίο σκάβοντας και αποθέτοντας σε λοφίσκους το χώμα, ενώ στην πλαγιά ροβολούν χαμηλές δρυς και περιφερειακά, στο βάθος του ορίζοντα, ξεχωρίζουν οικισμοί των ελληνοβουλγαρικών συνόρων.

Δεσπόζουσα μορφή ο αρχαιολόγος, κ. Διαμαντής Τριαντάφυλλος, που αναλαμβάνει και την περιήγησή μας στον ανασκαμμένο ταφικό τύμβο.

«Η ανασκαφή πραγματοποιείται στο πλαίσιο προγράμματος σωστικών ανασκαφών σε ταφικούς τύμβους του βορείου Έβρου που άρχισε πριν από 18 χρόνια. Πρόκειται για έναν από τους μεγαλύτερους ταφικούς τύμβους του βορείου Έβρου, με διάμετρο 55-60μ. και ύψος περίπου 6-7μ. Οι κατά καιρούς παράνομες επεμβάσεις και η μηχανική καλλιέργεια των γύρω αγρών αποτελούσαν διαρκή κίνδυνο αποκάλυψης και καταστροφής αρχαίων τάφων ή καύσεων. Η παρουσία πολυάριθμων θραυσμάτων από μαρμάρινα ανάγλυφα και αρχιτεκτονικά μέλη, δίπλα στον τύμβο, οδήγησε αρχικά στην υπόθεση ότι υπήρχε κτιστός τάφος ή μαρμάρινη σαρκοφάγος ή κάποιο κτιστό ταφικό μνημείο.

Για το λόγο αυτό πραγματοποιήθηκε διασκόπηση με γεωραντάρ από το Εργαστήριο Γεωφυσικής – Δορυφορικής Τηλεπισκόπισης και Αρχαιοπεριβάλλοντος του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών της Κρήτης με επικεφαλή τον δρ. Απόστολο Σαρρή. Η αρχική υπόθεση δεν επιβεβαιώθηκε ακόμη. Μέχρι στιγμής έχει ερευνηθεί το μεγαλύτερο μέρος του τύμβου, αλλά δεν εντοπίστηκε κτιστός τάφος ή μνημείο, ούτε σαρκοφάγος».

Ο τύμβος των γαιοκτημόνων

Το επιτελείο των ανασκαφών, στο οποίο συμπεριλαμβάνονται εκτός των δύο υπευθύνων αρχαιολόγων και η αρχαιολόγος Ελευθερία Θεοδωρούδη, ο συντηρητής της ΙΘ΄ Εφορείας Γιάννης Λαϊνίδης, οι συντηρήτριες Αλεξία Χριστοφόρου, Ελένη Διαμαντίδου, Αθανασία Σπέντζου και ο εργατοτεχνίτης Γιάννης Μπάτζιος, εργάστηκε σε όλη τη διάρκεια του χειμώνα μέσα σε αντίξοες συνθήκες, με βροχές και χιόνια με τους συντηρητές να δουλεύουν κάτω από σώματα υγραερίου και τον Στρατό να εξυπηρετεί για την κάλυψη στοιχειωδών αναγκών. «Είχαμε περιπέτειες», λέει ο κ. Τριαντάφυλλος με χαμόγελο, «αλλά δεν σταματάμε με τίποτα. Ευελπιστούμε ότι φέτος θα είναι λίγο καλύτερες οι συνθήκες».

Τριάντα συναπτά χρόνια ανασκαφικών εργασιών και η τύχη του χαμογέλασε τώρα λίγο πριν την συνταξιοδότηση. «Είναι ιδιαίτερη στιγμή, διότι ανασκαφές έχω κάνει πολλές, αλλά τώρα, στο τέλος της καριέρας, χαμογέλασε η τύχη, που μας έφερε όλα αυτά τα ευρήματα και κυρίως τις άμαξες. Αυτές συνηθίζω να λέω ότι ήρθαν για να ανέβω και να φύγω. Μέχρι να έρθει όμως το χαρτί θα δουλεύω. Μετά θα συνεχίσω να είμαι υπεύθυνος για το έργο που θα γίνεται από δω και πέρα. Επομένως, δεν καταλαβαίνεις ότι βγαίνεις σε σύνταξη. Παραμένεις μάχιμος μέχρι… ορίου», απαντά γλυκύτατα ο κ. Τριαντάφυλλος στην ερώτησή μας αν παύει να είναι κανείς αρχαιολόγος όταν συνταξιοδοτείται.

«Ο τύμβος ανήκε πιθανότατα σε κάποια πλούσια οικογένεια γαιοκτημόνων ή εμπόρων και σκέπαζε περισσότερους από ένα νεκρούς. Εντοπίστηκαν τέσσερις καύσεις και πέντε ταφές αλόγων με τις άμαξες που έφεραν πλήρη εξοπλισμό. Η αφαίρεση της επίχωσης έχει προχωρήσει σε σημαντικό βαθμό χωρίς να έχει ολοκληρωθεί. Σε δύο σημεία αρκετά χαμηλότερα από το επίπεδο που βρίσκονται οι άμαξες και οι τρεις καύσεις έχουν εντοπισθεί ίχνη άλλων καύσεων που δεν έχουν ακόμη αποκαλυφθεί. Είναι, λοιπόν, πολύ δύσκολο να προσδιορίσουμε με ακρίβεια τη χρονική διαφορά μεταξύ των καύσεων, των αμαξών και των ταφών των αλόγων. Με βάση το χάλκινο νόμισμα του αυτοκράτορα Τραϊανού, αλλά και τα πήλινα, γυάλινα και χάλκινα αγγεία, ο τύμβος χρονολογείται στα τέλη του 1ου με αρχές του 2ου αιώνα μ. Χ.

Σε πολλά σημεία του τύμβου αποκαλύφθηκαν μικρές πυρές ή θραύσματα πήλινων αγγείων, το περιεχόμενο των οποίων αποτελούσε προσφορά στους νεκρούς. Επίσης βρέθηκε μια τετράγωνη κατασκευή με μήκος 1,95μ., η κάθε πλευρά της οποίας αποτελείται από τρεις σειρές πήλινων ορθογώνιων πλίνθων. Στο εσωτερικό κενό χώρο βρέθηκαν στάχτες, λίγα οστά ζώων και μεγάλος αριθμός οστράκων από μικρά πήλινα αγγεία. Από τα όστρακα που συλλέχθηκαν συγκολλήθηκαν συνολικά 28 αγγεία. Επίσης, εντοπίστηκαν δύο λάκκοι-εστίες γεμάτοι κάρβουνα, στάχτες και πέτρες».

Τα άλογα της Θράκης

Είναι εντυπωσιακά τα ευρήματα του ταφικού τύμβου Μικρής Δοξιπάρας – Ζώνης. Μας μεταφέρουν σε έναν άλλο κόσμο, κοντά στους Θράκες μια άλλης εποχής που κατοικούσαν κάπου τριγύρω, κυνηγούσαν αγριογούρουνα, ιππεύοντας τα άλογά τους, με συντροφιά καλά εκπαιδευμένους σκύλους. Ο πλούτος εμφανής στα υψηλής αισθητικής κτερίσματα και στις μεταλλικές διακοσμήσεις των αμαξών. «Πρόκειται», πιθανολογεί ο κ. Τριαντάφυλλος, «για τις άμαξες με τις οποίες μεταφέρθηκαν οι νεκροί για να καούν στην πυρά. Είναι ευρήματα ιδιαίτερα σημαντικά και μοναδικά για τον ελλαδικό χώρο. Παρόλο που ο ρόλος της άμαξας στις ταφικές τελετουργίες της αρχαιότητας είναι γνωστός, τόσο από τις αρχαίες πηγές, όσο και από την αγγειογραφία, η ανεύρεση ολοκληρωμένων αμαξών ή τμημάτων τους είναι εξαιρετικά σπάνια για τον ελλαδικό χώρο. Στη γειτονική Βουλγαρία, όπου βρισκόταν το μεγαλύτερο τμήμα της αρχαίας Θράκης, έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα αρκετές άμαξες των ρωμαϊκών χρόνων μέσα σε τύμβους. Η ταφή των αλόγων δίπλα στους ιδιοκτήτες τους είναι μια πρακτική που απαντά σποραδικά σε πολλά μέρη του ελληνικού κόσμου ήδη από τους μυκηναϊκούς χρόνους.

Στην περιοχή του βορείου Έβρου έχουν βρεθεί ταφές αλόγων σε δύο τύμβους των αυτοκρατορικών χρόνων. Τα μεγάλα άσπρα άλογα της Θράκης, περίφημα ήδη από την εποχή του Ομήρου, όπως τα άλογα του βασιλιά των Θρακών, Ρήσου, κατείχαν μια σταθερή θέση στη θρησκευτική και κοινωνική ζωή των κατοίκων της Θράκης μέχρι και τη ρωμαϊκή περίοδο. Είναι, εξάλλου, γνωστό ότι η Θράκη τροφοδοτούσε τόσο με άλογα όσο και με ιππείς, το ρωμαϊκό στρατό. Το άλογο εμφανίζεται ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ. στα νομίσματα των ελληνικών πόλεων της Θράκης και των Θρακών δυναστών. Η λατρεία του ήρωα ιππέα του πιο αγαπητού θεού των Θρακών στους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους, αποτελεί την πιο γλαφυρή απόδειξη της αγάπης των Θρακών για τα άλογα».

Στις άμαξες μπορεί να διακρίνει κανείς ίχνη του ξύλινου σκελετού της καρότσας, αποτυπώματα του δαπέδου της καρότσας, του άξονα που συνδέει την καρότσα με τον ζυγό, τους ακτινωτούς τροχούς που έχουν διάμετρο 1,10 με τις δώδεκα ακτίνες και τα σιδερένια στεφάνια, καθώς και χάλκινα ή επαργυρωμένα χάλκινα διακοσμητικά στοιχεία. Πάνω στις καρότσες βρέθηκαν χάλκινα αγγεία με περίτεχνες λαβές, η χάλκινη επένδυση μικρού ξύλινου κιβωτίου με γυάλινες φιάλες. «Στις τρεις άμαξες που βρέθηκαν στο ΝΑ τμήμα του τύμβου, η μία δίπλα στην άλλη και πολύ κοντά στην περιφέρεια του τύμβου, είχαν τοποθετηθεί σε ρηχούς λάκκους, ανοιγμένους στο φυσικό έδαφος, αφού προηγουμένως τα άλογα είχαν αποσυνδεθεί από το ζυγό, και οι τροχοί από τους άξονες. Οι σκελετοί των αλόγων και τα μεταλλικά αντικείμενα διατηρούνται σε καλή φυσική κατάσταση, αλλά δεν σώζονται καθόλου τα ξύλα.

Οι άλλες δύο άμαξες που βρέθηκαν στο δυτικό τμήμα του τύμβου, επίσης πολύ κοντά η μία στην άλλη, τοποθετήθηκαν μέσα σε ρηχούς λάκκους, αφού αποσυνδέθηκαν οι τροχοί από τους άξονες, χωρίς να απομακρυνθούν τα άλογα από τους ζυγούς, με αποτέλεσμα να έχουμε μια εντυπωσιακή εικόνα. Σώζονται τα αποτυπώματα των ξύλων της καρότσας, οι ακτίνες και το τιμόνι της άμαξας. Οι σκελετοί όμως αυτών των αλόγων βρέθηκαν σε πολύ κακή κατάσταση, ενώ τα μεταλλικά αντικείμενα έχουν υποστεί σημαντικές φθορές, εξαιτίας της σύστασης και της υγρασίας του εδάφους».

Δίπλα στη μία από τις δύο άμαξες του δυτικού τμήματος ένας στενός ρηχός τάφος περιείχε σκελετούς δύο αλόγων σε αρκετά καλή κατάσταση, εκτός από τα κρανία. Τα άλογα είχαν ταφεί με την ιπποσκευή τους σε θέση το ένα απέναντι από το άλλο, ενώ σε άλλο σημείο βρέθηκε ταφή τριών αλόγων, τα δύο στην ίδια θέση ενώ το τρίτο ήταν προσεχτικά τοποθετημένο στην πλάτη του ενός. Στο κρανίο ενός αλόγου σώζεται το καπίστρι και ο χαλινός, ενώ βρέθηκαν και δύο ομφάλια ασπίδων, ένα χάλκινο και ένα σιδερένιο.

Οι άγνωστοι νεκροί

Εκτός από κάποιες γενικές πληροφορίες για την περιοχή που αναφέρονται στα ρωμαϊκά χρόνια δεν υπάρχουν άλλες πηγές που να μας πληροφορούν για τους ανθρώπους που έζησαν στην περιοχή και αγαπούσαν τόσο πολύ τα άλογά τους ώστε να τα ενταφιάζουν μαζί τους για να τους συνοδεύουν και στην μετά θάνατο ζωή.

Στο κέντρο περίπου του τύμβου βρέθηκε μεγάλος ορθογώνιος λάκκος μέσα στον οποίο είχε πραγματοποιηθεί η αποτέφρωση ενός άνδρα. Ο λάκκος έχει βάθος ενός μέτρου και «στον πυθμένα του έχει ανοιχτεί δεύτερος ορθογώνιος λάκκος μέσα στον οποίο έγινε η καύση του νεκρού όπως μαρτυρούν τα άφθονα απανθρακωμένα ξύλα, τα κάρβουνα, οι στάχτες και τα θραύσματα απανθρακωμένων οστών που εντοπίστηκαν. Τα περισσότερα κτερίσματα τοποθετήθηκαν στο πλατύ περιχείλωμα του εσωτερικού λάκκου μετά την ολοκλήρωση της καύσης και δεν επηρεασθεί από τη φωτιά. Πρόκειται για χάλκινα και γυάλινα λυχνάρια, χάλκινο λυχνοστάτη με χάλκινο λυχνάρι, χάλκινο λυχνοφόρο, σιδερένιο δίφρο (σκαμνάκι) χάλκινες στλεγγίδες (είδος ξύστρου) οστέινο χτένι και άλλα. Επίσης, στον εσωτερικό λάκκο βρέθηκαν γυάλινα μυροδοχεία και χάλκινα ομφάλια ασπίδων».

Όλα τα ευρήματα θα αποκολληθούν από το έδαφος, θα καθαριστούν, θα συντηρηθούν και θα τοποθετηθούν πλάι στη θέση τους, ενώ παράλληλα θα συνεχιστεί η ανασκαφική έρευνα στο επόμενο στρώμα.

Στον δεύτερο λάκκο που εντοπίστηκε κοντά στην περιφέρεια του τύμβου περιείχε υπολείμματα καύσης από την ταφή γυναίκας, όπως μαρτυρούν τα χρυσά, αργυρά και λίθινα κοσμήματα. Η νεκρή συνοδεύεται από πολυάριθμα γυάλινα και πήλινα μυροδοχεία, μαρμάρινο γουδί με δύο γουδοχέρια σε σχήμα δαχτύλου, μικρά ξύλινα κιβώτια, σε ένα διακρίνεται και η κλειδαριά με το κλειδί στη θέση του, λυχνοστάτης και δύο εντυπωσιακές χάλκινες λεκάνες. «Ένα χάλκινο νόμισμα Περίνθου, εποχής Τραϊανού (98-117μ.Χ) που βρέθηκε ανάμεσα στα άλλα κτερίσματα, συμβάλλει στην ακριβέστερη χρονολόγηση της καύσης».

Σε έναν τρίτο λάκκο, φτωχότερο από τους προηγούμενους, εκτός από τα πολυάριθμα πήλινα και χάλκινα αγγεία, το νεκρό συνόδευαν στλεγγίδες και δύο σιδερένιες αιχμές δοράτων. Η τέταρτη καύση παρουσιάζει ενδιαφέρον καθώς πραγματοποιήθηκε μέσα σε λάκκο που βρίσκεται σε υψηλότερο επίπεδο από τους άλλους τρεις. Ανοίχτηκε στην επίχωση του ήδη υπάρχοντος τύμβου. Περίτεχνα χάλκινα αγγεία – οινοχόες, λεκάνες, τηγανόσχημο αγγείο – χάλκινος λυχνοστάτης, χάλκινο λυχνάρι με λαβή που απολήγει σε κεφάλι αλόγου είναι μερικά από τα ευρήματα της ταφής.

Η χρηματοδότηση της ανασκαφής γίνεται μέχρι σήμερα με πιστώσεις του υπουργείου Πολιτισμού. Ο ανασκαφικός πλούτος δικαιολογεί τον χαρακτηρισμό που απέδωσε στα ευρήματα ο υφυπουργός Εθνικής Οικονομίας κ. Απόστολος Φωτιάδης -«ισάξια της Βεργίνας» – και ενέκρινε το ποσό των 1,5 εκατομμυρίων ευρώ για τη στέγασή τους, ώστε να παραμείνουν στον χώρο που βρέθηκαν, συμβάλλοντας και στην ανάπτυξη της περιοχής.

Έφη Μωραΐτου

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.