Παναγιωτης Πενταρης: «Να μιλαμε για τη μοναδικοτητα των ανθρωπων, οχι απλως για τη διαφορετικοτητα»

Με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του, που πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 8 Μαΐου, στο κεντρικό αμφιθέατρο του Τμήματος Κοινωνικής Εργασίας του ΔΠΘ, ο Παναγιώτης Πεντάρης μίλησε στο Ράδιο Παρατηρητής για θέματα που αφορούν άμεσα τη σύγχρονη κοινωνία, τη σχέση της κοινωνικής εργασίας με τις ΛΟΑΤΚΙ ταυτότητες, τη συμπερίληψη, τα δικαιώματα, αλλά και τις προκαταλήψεις που εξακολουθούν να υφίστανται.

Ο ίδιος, ακαδημαϊκός με διεθνή εμπειρία και σημαντική ερευνητική διαδρομή, στάθηκε στην ανάγκη να αντιμετωπίζονται οι άνθρωποι όχι μέσα από στενά σχήματα « διαφορετικότητας», αλλά μέσα από την μοναδικότητα και τη σύνθετη ταυτότητά τους.

Όπως εξήγησε, τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικά βήματα σε επίπεδο δικαιωμάτων, τόσο διεθνώς όσο και στην Ελλάδα, ωστόσο η κοινωνική αποδοχή δεν προχωρά πάντα με τον ίδιο ρυθμό με τις νομοθετικές αλλαγές.

«Έχουν γίνει βήματα, αλλά δεν έχουμε φτάσει στο επιθυμητό σημείο»

Αναφερόμενος στη θέση των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων στην ελληνική κοινωνία, ο κ. Πεντάρης σημείωσε πως αναμφίβολα έχουν υπάρξει σημαντικές αλλαγές, ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία.

Όπως ανέφερε, από το 2015 και έπειτα στην Ελλάδα έχουν πραγματοποιήσει νομοθετικές μεταβολές που αφορούν την αναγνώριση δικαιωμάτων και ελευθεριών, γεγονός που έχει επηρεάσει και τον τρόπο με τον οποίο διεξάγεται πλέον ο δημόσιος διάλογος. Ωστόσο, όπως υπογράμμισε, η πρόοδος αυτή δεν σημαίνει ότι έχουν εξαλειφθεί οι προκαταλήψεις.

«Έχουν γίνει πολλά βήματα, αλλά δεν έχουμε φτάσει στο έπακρο», σημείωσε, εξηγώντας πως η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να κουβαλά βαθιά πατριαρχικά πρότυπα και συγκεκριμένες αντιλήψεις για τους ρόλους των φύλων.

Η συζήτηση για την ταυτότητα φύλου, το βιολογικό φύλο, τη σεξουαλικότητα και τη σεξουαλική συμπεριφορά, όπως είπε, είναι σχετικά πρόσφατη, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς.

Από τη «διαφορετικότητα» στη μοναδικότητα

Ένα από τα σημεία στα οποία στάθηκε ιδιαίτερα ο Παναγιώτης Πεντάρης ήταν η χρήση της λέξης «διαφορετικότητα».

Όπως εξήγησε, ο ίδιος προτιμά να μιλά για τη μοναδικότητα των ανθρώπων, καθώς ο όρος «διαφορετικότητα» μπορεί πολλές φορές να ενισχύει την αντίθεση ανάμεσα στο «εμείς» και το «οι άλλοι».

«Δεν μιλάμε μόνο για μια ταυτότητα. Μιλάμε για μια διαθεματική ύπαρξη των ανθρώπων», ανέφερε χαρακτηριστικά. Όπως εξήγησε, ένας άνθρωπος δεν ορίζεται αποκλειστικά από την σεξουαλικότητα  του ή την ταυτότητα φύλου του. Μπορεί να είναι άντρας, ομοφυλόφιλος, πατέρας, επαγγελματίας, πολίτης. Όλες αυτές οι πτυχές συνυπάρχουν και συγκροτούν την ταυτότητά του.

Με αυτή την έννοια, η συμπερίληψη δεν αφορά απλώς την αποδοχή μιας συγκεκριμένης ομάδας, αλλά την αναγνώριση ότι κάθε άνθρωπος είναι πολυδιάστατος και έχει δικαίωμα να υπάρχει ισότιμα μέσα στην κοινωνία.

Ο ρόλος της νομοθεσίας και η πίεση της κοινωνίας

Στη συζήτηση τέθηκε και το ερώτημα αν οι νομοθετικές αλλαγές προηγούνται της κοινωνίας ή αν η κοινωνία είναι εκείνη που πιέζει τελικά για την αλλαγή του θεσμικού πλαισίου.

Ο κ. Πεντάρης σημείωσε πως πρόκειται για μια αμφίδρομη σχέση. Από τη μία πλευρά, όπως είπε, οι κοινωνικές διεκδικήσεις, οι εμπειρίες των ανθρώπων και η δημόσια ορατότητα επηρεάζουν την πολιτική και τη νομοθεσία. Από την άλλη, οι νομοθετικές αλλαγές μπορούν με τη σειρά τους να επηρεάσουν την κοινωνική αντίληψη και να δημιουργήσουν ένα πλαίσιο προστασίας.

Παράλληλα, υπενθύμισε πως η Ελλάδα, ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, επηρεάζεται και από ευρωπαϊκά θεσμικά πλαίσια, τα οποία θέτουν συγκεκριμένες υποχρεώσεις ως προς την προστασία δικαιωμάτων.

«Δεν είμαστε μια χώρα που μπορεί να μείνει τελείως εκτός αυτών των εξελίξεων», ανέφερε, σημειώνοντας πως οι αλλαγές έρχονται μέσα από έναν συνδυασμό κοινωνικής πίεσης, θεσμικών υποχρεώσεων και πολιτικής ωριμότητας.

Η κοινωνική εργασία απέναντι στις ΛΟΑΤΚΙ ταυτότητες

Κεντρικό σημείο της συνέντευξης αποτέλεσε ο ρόλος της κοινωνικής εργασίας. Ο  Παναγιώτης Πεντάρης ξεκαθάρισε πως δεν είναι «καθαγιασμένη», ούτε απαλλαγμένη από αδυναμίες και μελανά σημεία. Όπως κάθε επιστήμη και κάθε επάγγελμα, έτσι και αυτή έχει ιστορικά ελλείψεις και ανάγκη συνεχούς αναστοχασμού.

Ωστόσο, όπως υποστήριξε, η κοινωνική εργασία διαθέτει ένα σημαντικό πλεονέκτημα, την ικανότητα να συνδυάζει διαφορετικά πεδία γνώσης και λειτουργεί τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.

«Η κοινωνική εργασία μπορεί να συμβάλει σε ψυχοσυναισθηματικό επίπεδο, αλλά και σε πρακτικό και κοινωνικοπολιτικό επίπεδο», σημείωσε. Ο κοινωνικός λειτουργός, όπως εξήγησε, δεν καλείται μόνο να στηρίξει ένα άτομο σε επίπεδο καθημερινότητας ή ψυχικής ανθεκτικότητας, αλλά και να λειτουργήσει ως συνήγορος, ως επαγγελματίας που μπορεί να διεκδικήσει δικαιώματα, να ανοίξει δρόμους και να βοηθήσει ανθρώπους να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες και θεσμούς.

Ένα βιβλίο βασισμένο σε φωνές και εμπειρίες

Αναφερόμενος στο βιβλίο του, ο συγγραφέας υπογράμμισε πως δεν πρόκειται για ένα έργο που γράφτηκε αποκλειστικά «πίσω από ένα γραφείο». Αντίθετα, όπως είπε, αποτελεί προϊόν πολυετούς επαφής με ανθρώπους, οικογένειες και κοινότητες, τόσο στο εξωτερικό όσο και στην Ελλάδα.

 Από το 2022 και έπειτα, ο ίδιος συνεργάστηκε με ΛΟΑΤΚΙ γονείς, με ανθρώπους που αυτοπροσδιορίζονται μέσα στο ευρύ φάσμα των ΛΟΑΤΚΙ ταυτοτήτων, αλλά και με οικογένειες που ζουν, εργάζονται και μεγαλώνουν τα παιδιά τους στην ελληνική κοινωνία.

«Είναι ένας τόμος που μεταφέρει μια συλλογική φωνή», ανέφερε χαρακτηριστικά. Πρόκειται, όπως είπε, για ανθρώπους της διπλανής πόρτας που εργάζονται και συμμετέχουν κανονικά στην κοινωνική ζωή .

Το βιβλίο, επομένως, δεν επιχειρεί απλώς να περιγράψει θεωρητικά τις ΛΟΑΤΚΙ ταυτότητες, αλλά να αναδείξει τις πραγματικές εμπειρίες ανθρώπων που ζητούν αναγνώριση, ασφάλεια και σεβασμό.

Η εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας, πρόνοιας και εκπαίδευσης

Μια από τις πρακτικές προέκτασης του βιβλίου είναι η ανάπτυξη εξειδικευμένης εκπαίδευσης για επαγγελματίες. Όπως εξήγησε ο Παναγιώτης Πεντάρης, με βάση τη δουλειά που αποτυπώνεται στο βιβλίο έχει σχεδιαστεί εκπαιδευτικό πρόγραμμα για επαγγελματίες υγείας, πρόνοιας και εκπαίδευσης.

Από τις αρχές του 2025, όπως ανέφερε, έχουν ήδη εκπαιδευτεί περίπου 800 άτομα.

Περίπου οι μισοί προέρχονται από τον χώρο της κοινωνικής εργασίας, ενώ οι υπόλοιποι είναι γιατροί, νοσηλευτές, εκπαιδευτικοί πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, δημόσιοι υπάλληλοι, εργαζόμενοι σε υπηρεσίες και οι επαγγελματίες που έρχονται σε επαφή με πολίτες.

Η εκπαίδευση αυτή, όπως τόνισε, είναι κρίσιμη, καθώς οι επαγγελματίες αυτοί συχνά αποτελούν το πρώτο σημείο επαφής για ανθρώπους που βιώνουν διακρίσεις, δυσκολίες ή ανάγκη υποστήριξης.

Οι προκαταλήψεις παραμένουν ισχυρές

Παρά τα βήματα που έχουν γίνει, ο κ. Πεντάρης αναγνώρισε πως οι προκαταλήψεις εξακολουθούν να είναι έντονες. Ερωτηθείς αν έχει καταγράψει αρνητικές εμπειρίες από ΛΟΑΤΚΙ άτομα ή οικογένειες, απάντησε πως δυστυχώς αυτές εμφανίζονται σε μεγάλο βαθμό. Ωστόσο, όπως διευκρίνισε, οι εμπειρίες δεν είναι ίδιες για όλους. Διαφοροποιούνται ανάλογα με την περιοχή, την κοινωνική θέση, το μορφωτικό επίπεδο, την πρόσβαση σε μηχανισμούς συνηγορίας και τη δυνατότητα του κάθε ανθρώπου να διεκδικεί τα δικαιώματά του.

Ιδιαίτερα οδυνηρές, όπως είπε, είναι οι περιπτώσεις παιδιών που βιώνουν εκφοβισμό επειδή οι γονείς τους είναι ΛΟΑΤΚΙ. «Το πιο στενάχωρο είναι όταν παιδιά αντιμετωπίζουν διακρίσεις και προκαταλήψεις εξαιτίας των γονιών τους», σημείωσε. Πρόκειται, όπως εξήγησε, για μια μορφή έμμεσης διάκρισης, η οποία δεν πλήττει μόνο τους ίδιους τους τους γονείς, αλλά και τα παιδιά τους.

Η σημασία της ορατότητας

Ο Παναγιώτης Πεντάρης συνέδεσε την πρόοδο των τελευταίων ετών με την αυξανόμενη ορατότητα. Όπως είπε, για δεκαετίες η ελληνική κοινωνία δεν έβλεπε ή δεν ήθελε να δει πολλές πραγματικότητες. Έφερε ως παράδειγμα και την αναπηρία, σημειώνοντας πως τη δεκαετία του 1990 πολλοί άνθρωποι με κινητικές αναπηρίες παρέμεναν αόρατοι, επειδή απλώς δεν υπήρχαν οι συνθήκες να κυκλοφορούν ισότιμα στον δημόσιο χώρο.

Κάτι αντίστοιχο, όπως είπε, συνέβη και με τις ΛΟΑΤΚΙ ταυτότητες. Όσο οι άνθρωποι παρέμεναν αόρατοι, η κοινωνία μπορούσε να προσποιείται ότι δεν υπάρχουν. Από τη στιγμή όμως που άρχισαν να μιλούν, να διεκδικούν και να εμφανίζονται δημόσια ως αυτό που είναι, η κοινωνία και η πολιτεία αναγκάστηκαν να απαντήσουν.

Η οικογένεια και οι «Οικογένειες Ουράνιο Τόξο»

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στις ΛΟΑΤΚΙ οικογένειες, υπογραμμίζοντας τον καθοριστικό ρόλο που έπαιξαν οι ίδιες οι οικογένειες στις πρόσφατες νομοθετικές αλλαγές. Όπως είπε, οι «οικογένειες ουράνιο τόξο» αποτέλεσαν καταλυτικό παράγοντα στη διαμόρφωση του δημόσιου διαλόγου και στην πίεση προς την πολιτεία.

«Ήταν οι ίδιοι οι άνθρωποι που έφεραν την αλλαγή», ανέφερε, σημειώνοντας πως η υπογραφή ενός νόμου είναι το τελικό στάδιο μιας πολύ μεγαλύτερης κοινωνικής διαδρομής.

Κατά τον ίδιο, η θεσμική αλλαγή δεν έρχεται ποτέ μόνη της. Προηγείται η εμπειρία, η διεκδίκηση, η ορατότητα και η πίεση των ανθρώπων που ζουν καθημερινά τις συνέπειες της ανισότητας.

Τι χρειάζεται από την πολιτεία

Ερωτηθείς τι γίνεται καλά και τι πρέπει να αλλάξει σε επίπεδο πολιτείας, ο κ. Πεντάρης σημείωσε πως υπάρχουν πλέον θεσμικοί μηχανισμοί και διαδικασίες διαλόγου, κάτι που είναι θετικό. Ωστόσο, όπως τόνισε, παραμένει μεγάλο το χάσμα ανάμεσα στην πολιτική, την επιστήμη, την πραγματική εμπειρία και τους ανθρώπους που αφορά κάθε πολιτική.

«Χρειάζεται διάλογος», υπογράμμισε. Όπως είπε, οι πολιτικές δεν πρέπει να σχεδιάζονται «για» τους ανθρώπους χωρίς τη συμμετοχή τους, αλλά «με» τους ανθρώπους που αφορούν. Αυτό, κατά τον ίδιο, είναι κρίσιμο όχι μόνο για τα ΛΟΑΤΚΙ ζητήματα, αλλά για κάθε πεδίο κοινωνικής πολιτικής.

Η κοινωνική εργασία αλλάζει την κοινωνία ή διαχειρίζεται τις πληγές της;

Κλείνοντας, ο Παναγιώτης Πεντάρης κλήθηκε να απαντήσει σε ένα ευρύτερο ερώτημα, αν η κοινωνική εργασία μπορεί πραγματικά να αλλάξει την κοινωνία ή αν απλώς διαχειρίζεται τις πληγές της.

Η απάντησή του ήταν πως κάνει και τα δύο. Όπως εξήγησε, η κοινωνική εργασία οφείλει να είναι ευέλικτη, να μην λειτουργεί με απόλυτες βεβαιότητες, αλλά να προσαρμόζεται σε όσα μαθαίνει από την ίδια την κοινωνία. «Η κοινωνική εργασία πρέπει να μπορεί να παίρνει το σχήμα της κοινωνίας στην οποία λειτουργεί», είπε χαρακτηριστικά.

Ταυτόχρονα, όμως, αναγνώρισε πως η δυνατότητα αυτή επηρεάζεται από πολιτικές αποφάσεις, χρηματοδοτήσεις, θεσμικούς περιορισμούς και τη θέση των κοινωνικών λειτουργών μέσα στο δημόσιο σύστημα. Η κοινωνική εργασία, όπως είπε, δεν μπορεί να είναι αποκομμένη από τις πραγματικές συνθήκες μέσα στις οποίες ασκείται. Μπορεί όμως να αποτελέσει ένα κρίσιμο εργαλείο στήριξης, διεκδίκησης και κοινωνικής αλλαγής.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.