Το μαθημα της ιστοριας

Είναι σύνηθες τέτοιες μέρες, εν μέσω σχολικών εκδηλώσεων και παρελάσεων, ένα ρεπορτάζ που επιδεικνύει την άγνοια των μαθητών σχετικά με το τι «γιορτάζουμε» τη συγκεκριμένη ημέρα. Κάποιοι δημοσιογράφοι, και μαζί η κοινή γνώμη που (νομίζουν ότι) εκπροσωπούν, φρίττουν διαπιστώνοντας την άγνοια και αμάθεια των νεαρών μαθητών που δεν γνωρίζουν τι «γιορτάζουμε». Τα ρεπορτάζ κλείνουν συνήθως με κάποιο κωμικό – ειρωνικό σχόλιο για την ένδυση των μαθητών που παρελαύνουν. Πέρα από την αμφιλεγόμενη χρήση του όρου «εορτή» εκ μέρους των ερωτώντων για να αποδώσουν παρόμοιες επετειακές εκδηλώσεις μνήμης και απότισης τιμής, «διαπιστώσεις» αυτού του τύπου είναι εξίσου δηλωτικές και για τα δύο μέρη. Τόσο για τους μαθητές, που μπροστά σε κάμερες μπερδεύουν «ημερομηνίες» και «αντιπάλους», οδηγούμενοι σε τραγέλαφους του τύπου 28 Οκτωμβρίου [sic] του 1821 (η γνωστή επανάσταση των Ελλήνων κατά των Γερμανών) όσο και για τους «εκπλησσόμενους» άλλους, εμάς δηλαδή. Όλους εμάς που στεκόμαστε σε ημερομηνίες, σε τύπους και σε αποφθέγματα, χωρίς να φροντίσουμε για την ουσία, τη γνώση και την εμπέδωσή της, σε κάθε τομέα της ζωής μας. Και κυρίως για το εκπαιδευτικό μας σύστημα, που μας έμαθε να διυλίζουμε άπειρους κώνωπες, να καταπίνομεν δε καμήλους σημαντικές, ενίοτε κι επικίνδυνες.  
 
Πριν λίγες μέρες έλαβε χώρα στην Αλεξανδρούπολη ένα συνέδριο που οργάνωσε το Συμβούλιο της Ευρώπης σε συνεργασία με το ΥΠΠΕΘ και το Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας του ΔΠΘ, με τίτλο «Εκπαιδεύοντας για τη διαφορετικότητα και τη δημοκρατία: διδάσκοντας ιστορία στη σύγχρονη Ευρώπη». Συγκεντρώθηκαν ειδικοί από πολλές ευρωπαϊκές χώρες (υπεύθυνοι χάραξης εκπαιδευτικής πολιτικής, συγγραφείς σχολικών εγχειριδίων και εκπαιδευτικού υλικού ιστορίας, καθηγητές πανεπιστημίων ειδικευμένοι στην ιστορική εκπαίδευση, σύμβουλοι εκπαίδευσης, εκπαιδευτικοί πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, κ.ά.), οι οποίοι κατέθεσαν προτάσεις, απόψεις κι εμπειρίες για τη διδασκαλία του μαθήματος της ιστορίας. Δεν θα σταθώ στις πολλές και ποικίλες δυνατότητες που έχουν στη διάθεσή τους οι καθηγητές ιστορίας σε άλλες χώρες, όπως τη χρήση νέων τεχνολογιών και εποπτικών μέσων ή την ευχέρεια επιλογής υλικού από διαφορετικά εγχειρίδια και διδακτικούς πόρους. Θα κρατήσω δύο έννοιες γύρω από τις οποίες στρεφόταν συνεχώς η συζήτηση, κυρίως ως προς την παρουσίαση ευαίσθητων ιστορικά ζητημάτων, ζητημάτων δηλαδή που εμπλέκονται ακόμη με πεποιθήσεις, θρησκευτικές, ιδεολογικές, ταξικές κ.ά. απόψεις των μαθητών, των οικογενειών τους και του ευρύτερου κοινωνικού περίγυρου. Η πρώτη έννοια είναι η  ενσυναίσθηση. Οι μαθητές πρέπει να γνωρίσουν μέσα από διάφορες πηγές το ευρύτερο κλίμα της εποχής στην οποία συνέβησαν τα γεγονότα που εξετάζουμε. Τις κοινωνικές περιστάσεις, τον τρόπο ζωής, τους ποικίλους παράγοντες που άσκησαν επίδραση και οδήγησαν στα συγκεκριμένα γεγονότα. Το πώς βίωσαν τα γεγονότα οι άνθρωποι της εποχής. Μέσα από φωτογραφίες, γραπτές πηγές και ντοκουμέντα, αλλά και έργα τέχνης, μουσική, λογοτεχνία κ.λπ., να πάρουν μία γεύση των γεγονότων. Να αντιληφθούν ακόμη και τους λόγους που οδήγησαν κάποιους ανθρώπους σε λανθασμένους χειρισμούς και καταστροφικές αποφάσεις. Ενσυναίσθηση εναντίον αποστήθισης. Εμβάθυνση εναντίον επιφανειακής προσέγγισης.
 

Η δεύτερη έννοια είναι αυτή της κριτικής αποστασιοποίησης. Καταλαβαίνω, νιώθω, συναισθάνομαι δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αποδέχομαι. Πρέπει οι μαθητές να μπορούν επίσης να κρίνουν. Να παίρνουν αποστάσεις και να οδηγούνται σε αξιολογικές κρίσεις, με βάση τη λογική, τη γνώση, τις προσωπικές τους αντιλήψεις, το δίκαιο και την ηθική, όπως αυτά νοούνται στο πλαίσιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Υπό το φως παρόμοιας προσέγγισης της ιστορίας, οι ακριβείς ημερομηνίες και τα ονόματα λαμβάνουν πια τις διαστάσεις που τους αρμόζουν. Είναι όμως μάλλον πολύ δύσκολο οι μαθητές που εμπλέκονται με τον τρόπο αυτό στην ιστορική γνώση, την οποία προσεγγίζουν βιωματικά και κριτικά ταυτόχρονα, να οδηγούνται σε τόσο μεγάλες συγχύσεις.
 
Πρέπει ωστόσο ν’ αποφασίσουμε. Θέλουμε να συνεχίσουμε να μας «εκπλήσσει» η αμάθεια ή ημιμάθεια κάποιων μαθητών μας ή να εργαστούμε για μία εκ βάθρων ανανέωση του τρόπου προσέγγισης του ιστορικού μαθήματος; Θέλουμε τα παιδιά μας να αντιλαμβάνονται τι συμβαίνει στο παρελθόν και το παρόν τους, γνώση ζωντανή κι αλληλένδετη, ή να «μαθαίνουν» τύπους χωρίς ουσία; Η λογοτεχνία πάντως δίνει τη δική της απάντηση, με την οξύνοια και την ποιητική ευαισθησία του Γιώργου Ιωάννου. «Μάθημα» επετειακό, αλλά και πάντα επίκαιρο.
 

Το Μάθημα

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.