Ποση ιστορια κρυβει ενα καρβελι ψωμι;
H Χρυσούλα Ιωαννίδου, τ. Πρόεδρος της Κοινότητας Ορμενίου, αγρότισσα, συγγραφέας, με πιο πρόσφατο βιβλίο της τις «Ιστορίες Γυναικών – “Μακρινή Μητέρα * Ρόδο μου Αμάραντο”» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, 2025) και συνεργάτιδα της εφημερίδας μας, δεν παύει να μας εκπλήσσει με την ικανότητά της να μετατρέπει την καθημερινότητα των περασμένων δεκαετιών σε πολύτιμο πολιτισμικό υλικό. Με τη μνήμη της στραμμένη πάντοτε στο Ορμένιο, τον Έβρο και τη Θράκη μιας άλλης εποχής, και με εργαλείο τη γλώσσα της αγάπης για τον τόπο και τους ανθρώπους του, η κ. Ιωαννίδου συγκροτεί έναν μοναδικό «χάρτη μνήμης», και μέσα από τα κείμενα που δημοσιεύσει στην ενότητα «Από τα σοκάκια της μνήμης» στον ΠτΘ.
Η αγάπη της, εξάλλου, για το παρελθόν και η διαρκή της αφοσίωση για τη διάσωση της πολιτισμικής μας ιστορίας, την παρακινούν, ώστε όλες αυτές τις μαρτυρίες και μνήμες που συλλέγει, να τις κοινωνεί σε όσους περισσότερους αποδέκτες μπορεί. Όμως, δεν περιορίζεται στη γραφή· η δημόσια παρουσία και συμμετοχή της με ομιλίες είναι συνεχής και ουσιαστική. Αυτό αποδείχθηκε και με την πρόσφατη συμμετοχή της, μεταξύ άλλων εξαίρετων ομιλητών, στο Διήμερο Συνέδριο Πολιτισμού και Θρακιώτικης Παράδοσης, που διοργάνωσε ο Πολιτιστικός Χορευτικός Σύλλογος «Θρακών» Κομοτηνής, στις 23 και 24 Μαΐου 2025 (βλ. σχετικά εδώ).
Η κ. Ιωαννίδου, στο συγκεκριμένο Συνέδριο, επικεντρώθηκε στο ψωμί και την παρουσία του στο θρακιώτικο τραπέζι σε βάθος χρόνων, το ψωμί που τους συνόδευε στον καθημερινό μόχθο, αλλά και στις χαρές και τις λύπες. Μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαντάζει λιτή η θεματική, όμως πραγματικά εκπλαγήκαμε, ακούγοντάς τη, για την ιστορία που κρύβει ένα ζυμωτό καρβέλι ψωμί, και τα συμπαρομαρτούντα αρτοσκευάσματα, έτσι ώστε να ξεπερνά το βασικό διατροφικό αγαθό και να αποκτά έννοια συμβολική.
Μας θύμισε την εξαιρετική εισήγηση της κ. Emiliya Avginova-Nikolova, Επ. Καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο «Αγ. Κυρίλλου και Μεθόδιου» στο Βελίκο Τύρνοβο, που είχαμε παρακολουθήσει το 2019, στο 4ο Συνέδριο των Νεοελληνιστών των Βαλκανικών Χωρών, με θέμα το ψωμί και τα σημασιολογικά μοντέλα που ερεύνησε η ίδια σε Ελλάδα και Βουλγαρία. Μας είχε επισημάνει τότε, για τη βουλγαρική κοινωνία, πως το ψωμί έχει τις εξής λειτουργίες:
«χρηστική, κοινωνική (ενώνει και ταυτόχρονα διακρίνει: άσπρο-μαύρο ψωμί, δηλ. πλούσιους-φτωχούς ανθρώπους), εθνική (εθνική διακριτική και ενωτική), θρησκευτική (υλική πλευρά της ζωής και πνευματική πλευρά της ζωής κτλ.), αποτροπαϊκή (εξευμενισμού, προσευχής για πλούσια συγκομιδή, υγεία και ευημερία), θεραπευτική και αισθητική λειτουργία (εδώ γίνεται λόγος για τη διακόσμηση του τελετουργικού ψωμιού). Όλες οι λειτουργίες αυτές του ψωμιού είναι στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους». [1]
Από την πλευρά της, η κ. Ιωαννίδου, με όσα παρουσίασε, απέδειξε εμμέσως και τη συνομιλία των λαών, ανεξαρτήτως γεωγραφικών συνόρων και εποχών. Αναφέρθηκε σε εκείνη την εποχή που το ψωμί δεν έλειπε από κανένα τραπέζι και για το οποίο η νοικοκυρά έπρεπε να βάλει την τέχνη της από το πρωί, να προετοιμάσει τη μαγιά, να το ζυμώσει, να το φουρνίσει και να το προσφέρει στην οικογένειά της.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ομιλίας της ήταν η σύνδεση του ψωμιού με τις σημαντικές στιγμές της ανθρώπινης ζωής. Η γέννηση και ο θάνατος, η χαρά και το πένθος, η καθημερινότητα και η γιορτή, όλα εμπεριέχονται και μετουσιώνονται στη μαγιά, στο ζύμωμα, στο ψήσιμο και στο μοίρασμα του ψωμιού. Αναφέρθηκε στην «Παναγία τούρτα», που προσφερόταν στη γέννα, στο λειψό ψωμί που δινόταν στις γυναίκες που μοιρολογούσαν τον αποθανόντα, στα περίτεχνα στολισμένα ψωμιά των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, για ευγονία και καλοχρονιά, στις τουρτίτσις του Πάσχα, στα καθημερινά καρβέλια που έκρυβαν μέσα τους την έννοια του άρτου του επιούσιου.
Παράλληλα, η αναφορά της στις δυσκολίες των παλαιότερων δεκαετιών –στα φτωχά χρόνια, στις επινοήσεις των νοικοκυρών για να χορτάσουν την οικογένεια με πίτες από άγρια χόρτα, τουρτίτσις, μικίκια και ό,τι άλλο μπορούσε να ζυμωθεί– επανέφερε στη συζήτηση τη δημιουργική ευφυΐα και την αξιοπρέπεια μιας γενιάς που βίωνε τη στέρηση χωρίς να παραιτείται.
Την εισήγηση αυτή, δείγμα της μικροϊστορίας του τόπου μας, που πραγματεύεται ένα απλό φαινομενικά θέμα, αλλά κρύβει ένα από τα μυστικά επιβίωσης των προγόνων μας και καθιστά το ψωμί γέφυρα που ενώνει γενιές, πολιτισμούς, γλώσσες και εμπειρίες, μπορείτε να βρείτε στην ηλεκτρονική έκδοση του ΠτΘ (εδώ).
[1] Βλ. σχετικά για τις λειτουργίες του ψωμιού, στην εισήγηση της Emiliya Avginova-Nikolova, «Το “ψωμί” στη γλώσσα – σημασιολογικά μοντέλα: Φρασεολογισμοί με κύριο συστατικό το “ψωμί” στην ελληνική και βουλγαρική γλώσσα», στο Μ. Γ. Βαρβούνης – Θ. Β. Κούγκουλος (επιμ.), «Ελληνισμός και Βαλκάνια – αμφίδρομες σχέσεις: γλώσσα, ιστορία, λογοτεχνία, πολιτισμός (1453-2019). Πρακτικά 4ου Συνεδρίου των Νεοελληνιστών των Βαλκανικών Χωρών, Κομοτηνή 22-24 Νοεμβρίου 2019», τ. Γ1΄, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης – Σχολή Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών – Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας – Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας (Μελέτες Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας 15Α) – Παρατηρητής της Θράκης, Κομοτηνή 2022, 248-249.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
