Επουλωνοντας τις Πληγες της Φυσης και της Ψυχης: Μια Ολιστικη Προσεγγιση

Η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια βιώνει με αυξανόμενη ένταση τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης, με συχνές φυσικές καταστροφές που αφήνουν πίσω τους όχι μόνο περιβαλλοντικές και υλικές ζημιές, αλλά και σοβαρές ψυχοκοινωνικές συνέπειες για τις τοπικές κοινωνίες.

Στις 27 και 28 Μαρτίου 2025 δύο Φορείς, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο EUCOMS (European Community Based Mental Health Service Providers Network) και η ελληνική Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος (ΕΚΨ Π. Σακελλαρόπουλος) ένωσαν τις δυνάμεις τους και τον λόγο τους για την «Αντιμετώπιση Κρίσεων – Παρέμβαση Κοινοτικών Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας σε περιβαλλοντικές κρίσεις».

Στόχος του σεμιναρίου ήταν η ανάδειξη στρατηγικών παρέμβασης για την αντιμετώπιση των διαρκώς αυξανόμενων φυσικών καταστροφών, με έμφαση στην αποκατάσταση του ψυχικού τραύματος και την ενδυνάμωση της ψυχικής ανθεκτικότητας των πολιτών και των τοπικών κοινωνιών.

Το Δίκτυο EUCOMS επισκέφθηκε τον Έβρο με σκοπό την ανταλλαγή γνώσης και εμπειρίας γύρω από την επεξεργασία της ψυχικής οδύνης και του τραύματος, αξιοποιώντας την πολύχρονη εμπειρία της ΕΚΨ Π. Σακελλαρόπουλος σε κρίσεις όπως οι σεισμοί στην Καλαμάτα, την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, οι πυρκαγιές στη Φωκίδα, στη Β. Εύβοια, στον Έβρο και τη Ροδόπη, καθώς και οι πλημμύρες στη Θεσσαλία – πάντα μέσα από μια ολιστική προσέγγιση φροντίδας στην κοινότητα. Μία προσέγγιση που δίνει έμφαση στην πρόληψη εμφάνισης ψυχικών διαταραχών, στην ψυχοκοινωνική ενδυνάμωση, μέσα από την υποστήριξη και εκπαίδευση των κατοίκων των δοκιμαζόμενων περιοχών σε θέματα ψυχικής υγείας. Με βασικό της εργαλείο τις συνεργασίες με άλλους φορείς της κοινότητας, όπως την τοπική-περιφερειακή αυτοδιοίκηση, τις υπηρεσίες πρώτης γραμμής (π.χ. Πυροσβεστικό Σώμα) και τις οργανώσεις εθελοντών.

Σε μία αδημοσίευτη αναφορά δράσης το φθινόπωρο 2024, ο συνεργάτης της ΕΚΨ Π. Σακελλαρόπουλος, Άκης Μαραγκοζάκης, γράφει:

«Οι κλιματικές απειλές, που πλήττουν κάθε χρόνο την ελληνική επικράτεια, καταστρέφουν φυσικό περιβάλλον, ζωικό κεφάλαιο και προκαλούν υλικές ζημιές, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις απειλούν ή κοστίζουν ακόμη και ανθρώπινες ζωές. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να εντείνεται διαρκώς ο φόβος, η ανασφάλεια και η ανησυχία των πολιτών έναντι μελλοντικών φυσικών απειλών, ενώ οι οικολογικές, οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις είναι τεράστιες.

Τον Αύγουστο του 2023 η Περιφερειακή Ενότητα Έβρου δοκιμάστηκε από την μεγαλύτερη σε έκταση πυρκαγιά που έχει καταγραφεί ποτέ στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία κατέκαψε συνολικά 942.500 στρέμματα γης μόνο στον Έβρο. Οι απώλειες ήταν μεγάλες τόσο σε περιβαλλοντικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο υλικών υποδομών και αγροτικών καλλιεργειών. Αντίστοιχα, σημαντική ήταν και η ψυχολογική επιβάρυνση του τοπικού πληθυσμού, που, μάλιστα, κλήθηκε σε πολλές περιπτώσεις να συνδράμει τις αρχές, στο έργο κατάσβεσης των πυρκαγιών.

Στον απόηχο της πρωτοφανούςπεριβαλλοντικής κρίσης που βίωσε η τοπική κοινωνία, με πρωτοβουλία του Υπουργείου Υγείας, η Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος, σε συνεργασία με τον Σύλλογο Γονέων και Φίλων Αυτιστικών Ατόμων Ν. Έβρου «Άγιος Βασίλειος», προχώρησαν στην δημιουργία δύο κινητών κλιμακίων στον Έβρο, τα οποία υποστήριξαν την ήδη υπάρχουσα Κινητή Μονάδα του φορέα στην περιοχή.

Τα κλιμάκια επισκέφθηκαν τις εξής τοπικές κοινότητες:

• Νίψας, Άνθειας, Αρίστεινου, Λουτρών, Δορίσκου, Κίρκης, Μάκρης και Άβαντα (Δημοτική ενότητα Αλεξανδρούπολης),
• Σουφλίου, Δαδιάς, Τυχερού και Σιδηροχωρίου (Δημοτική Ενότητα Σουφλίου),
• Μαρώνειας- Σαπών  (Δημοτική ενότητα Σαπών),
• Αίγειρου, Γρατινής (Δημοτική ενότητα Κομοτηνής) και
• Πολύανθου, Σώστη και Ιάσμου (Δημοτική ενότητα Ιάσμου).

Σημαντικό πλεονέκτημα στην άμεση και αποτελεσματική παρέμβαση ήταν η πολυετής παρουσία της Εταιρίας Κοινωνικής  Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος στην περιοχή της Θράκης, η οποία από το 1986, χρηματοδοτούμενη από το Υπουργείο Υγείας, προσφέρει δωρεάν τις υπηρεσίες της στον τοπικό πληθυσμό. Με βασικό εργαλείο δουλειάς τη δικτύωση, και τη σύμπραξη με φορείς και υπηρεσίες της πρώτης γραμμής, με την αξιοποίηση των σχέσεων εμπιστοσύνης που έχει χτίσει με τοπικούς συλλογικούς φορείς και οργανώσεις της κοινότητας, ανταποκρίθηκε άμεσα στις πιεστικές ανάγκες μετά την πυρκαγιά. Η παροχή των εξειδικευμένων υπηρεσιών φροντίδας των κινητών κλιμακίων υλοποιήθηκε σε εβδομαδιαία βάση τόσο σε ατομικό όσο και ομαδικό επίπεδο. Παράλληλα, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση σε δράσεις ενδυνάμωσης με σκοπό την καλλιέργεια του αιτήματος για βοήθεια.

Με τις μνήμες ακόμη νωπές από την ένταση, την διάρκεια και το μέγεθος της καταστροφικής πυρκαγιάς, η πρώτη εκτίμηση των κλιμακίων από το πεδίο ήταν πως οι κάτοικοι των πυρόπληκτων περιοχών βίωσαν έντονα τον πόνο της καταστροφής του φυσικού περιβάλλοντος, τον κίνδυνο απώλειας της περιουσίας και των κόπων μιας ολόκληρης ζωής, την αγωνία και τον φόβο για τους αγαπημένους τους που συνέδραμαν με κάθε διαθέσιμο μέσο τις Αρχές στην πρώτη γραμμή.

Η τακτική παρουσία των κινητών κλιμακίων σε Έβρο και Ροδόπη βρήκε μεγάλη ανταπόκριση από τους κατοίκους των πληγεισών περιοχών και λειτούργησε θετικά ενισχύοντας την συλλογικότητα και την ψυχική ανθεκτικότητα των συμμετεχόντων. Διευκόλυνε σημαντικά την πρόσβαση ευάλωτων ατόμων σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας και την άμεση λήψη βοήθειας. Καλλιέργησε το αίτημα των ενδιαφερόμενων για βοήθεια και προώθησε σημαντικά τη διασύνδεση ατόμων και ομάδων, ειδικά σε δυσπρόσιτες περιοχές, με τοπικούς φορείς και υπηρεσίες υγείας. Αξίζει να αναφερθεί, πως πέρα από τις ανάγκες για ψυχοκοινωνική υποστήριξη σε ζητήματα στενά συνυφασμένα με την φωτιά αναδύθηκαν και προϋπάρχουσες ψυχοκοινωνικές δυσκολίες του πληθυσμού, λόγω των αλλεπάλληλων και διαδοχικών κρίσεων που βίωσε η περιοχή τα τελευταία χρόνια (οικονομική, υγειονομική, περιβαλλοντική κρίση). Παρόλο που ο σκοπός του κλιμακίου αφορούσε αποκλειστικά την ψυχοκοινωνική συνδρομή στα πυρόπληκτα χωριά, χαρακτηριστικά ήταν τα αιτήματα για επίσκεψη του κλιμακίου και σε μη πληγείσες περιοχές.

 «Ένα σύντομο αλλά πολύ όμορφο βιωματικό ταξίδι, γεμάτο γνώσεις, έντονα συναισθήματα και το κυριότερο ανθρώπινη επαφή. Μια μοναδική εμπειρία για όλους τους συμμετέχοντες, γεμάτη αξέχαστες στιγμές, πολλά δάκρυα αλλά ακόμη περισσότερα χαμόγελα.

Στην πραγματικότητα αυτό που γυρνάει στο μυαλό μου εξαρχής και θέλω να το φωνάξω δυνατά είναι:

Επενδύστε στα μικρά χωριά με τις «μεγάλες» ψυχές. Το έχουν περισσότερο ανάγκη από όσο νομίζετε. Δεν χρειάζεται να καούμε για τρίτη φορά!».  Με αυτά τα λόγια, η κα Έλενα Νταούλα, Γενική Γραμματέας Αθλητικού Επιμορφωτικού Συλλόγου «ΑΚΡΙΤΑΣ ΔΑΔΙΑΣ», περιγράφει χαρακτηριστικά τον αντίκτυπο των επισκέψεων του κινητού κλιμακίου στους κατοίκους του πυρόπληκτου οικισμού της Δαδιάς. Αντίστοιχα, η κα Βάσω Παντελίδου, Πρόεδρος της Κοινότητας Κίρκης, που δέχθηκε επίσης τις υπηρεσίες των κλιμακίων της «Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος», ανέφερε: «Πάντα ένα βίαιο γεγονός δημιουργεί ένα μεγάλο σοκ την στιγμή που το ζεις. Για να το ξεπεράσει κανείς, απαιτείται χρόνος και εξειδικευμένη διαχείριση της τραυματικής εμπειρίας.

Οι κάτοικοι  βίωσαν μεγάλη δοκιμασία. Οι γηραιότεροι κάτοικοι αρνούνταν να αφήσουν τα σπίτια τους. Ο ήχος της φωτιάς, η μυρωδιά του καμένου, η καταστροφή του πρασίνου δημιούργησε άγχος, φόβο και ανασφάλεια στην κοινότητα. Μετά την τεράστια οικολογική καταστροφή και την απώλεια 23 σπιτιών στον οικισμό, η επόμενη μέρα ήταν δύσκολη. Σημαντικό είναι να υπάρχει υποστηρικτικό πλαίσιο για την ψυχολογική στήριξη των πληγέντων κατοίκων. Το κλιμάκιο της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος παρείχε για πρώτη φορά ψυχοκοινωνική υποστήριξη στην πυρόπληκτη κοινότητά μας. Άκουσαν για το βίωμά τους και τόσο με ομαδικές όσο και με ατομικές συναντήσεις ενδυνάμωσαν τους κατοίκους της Κίρκης. Βοηθητικό είναι «ο άνθρωπος να διηγηθεί όσα έζησε». Ειδικά οι ομαδικές συναντήσεις βοηθούν στη συλλογικότητα και στο μοίρασμα του συναισθήματος.

Η βοήθεια που χρειάζεται ένας πυροπαθής θα πρέπει να έχει διάρκεια. Να νιώσουν οι πληγέντες ασφάλεια και υποστήριξη. Η φυσική καταστροφή δεν θα πρέπει να σημάνει και την ψυχολογική καταστροφή των κατοίκων.»

 Ενδεικτικά, το κλιμάκιο υποστήριξε συνολικά 153 ωφελούμενους, ενώ πραγματοποιήθηκαν 273 θεραπευτικές πράξεις (ομαδικές βιωματικές ασκήσεις, ατομικές και ομαδικές συνεδρίες συμβουλευτικής) και δράσεις αγωγής της κοινότητας για την πρόληψη και προαγωγή της ψυχικής υγείας σε συνεργασία με τοπικούς φορείς (Δήμοι, εκκλησίες, σχολεία, σώματα ασφαλείας).

Το όραμα και ο σκοπός της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος ταυτίζονται με τη δωρεάν παροχή ποιοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε όποιους τις έχουν ανάγκη. Για τον λόγο αυτό, με την ολοκλήρωση της εξάμηνης παρέμβασης για τις πυρόπληκτες περιοχές, υπεγράφη από κοινού μνημόνιο συνεργασίας με τους Δήμους Αλεξανδρούπολης και Ιάσμου, έτσι ώστε να διατηρηθεί η σύνδεση με την κοινότητα και να συνεχιστεί η δωρεάν παροχή των υπηρεσιών και η κάλυψη των αναγκών του πληθυσμού με σταθερότητα και συνέπεια. Με αίσθημα ευθύνης και βαθύ σεβασμό προς τον τοπικό πληθυσμό, παραμένουμε σταθερά δίπλα στους κατοίκους της περιοχής και συν-εργαζόμαστε ενεργά για τη δημιουργία των κατάλληλων προϋποθέσεων, ώστε όλοι να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας υψηλής ποιότητας και να απολαμβάνουν μια ζωή με ψυχική ευεξία.

Η μεθοδολογία που ακολουθούμε είναι η παρακάτω:

Κλείνοντας αυτό το άρθρο, καταθέτουμε κάποιους προβληματισμούς: 

Οι προηγούμενες γενιές γνώριζαν πώς να αφουγκράζονται τη φύση. Μπορούσαν να προβλέπουν τις μεταβολές του καιρού και του περιβάλλοντος παρατηρώντας τα σημάδια της: τα σύννεφα και τον άνεμο, το φεγγάρι, τη θάλασσα, τα πουλιά, τα φυτά και τα δέντρα.

Και σήμερα λοιπόν, τι μας «λέει» ο μαυρόγυπας της Δαδιάς;

Το εμβληματικό είδος του εθνικού πάρκου της Δαδιάς, ένα από τα πλέον σπάνια αρπακτικά της Ευρώπης, επιδεικνύει αξιοσημείωτη επιμονή και προσαρμοστικότητα. Παρά την περιβαλλοντική καταστροφή, επιστρέφει συστηματικά στον τόπο φωλεοποίησής του, αναζητώντας την κατεστραμμένη φωλιά του στο πυρόπληκτο δάσος της Δαδιάς και προχωρά στην ανακατασκευή της. Οι κοινωνικές του συμπεριφορές είναι επίσης εντυπωσιακές: παρατηρείται συγκέντρωση 12-15 ατόμων κατά τη σίτισή τους, ενώ το είδος χαρακτηρίζεται από μονογαμική συμπεριφορά, με τα ζευγάρια να παραμένουν μαζί καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους και να συμμετέχουν από κοινού στη διαδικασία της επώασης.

Η φύση αποδεικνύει την ικανότητά της για αναγέννηση. Τα πρώτα σημάδια ανάκαμψης είναι ορατά: αγριολούλουδα βλαστάνουν και ανθίζουν, ακολουθώντας φυσικούς ρυθμούς διαδοχής και αποκατάστασης. Ωστόσο, η αποκατάσταση των δασικών οικοσυστημάτων απαιτεί χρόνο και προστασία. Τα δάση μας θα ξαναγεννηθούν.

Το ερώτημα είναι : θα επιτρέψουμε στη φύση να επανακάμψει με τον δικό της ρυθμό;

Την ίδια στιγμή, τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: ποια είναι η επίδραση της εντατικής εγκατάστασης αιολικών πάρκων σε πυρόπληκτες περιοχές και κρίσιμους οικοτόπους; Η δημιουργία ανεμογεννητριών σε καμένες δασικές εκτάσεις, καθώς και η ανάπτυξη υπεράκτιων αιολικών πάρκων, ενδέχεται να μεταβάλλουν ριζικά οικολογικές ισορροπίες, να διαταράξουν κρίσιμους βιότοπους σπάνιων αρπακτικών ειδών και να επηρεάσουν τις θαλάσσιες τροφικές αλυσίδες, με άμεσες συνέπειες στη θαλάσσια βιοποικιλότητα και τις τοπικές αλιευτικές κοινότητες, δηλαδή όταν εκτοπίζονται οι ψαράδες;

Πώς θα διατηρηθεί ζωντανή η τοπική κοινωνία, όταν η νέα γενιά χάνει την πίστη της και αποθαρρύνεται να επενδύσει στο μέλλον του τόπου της;

Η αποθάρρυνση της νέας γενιάς από την επένδυση στον τόπο της, σε συνδυασμό με τη σταδιακή αποδυνάμωση του κοινωνικού ιστού και της συνοχής της κοινότητας, επιφέρει σοβαρές κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις. Ποια προοπτική μπορεί να υπάρξει για τις τοπικές κοινωνίες, όταν διαβρώνονται σταδιακά οι βασικοί πυλώνες της ψυχοκοινωνικής ανθεκτικότητας, όπως η συνοχή της κοινότητας, οι διαπροσωπικές σχέσεις και η σύνδεση με τον τόπο καταγωγής; Η κοινωνική συνοχή, η οποία αποδείχθηκε καθοριστικός παράγοντας ψυχοκοινωνικής ανθεκτικότητας και αλληλεγγύης στις πρόσφατες περιβαλλοντικές καταστροφές, αποτελεί θεμέλιο για τη βιωσιμότητα των τοπικών πληθυσμών. Ωστόσο, η υπονόμευσή της, στο πλαίσιο μιας αναπτυξιακής προσέγγισης που προτάσσει το βραχυπρόθεσμο οικονομικό όφελος, εγείρει το ερώτημα: θα επιτρέψουμε την αποδόμηση θεμελιωδών αρχών και αξιών της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς και παράδοσης στο όνομα της οικονομικής εκμετάλλευσης, του εύκολου κέρδους;

Η Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος έχει ανοίξει το δημόσιο διάλογο και θα τον συνεχίσει με τη δημοσιοποίηση των συμπερασμάτων του ευρωπαϊκού σεμιναρίου «Αντιμετώπιση κρίσεων – Παρέμβαση Κοινοτικών Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας σε περιβαλλοντικές κρίσεις».

*Η Αθηνά Φραγκούλη – Σακελλαροπούλου είναι Πρόεδρος του Δ.Σ. της ΕΚΨ Π. Σακελλαρόπουλος

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.