Δυναμικος φορεας μελετης του Νεοελληνικου Διαφωτισμου, και του πρωιμου, με σημαντικο, διαρκως εμπλουτιζομενο, εκδοτικο εργο το Εργαστηριο Ερευνας για τη Νεοελληνικη και Συγκριτικη Φιλολογια του ΤΕΦ ΔΠΘ
Μια πραγματική έκπληξη, για τη δυναμικότητα της συμβολής του ΤΕΦ/ΔΠΘ στην ελληνική φιλολογική επιστήμη, λόγω της έρευνας, καταγραφής και ανάδειξης μέσω εκδόσεων άγνωστων τελείως ή συμπληρωματικών στοιχείων του ονομαζόμενου πρώιμου Νεοελληνικού Διαφωτισμού, με τις οποίες το Εργαστήριο Έρευνας για τη Νεοελληνική και Συγκριτική Φιλολογία του ΤΕΦ/ΔΠΘ καταγίνεται, επεφύλαξε στο αναγνωστικό και ενδιαφερόμενο για την εξέλιξη των ερευνών του Νεοελληνικού Διαφωτισμού κοινό της Κομοτηνής, η εκδήλωση παρουσίασης της Σειράς εκδόσεων: Κείμενα και Μελέτες του Νεοελληνικού Διαφωτισμού που για πρώτη φορά πραγματοποιήθηκε στην Περιφέρειά μας, στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής, από το Εργαστήριο Έρευνας για τη Νεοελληνική και Συγκριτική Φιλολογία του ΤΕΦ/ΔΠΘ, με βασικό ομιλητή τον Διευθυντή του Εργαστηρίου, Καθηγητή κ. Νίκο Μαυρέλο[1], συγγραφέα της πρώτης παρουσιαζόμενης έκδοσης “From ‘Musa Metrica’ to ‘Musa Rythmica’ as the loss of ‘Memoria Florentis olim imperii’: J. De Richebourcq’s essay (1721) on meter and culture” και συνεπιμελητή του πέμπτου παρουσιαζόμενου τόμου «Η αυγή της νεοτερικότητας στην Νοτιοανατολική Ευρώπη – Αλέξανδρος ο εξ Απορρήτων και οι ηγεμόνες Μολδοβλαχίας Νικόλαος και Κωνσταντίνος», και, σε διαδικτυακή σύνδεση, με τον συγγραφέα του τρίτου τόμου «Κωνσταντίνος Καρατζάς, Εφημερίδες (1789-1790), Προλεγόμενα, μεταγραφή, σχόλια, ευρετήρια», κ. Χαράλαμπο Μηνάογλου.
Ι. “From ‘Musa Metrica’ to ‘Musa Rythmica’…, Book Series: “Studies and Texts of Greek Enlightenment”, Νο 1, Komotini 2022
Παρουσία πολλών φοιτητών του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας (ΤΕΦ)/ΔΠΘ αλλά και συναδέλφων του κ. Μαυρέλου, η παρουσίαση της σειράς των πέντε εκδόσεων ξεκίνησε με την πρώτη, την οποία υπογράφει ο κ. Μαυρέλος, είναι γραμμένη στην αγγλική γλώσσα και αναφέρεται στη μετάβαση από το προσωδιακό μέτρο της αρχαίας γραμματείας στο ρυθμικό μέτρο, που εξυφαίνεται με την τονικότητα της λέξης. Το συγκεκριμένο πόνημα αφορά στην έκδοση με τίτλο «Ανθογνωμία δια στίχων ρυθμικών» του Κωνσταντίνου Ροδοκανάκι, «έλληνος τω γένει» και γιατρού «του γαληνοτάτου βασιλέως της Μεγάλης Βρεταννίας», που πραγματοποιήθηκε στο Άμστερνταμ το 1721, συνοδευόμενη από μια εισαγωγική επιστολή γραμμένη στα Λατινικά από τον Ολλανδό Νομικό Jacobum De Richebourcq.
«Άνθηραὶ καὶ ἐπιφανεῖς γνῶμαι ἐκ θεοσεβῶν σοφῶν καὶ δεινῶν συγγραφέων συλλεγεῖσαι καὶ εἰς στίχους ῥυθμικοὺς καὶ ἡδυφώνους ἀχθεῖσαι»[2] φιλοξενούνται, σύμφωνα με το εισαγωγικό σημείωμα του Ροδοκανάκι στην έκδοση, κι αυτό για τους εξής λόγους:
«Χρῶμαι δὲ τούτῳ τῷ γένει τῶν ἐπῶν, πρῶτον μὲν ὅτι οἱ τὸ νῦν βιοῦντες ἕλληνες πλεῖστον ὅσον χαίρουσιν ᾄδοντες τοῖς ῥυθμικοῖς στίχοις, ἅτε δὴ αὐτοῖς λίαν οἰκείοις καὶ συνήθεσιν. Ὥσπερ φιλεῖ γενέσθαι ἰταλιστί, κελτιστί, βρεττανιστί, ἰβηριστὶ καὶ ἄλλοθι, προηγουμένως δὲ ἐν τῷ ἐπιχωρίῳ καὶ πεζῷ ἑκάστου ἔθνους ἰδιώματι. Δεύτερον ὅτι ἡδονὴν οὐ τὴν τυχοῦσαν λαμβάνω ποιούμενος τὰ ἔπη τῆς εὐρύθμου ταύτης ἡδυεπείας ἐν ᾗ τρία θεωρεῖται. Πρῶτον μὲν ὁ ῥυθμὸς ἐν τῷ τέλει τῶν ἐπῶν. Δεύτερον παρατηρεῖται ὁ τόνος ἐν ἐνίαις συλλαβαῖς, καὶ τρίτον ὁ ἀριθμὸς τῶν συλλαβῶν καὶ τέταρτον ἡ ὁμοιοκατάληξις ἐν δυοῖν ἀεὶ στίχοιν. Καὶ ταῦτα τέσσαρα πέφυκε τίκτειν ἔπη λιγύφθογγα καὶ χαρίεντα».[3]
Αν όμως ο Ροδοκανάκις θεωρεί ότι το ανθολόγιό του(η «ανθογνωμία» του, όπως το ονομάζει) περιέχει «λιγύφθογγα και χαρίεντα», σε ρυθμικό δεκαπεντασύλλαβο, ποιήματα ποιητών τα ονόματα των οποίων δεν αναφέρει, ο J. De Richebourcq, όπως και η πλειοψηφία των αρχαιολατρών δυτικοευρωπαίων-λατρών της κλασικής Ελλάδας της εποχής του, θεωρεί τη μετάβαση στον ρυθμικό δεκαπεντασύλλαβο πλήρη εκβαρβαρισμό της ποίησης των νεότερων ελλήνων, την αξιολογεί ως επιρροή από την Ανατολή, από άραβες και τούρκους, καιαδυνατεί να κατανοήσει πώς σε ποιήματα γραμμένα σε αρχαϊζουσα καθαρεύουσα έχει εγκαταλειφθεί η προσωδία.
ΙΙ. Θεοδώρα Γρηγοριάδου, «Ανωνύμου, “Αληθής ιστορία” (“Ανώνυμος του 1789”) – Βεβαιότητες και Εικασίες», Eπιμ. Ν.Μαυρέλου, Ιω. Κιορίδη, Σειρά εκδόσεων: Μελέτες και Κείμενα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, αρ. 2, Κομοτηνή 2023
Η παρουσίαση του δεύτερου τόμου με τον προαναφερόμενο τίτλο της σειράς εκδόσεων για τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό του Εργαστηρίου έγινε, επίσης, από τον κ. Νίκο Μαυρέλο, συνεπιμελητή από κοινού με τον Ιωάννη Κιορίδη του τόμου, αφού λόγω εκτάκτων προσωπικών αναγκών η κ. Γρηγοριάδου, δεν κατέστη δυνατόν να εισηγηθεί αυτοπροσώπως. Η κ. Θεοδώρα Γρηγοριάδου, διδάκτορας του Πανεπιστήμιου Complutense της Μαδρίτης, διδάσκει στο ίδιο Πανεπιστήμιο, καθώς και στοΤμήμα Ισπανικής Γλώσσας και Πολιτισμού του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστήμιου. Με μεταπτυχιακές σπουδές στην Κωδικολογία και την Ισπανική Παλαιογραφία, κύριος στόχος της έρευνάς της είναι η μελέτη και η έκδοση αδημοσίευτων χειρόγραφων του Ισπανικού Χρυσού Αιώνα (16οςαι.-17ος αι.), με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στον λογοτεχνικό διάλογο.
Για τον «Ανώνυμο του 1789», που είναι αντικείμενο έρευνας και σχολιασμού, αμέσως μετά από την πρόδρομη ανακοίνωση τού ευρετή του Κ. Θ. Δημαρά το 1969 μέχρι και σήμερα, από πολλούς έγκριτους μελετητές της Νεοελληνικής Φιλολογίας, μεταξύ των οποίων και ο εισηγούμενος κ. Νίκος Μαυρέλος, πολλά είναι τα βασικά ερωτήματα τόσο για το μοναδικό διασωθέν αυτό έντυπο στην Ιστορική Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη όσο και για τη μορφή και το περιεχόμενό του που εξακολουθούν να αναζητούν απαντήσεις, μεταξύ των οποίων και το ποιος από τους λογίους του νεοελληνικού διαφωτισμού το συνέγραψε. Στη δική του μελέτη που στηρίζεται σε υφολογικά κριτήρια του γλωσσικά ιδιαίτερου περιεχομένου της «Αληθούς ιστορίας»( μ’ αυτόν τον τίτλο συζητείται σήμερα ο «Ανώνυμος 1879» κατά τον Κ.Θ. Δημαρά) και εστιάζει κυρίως στην ανάδειξη του στοιχείου της παρωδίας και της σάτιρας που τη διατρέχει, ο κ. Μαυρέλος προτείνει ως συγγραφέα τον ακαρνάνα λόγιο Χριστόδουλο Παμπλέκη,[4] ενώ η κ. Γρηγοριάδου, δεινή, επιπλέον, μελετήτρια του Λουκιανού του Σαμοσατέα, όπως ανέφερε ο κ. Μαυρέλος, προτείνει τον «ηπειρώτη εθνοδιδάσκαλο» Αθανάσιο Ψαλίδα, με τον επιστημονικό διάλογο για τον συγγραφέα της να συνεχίζεται. Από τα ενδιαφέροντα στοιχεία της μελέτης, η χρήση βιβλιολογικής έρευνας, με βάση τα τυπογραφικά χαρακτηριστικά του εντύπου που αξιοποιεί, με τη βοήθεια γνώστη των τυπογραφικών δεδομένων, η ερευνήτρια, όπως, παραδείγματος χάρη, αυτά που σχετίζονται με τον χρόνο και τον τόπο, τις ιδιαιτερότητες της τυπογραφικής του παράδοσης αλλά και των τυπογραφικών του επιχειρήσεων, και οδηγούν στο συμπέρασμα πως πολύ πιθανά να τυπώθηκε στη Βιέννη και στο τυπογραφείο των αδελφών Μαρκίδες Πούλιου, ανάμεσα στα έτη 1792-1794.
Να σημειώσουμε ότι, όπως αναφέρθηκε, η φιλολογική έκδοση της «Αληθούς Ιστορίας», με εκτενή σχόλια και παρατηρήσεις στο κείμενο αλλά και Γλωσσάρι, πρόκειται να δημοσιευθεί σύντομα από το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη.
ΙΙΙ. Χαράλαμπος Μηνάογλου, «Κωνσταντίνος Καρατζάς, Εφημερίδες (1789-1790), Προλεγόμενα, μεταγραφή, σχόλια, ευρετήρια», Επιμ. Δημ. Ηλ. Τζελέπη, Σειρά εκδόσεων: Μελέτες και Κείμενα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, αρ. 3, Κομοτηνή 2024.
Ακολούθησε σε διαδικτυακή σύνδεση η εισήγηση του Δρ. Χαράλαμπου Μηνάογλου, συγγραφέα του τρίτου τόμου μελετών, και του πρώτου που εκδόθηκε το 2024 – συνολικά τρεις τόμοι έχουν ως χρόνο έκδοσης το ίδιο έτος – από το Εργαστήριο με τίτλο «Κωνσταντίνος Καρατζάς, Εφημερίδες (1789-1790), Προλεγόμενα, μεταγραφή, σχόλια, ευρετήρια».
Ο κ. Μηνάογλου είναι διδάκτωρ νεώτερης ιστορίας του Tμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ και σύμβουλος εκπαίδευσης. Διατελέσας υπότροφος του Ιδρύματος Ωνάση και του ΙΚΥ, έχει εργαστεί στο Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και στο Κέντρον Ερεύνης Ιστορίας Νεωτέρου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών. Τα επιστημονικά του ενδιαφέροντα εστιάζονται κυρίως στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και ειδικότερα στον πνευματικό βίο των Ελλήνων, τους Έλληνες περιηγητές, την ελληνική ιστοριογραφία, τους Φαναριώτες, την Ελληνική Επανάσταση, τον Ανθελληνισμό και την εκκλησιαστική ιστορία.
Στον παρουσιαζόμενο τόμο, όπως αναφέρθηκε από τον κ. Μηνάογλου, μελετώνται και καταγράφονται οι ημερολογιακές σημειώσεις του Κωνσταντίνου Καρατζά του Μπάνου από τις 13 Οκτωβρίου 1789 έως τις 16 Ιουλίου 1790, τις οποίες κρατούσε καθ’ όλο το διάστημα της υπαλληλικής σταδιοδρομίας του. Το κυρίαρχο θέμα των «Εφημερίδων» της έκδοσης είναι οι εξελίξεις που σχετίζονται με τον ρωσο-αυστρο-οθωμανικό πόλεμο του 1787-1792, με ιδιαίτερη έμφαση στις εσωτερικές εξελίξεις και τις εναλλαγές στα αξιώματα των οθωμανών, αλλά και των ρωμηών αξιωματούχων. Εκδίδεται έτσι το μερικώς ανέκδοτο χειρόγραφο της συλλογής του Μετοχίου του Παναγίου Τάφου υπ. αρ. 768 που εξέδωσε μερικώς ο Α. Παπαδόπουλος-Κεραμέας το 1909, καθώς έχασε ένα τμήμα της μεταγραφής του χειρογράφου που είχε πραγματοποιήσει, αφού με την παρούσα εκδίδονται, όπως ανέφερε ο κ. Μηνάογλου, και τα φύλλα του χειρογράφου που είχαν παραμείνει ανέκδοτα. Όσον αφορά στο περιεχόμενο των «Εφημερίδων», μεταξύ άλλων, ιδιαίτερη αξία, κατά τον ίδιο, έχουν :
— μία εκτενέστατη παρέκβαση σχετικά με τον θάνατο του αψβούργου αυτοκράτορα Ιωσήφ και τη διαδοχή του από τον αδελφό του Λεοπόλδο, στην οποία αναλύεται η διαφορετική τους στάση απέναντι στη Ρωσία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία,
—η περιουσιακή κατάσταση του Τζετζαγερλή Χασάν πασά και τα χρήματα και κτήματά του που δημεύθηκαν μετά τον θάνατό του, και
—οι κινήσεις του Λάμπρου Κατσώνη στο Αιγαίο και τα προβλήματα που δημιούργησε στους Οθωμανούς.
Ακολούθησε η παρουσίαση του 4ου και 5ου τόμου της σειράς με τίτλους:
—Δημήτρης Ηλ. Τζελέπης, «”Περί συντάξεως των του λόγου μερών” του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου του “εξ Απορρήτων” (1641-1709) – Κριτική έκδοση», Σειρά εκδόσεων: Μελέτες και Κείμενα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, αρ. 4, Κομοτηνή 2024.
—«H αυγή της νεοτερικότητας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη – Αλέξανδρος ο εξ Απορρήτων και οι ηγεμόνες Μολδοβλαχίας Νικόλαος και Κωνσταντίνος», Eπιμ. Ν. Μαυρέλος, Δ. Τζελέπης και Γ. Κιορίδης, Σειρά εκδόσεων: Μελέτες και Κείμενα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, αρ. 5, Κομοτηνή 2024.
Και για τους δυο προαναφερθέντες τόμους, εισηγήθηκε ο κ. Μαυρέλος, καθότι ο «Κομοτηναίος» εξ Αχινού Σερρών κ. Δημήτρης Ηλ. Τζελέπης, Διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης από το 2020 και από το 2023 Μεταδιδάκτωρ του ίδιου Πανεπιστημίου είναι εν ενεργεία εκπαιδευτικός στο 1ο Γενικό Λύκειο Κομοτηνής, και εκπαιδευτικοί λόγοι δεν επέτρεψαν την παρουσία του στην εκδήλωση. Ο δεύτερος τόμος για τη νεοτερικότητα φιλοξενεί τα πρακτικά του δεύτερου διεθνούς συνεδρίου για τους πρώτους Μαυροκορδάτους, και σε αυτόν περιλαμβάνονται δεκατέσσερις εισηγήσεις από επιστήμονες που μελετούν επισταμένως τα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, όπως οι κ. Στέση Αθήνη και Γιάννης Ξούριας, Δημήτρης Γ. Αποστολόπουλος, Άννα Ταμπάκη, Jacques Bouchard, Μάχη Παΐζη-Αποστολοπούλου, Χαρίτων Καρανάσιος, Μαρία Αθ. Χουλιάρα, Αλέξανδρος Κατσιγιάννης, Αναστασία Νικολάου, Βασίλειος Ν. Μακρίδης, Tudor Dinu, αλλά και οι προαναφερθέντες συνεργάτες του Εργαστηρίου με επικεφαλής τον κ. Νίκο Μαυρέλο, ο οποίος απηύθυνε ανοικτή πρόσκληση προς τους ερευνητές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού να απευθύνονται στο Εργαστήριο για την έκδοση των ερευνών τους στην περίπτωση που αυτές αξιολογηθούν θετικά. Ο ίδιος θεώρησε ως ικανή την ομάδα των επιστημόνων που ασχολούνται με το προαναφερθέν «πνευματικό κίνημα» και εξέφρασε τη χαρά του που προσέρχονται στον χώρο ερεύνης του νέοι επιστήμονες στο πλάι ερευνητών που αφιέρωσαν την επιστημονική τους ζωή στη μελέτη του.
Aναφέρθηκε, επίσης, εν ολίγοις, στις διεθνείς συνεργασίες του τμήματος με πανεπιστήμια της αλλοδαπής στη Λατινική Αμερική και την Ευρώπη, τα συνέδρια που το Εργαστήριο διοργανώνει και τις έρευνες και καταγραφές που προάγουν την έρευνα των γραμμάτων της Περιφέρειας ΑΜΘ, και, μεταξύ άλλων, και των λογοτεχνικών περιοδικών της, όπως η «Δίοδος» της Δράμας, το «Υπόστεγο» της Καβάλας και η «Εξώπολις» της Αλεξανδρούπολης, όπως ανέφερε ο νεοελληνιστής καθηγητής του ΤΕΦ/ΔΠΘ που τις επιστατεί, κ. Κωστής Δανόπουλος.
Αξίζει να σημειωθεί ότι στην ίδια σειρά επίκειται η έκδοση δυο ακόμη τόμων, όπως ανέφερε ο κ. Μαυρέλος, ενώ και οι πέντε τόμοι που παρουσιάστηκαν απόκεινται στον διαδικτυακό τόπο του ΤΕΦ/ΔΠΘ σε pdf ελεύθερης χρήσης. Οι δυο τελευταίοι τόμοι κυκλοφορούν και σε έντυπη μορφή και διατίθενται από τον διαδικτυακό τόπο www. paratiritisbooks.gr. Για τους δυο αυτούς τόμους και το περιεχόμενό τους δείτε περισσότερα ΕΔΩ.
Επιλέγοντας, να σημειώσουμε ότι, μεταξύ των παρευρισκομένων, διακρίναμε τους συναδέλφους του εισηγητή στη ΣΚΑΣ/ ΔΠΘ, κ. Κωστή Δανόπουλο, Περσία Αποστολή, Σοφία Βούλγαρη, Ελπίδα Βόγλη, Παναγιώτα Τζιβάρα, Ιωάννη Κιορίδη, τον εκπαιδευτικό Ανέστη Στρατιάδη, αρκετούς φοιτητές, ενώ την εκδήλωση παρακολούθησαν σε διαδικτυακή σύνδεση και κάποιοι εξ αποστάσεως.
[1] Ο Νίκος Μαυρέλος, Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο ΤΕΦ/ΔΠΘ εστιάζει την έρευνά του στη Νεοελληνική Λογοτεχνία και Γραμματεία (από το τέλος 17ου ως τις αρχές του 20ού αι.), υπό την οπτική της θεωρίας των λογοτεχνικών ειδών, της Ιστορίας των Ιδεών και των θεωριών περί Πρώιμης Νεοτερικότητας σε συγκριτική προοπτική.
[2] Νikolaos Mavrelos, “From ‘Musa Metrica’ to ‘Musa Rythmica’ 9-33 as the loss of ‘memoria Florentis olim Imperii’: J. de Richebourcq’s essay (1721) on meter and culture”, Book Series: “Studies and Texts of Greek Enlightenment”, no 1 Modern Greek and Comparative Philology Laboratory, Democritus University of Thrace, komotini 2022, σ. 9-10.
[3] Ό.π., σ. 16-18.
[4] Στη μελέτη του του με τίτλο, « “Η Επαρχία της Ανυπάρκτου”. Είδη, Διακείµενα, Γλώσσα και Νεοτερική Ιδεολογία στην Αληθή Ηστορία (“Ανώνυµος του 1789”)», Σοκόλης, Αθήνα 2016, σ. 18.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
