Προταση για ενα ψηφιακο μουσειο Βιζυηνου

Η κ. Δέσποινα Παπαδοπούλου, κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου Δ.Π.Θ. στην Τοπική Ιστορία, κατέθεσε την πρότασή της για την δημιουργία ενός ψηφιακού μουσείου το οποίο θα ενώσει την ακαδημαϊκή κοινότητα με την τοπική κοινωνία και το ευρύτερο κοινό στην ομιλία της στο Μέγαρο Μουσικής Κομοτηνής.

Η ομιλία της κ. Παπαδοπούλου έχει ως εξής:

«Θα ήθελα αρχικά να δώσω τα θερμά μου συγχαρητήρια για την εξαιρετική προηγούμενη ομιλία, η οποία με τόσο εμπεριστατωμένο και ζωντανό τρόπο μας έβαλε ήδη στο κλίμα της σημερινής μας συνάντησης, φωτίζοντας ουσιαστικές πτυχές του θέματος και δίνοντάς μας πολύτιμη τροφή για σκέψη. Παίρνοντας, λοιπόν, τη σκυτάλη, η δική μου σημερινή τοποθέτηση εστιάζει στη διαχρονική σχέση του Γεωργίου Μ. Βιζυηνού με την Κομοτηνή, και στο πώς αυτή η μακροχρόνια σύνδεση οδηγεί σήμερα στην ανάγκη δημιουργίας ενός σύγχρονου Ψηφιακού Μουσείου. Στα επόμενα δέκα λεπτά, σκοπός μας είναι να εξηγήσουμε με σαφήνεια και απλό λόγο τα ιστορικά δεδομένα, την ερευνητική πορεία και τον προτεινόμενο τρόπο λειτουργίας αυτού του νέου εγχειρήματος, το οποίο βρίσκεται ακόμη σε θεωρητικό στάδιο σχεδιασμού, αλλά βασίζεται αποκλειστικά σε τεκμηριωμένα στοιχεία. Θα δούμε πώς η συσσωρευμένη ιστορική και ερευνητική παρακαταθήκη της πόλης δημιουργεί πλέον το πιο πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη ενός ψηφιακού μουσείου· ενός μουσείου που θα ενώσει οργανικά την ακαδημαϊκή κοινότητα με την τοπική κοινωνία και το ευρύτερο κοινό.

Η αφετηρία αυτής της προσπάθειας βασίζεται σε ένα ιδιαίτερο ιστορικό δεδομένο και στον τρόπο με τον οποίο η παρουσία της οικογένειας και της πνευματικής κληρονομιάς του Βιζυηνού στην Κομοτηνή καθόρισε τον πνευματικό χάρτη της πόλης και την ένταξη των προσφύγων σε αυτήν. Ο Γεώργιος Βιζυηνός αναχώρησε από τη γενέτειρά του, τη Βιζύη της Ανατολικής Θράκης, σε ηλικία μόλις δώδεκα ετών και δεν βίωσε ο ίδιος τα τραγικά γεγονότα και τον ξεριζωμό του 1922. Παρά το γεγονός αυτό, μέσα από το λογοτεχνικό του έργο, κατάφερε να αποτυπώσει με μοναδική ακρίβεια τη ζωή, τα ήθη και τις παραδόσεις της ευρύτερης περιοχής, χωρίς μάλιστα να χρειάζεται πάντα να τις κατονομάζει. Τα κείμενά του λειτούργησαν ως ένα πανίσχυρο μέσο διατήρησης της συλλογικής μνήμης. Για τους πρόσφυγες της Ανατολικής Θράκης που βρήκαν καταφύγιο στην περιοχή, το έργο του Βιζυηνού συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση μιας κοινής θρακικής ταυτότητας, γεγονός που διευκόλυνε την ομαλή ένταξή τους στη νέα τους πατρίδα, την Κομοτηνή, σφραγίζοντας ανεξίτηλα την πολιτισμική της φυσιογνωμία.

Αυτή η βαθιά σχέση και η αναγνώριση του έργου του Βιζυηνού πέρασαν σταδιακά και στον δημόσιο χώρο, μέσα από συνειδητές αποφάσεις των εκάστοτε δημοτικών και περιφερειακών αρχών. Η διαδικασία αυτή περιλάμβανε την ονοματοδοσία δρόμων της Κομοτηνής με ονόματα πόλεων και ιστορικών εστιών της Ανατολικής Θράκης —όπως οι οδοί Σαράντα Εκκλησιών, Αδριανουπόλεως, Βιζύης, Μακράς Γέφυρας, Κεσσάνης, Μήδειας, Ραιδεστού, Σαμακοβίου και Σηλυβρίας— καθώς και την τοποθέτηση προτομών του συγγραφέα σε πόλεις όπως η Αλεξανδρούπολη, η Θεσσαλονίκη και η Κομοτηνή. Είναι εξαιρετικά σημαντικό να σημειωθεί ότι η παλαιότερη προτομή του συγγραφέα τοποθετήθηκε στην Κομοτηνή, και τα αποκαλυπτήριά της έγιναν στις 15 Απριλίου 1958. Οι ενέργειες αυτές των δημοτικών αρχών, πέρα από την απόδοση τιμών, έχουν διπλή σημασία και σαφή λειτουργία: από τη μία αναγνωρίζουν τη μνήμη ιστορικών προσώπων και από την άλλη αποτελούν μια συνειδητή διαδικασία ένταξης της προσφυγικής μνήμης στο επίσημο εθνικό αφήγημα. Έτσι, διατηρούν ζωντανή την εθνική και τοπική ιστορία, καθιστώντας τον Βιζυηνό ζωντανό σύμβολο συλλογικής ταυτότητας για τις προσφυγικές κοινότητες από την Ανατολική Θράκη.

Παράλληλα, η ενασχόληση με τον Βιζυηνό δεν περιορίστηκε στα μνημεία και στους δρόμους, αλλά συνεχίστηκε δυναμικά μέσω της ακαδημαϊκής, εκπαιδευτικής και ερευνητικής κοινότητας τόσο τον 20ό όσο και τον 21ο αιώνα, επαναφέροντας διαρκώς τον συγγραφέα στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Στην Κομοτηνή, ο Δήμος και το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης οργάνωσαν τρεις σημαντικές επιστημονικές εκδηλώσεις —ένα συνέδριο, μια παρουσίαση πρακτικών και μια διημερίδα— για τις οποίες μάλιστα υπάρχουν αναλυτικές πληροφορίες στην ιστοσελίδα του 4ου Συνεδρίου για τον Βιζυηνό. Επιπλέον, η Δημοτική Κοινωφελής Επιχείρηση Πολιτισμού, Παιδείας, Αθλητισμού Κομοτηνής (ΔΚΕΠΠΑΚ) και οι Διευθύνσεις Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ροδόπης διοργάνωσαν τον Ιανουάριο του 2016 ένα μεγάλο αφιέρωμα στην Πολιτιστική Κυψέλη του Δήμου —στο παλιό κτίριο της Καπναποθήκης στην οδό Γεωργίου Κονδύλη 61— για τα 120 χρόνια από τον θάνατό του, με την ενεργή συμμετοχή εκπαιδευτικών, ακαδημαϊκών και μαθητών. Ενδεικτικό αυτής της αδιάκοπης ερευνητικής δραστηριότητας είναι επίσης τα νέα αρχεία και οι φωτογραφίες που εξασφάλισε ο Μαρίνος Ξηρέας το 1939 και τα οποία βρίσκονταν στον Μορφωτικό Όμιλο Κομοτηνής (Μ.Ο.Κ.). Αυτά εντοπίστηκαν πρόσφατα από τη Δόκτορα Νάγια Δαλακούρα και αναλύθηκαν σε συνεργασία με τον επίκουρο καθηγητή Θανάση Β. Κούγκουλο τον Νοέμβριο του 2023. Σε αυτή τη ζωντανή αλυσίδα μνήμης προστίθεται και ο αφιερωματικός τόμος για τα 100 χρόνια Ελευθερίας της Κομοτηνής με τίτλο «”Διαβάζοντας” την πόλη. Κουμουτζηνά – Γκιουμουλτζίνα – Κομοτηνή. Πρόσωπα και Κείμενα», που παρουσιάστηκε εορταστικά με την υποστήριξη της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης στις 20 Νοεμβρίου 2021 στο Μέγαρο Μουσικής Κομοτηνής, όπου ο Χρήστος Χατζόπουλος με τη Σοφία Χατζοπούλου και τον Άκη Παπαεμμανουήλ έκαναν την αρχή, για να ακολουθήσει η χορωδία του Συλλόγου Εβριτών με το «Θρακών Άσμα», τη μελοποιημένη χορωδιακή διασκευή του γνωστού έργου του Γεωργίου Βιζυηνού από τη Βερόνικα Σεμερτζίδου.

Σήμερα, όλη αυτή η πλούσια αρχειακή και επιστημονική έρευνα επιτρέπει πλέον τη δημιουργία του Ψηφιακού Μουσείου Γ. Μ. Βιζυηνού. Τι σημαίνει όμως ψηφιακό μουσείο; Δεν είναι μια βαρετή σελίδα στο ίντερνετ όπου μπαίνεις απλώς και διαβάζεις κατεβατά κείμενα. Είναι ένας χώρος ζωντανός, μια ανοιχτή ψηφιακή υποδομή με μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα, όπου ο επισκέπτης συμμετέχει ενεργά. Ο κύριος σκοπός του μουσείου είναι να συγκεντρώνει, να τεκμηριώνει και να παρουσιάζει το έργο του συγγραφέα, αναδεικνύοντας παράλληλα την Ανατολική Θράκη ως λογοτεχνικό, ιστορικό και μνημονικό τοπίο, άρρηκτα συνδεδεμένο με την Κομοτηνή που τον υιοθέτησε πνευματικά.

Σε ποιους απευθύνεται αυτό το εγχείρημα και γιατί αξίζει να είναι ψηφιακό και όχι φυσικό; Η ψηφιακή αυτή υποδομή δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε απογόνους προσφύγων, αλλά σε κάθε επισκέπτη, αναγνώστη και φίλο του πολιτισμού, χωρίς κανέναν γεωγραφικό περιορισμό. Είναι φτιαγμένο έτσι ώστε να το καταλαβαίνουν όλοι: από τον εξειδικευμένο ερευνητή μέχρι ένα μικρό παιδάκι. Δεδομένου ότι το κοινό αποτελείται από άτομα διαφορετικών ηλικιών και μορφωτικού επιπέδου, η παρουσίαση των δεδομένων γίνεται με διαβαθμισμένη εξειδίκευση, συνδυάζοντας την απλή εκπαίδευση με την ψυχαγωγία, ώστε η πληροφορία να είναι απολύτως κατανοητή από όλους. Ταυτόχρονα, καλύπτει αυστηρά επιστημονικές ανάγκες, διαθέτοντας μια εκτενή, οργανωμένη βάση δεδομένων για νέους και έμπειρους μελετητές. Μια βάση που δεν αφορά αποκλειστικά τη λογοτεχνία, αλλά επεκτείνεται σε συγγενή διεπιστημονικά πεδία, όπως η ιστορία, η γεωγραφία και η λαογραφία της Ανατολικής Θράκης, καθώς και στο πώς όλα αυτά εκδηλώνονται σήμερα στον ελλαδικό χώρο, όπως στην Κομοτηνή. Αξίζει, λοιπόν, να είναι ψηφιακό γιατί το πιο καινοτόμο στοιχείο του είναι η ενεργή συμμετοχή του επισκέπτη. Σε αντίθεση με τους παραδοσιακούς ιστότοπους ή ένα στατικό φυσικό εκθετήριο, ο χρήστης δεν περιορίζεται σε παθητική ανάγνωση κειμένων. Επιλέγει ο ίδιος τον τρόπο περιήγησης και τα μέσα άντλησης πληροφοριών —μέσω βίντεο, εικόνας ή απλού κειμένου— συνδιαμορφώνει τη μνήμη και, μέσα από τη διαρκή ανατροφοδότηση, εξασφαλίζει τη συνεχή εξέλιξη του μουσείου, εμπλουτίζοντας το υλικό του με προσωπικές ιστορίες και συλλογικά βιώματα.

Για να γίνει απολύτως σαφής ο τρόπος λειτουργίας του με βάση την Κομοτηνή, η οποία αποτελεί τον «θετό γενέθλιο τόπο» του Βιζυηνού, ας παρακολουθήσουμε ένα συγκεκριμένο σενάριο ψηφιακής ξενάγησης. Μια οικογένεια συνδέεται στην πλατφόρμα. Κατά την περιήγησή της, εντοπίζει και επιλέγει ένα εικονίδιο —ένα θαυμαστικό— που αντιστοιχεί στην προτομή του Βιζυηνού. Αμέσως, η οθόνη μεταβαίνει σε ένα πλήρες τρισδιάστατο (3D) περιβάλλον που αναπαριστά το Πάρκο Αγίας Παρασκευής στην Κομοτηνή, ακριβώς μπροστά στο μνημείο. Σε αυτό το ψηφιακό περιβάλλον, τους υποδέχεται ένας χαρακτήρας με τη μορφή ενός μικρού παιδιού. Ο χαρακτήρας αυτός λειτουργεί ως αφηγητής, εξηγώντας πώς η πόλη της Κομοτηνής αγκάλιασε και διαφύλαξε το έργο του συγγραφέα. Τα λόγια του αφηγητή δεν είναι απλώς ηχητικά, αλλά εμφανίζονται στην οθόνη μέσα σε μικρά συννεφάκια κειμένου, ενώ ταυτόχρονα προβάλλονται ιστορικές φωτογραφίες από τα μέρη που περιγράφονται, όπως το ιστορικό Γυμνάσιο Αρρένων, όπου στεγάζονται σήμερα τα γραφεία της Διεύθυνσης Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ροδόπης.

Στο τελευταίο συννεφάκι, ο αφηγητής προτρέπει την οικογένεια να κάνει κλικ με το ποντίκι πάνω στην εικόνα της προτομής. Αυτή η ενέργεια τους μεταφέρει χρονικά στα αποκαλυπτήρια του μνημείου, τον Απρίλιο του 1958. Εκεί, η δραστηριότητα γίνεται πρακτική και απαιτεί συνεργασία, καθώς τα μέλη της οικογένειας αναλαμβάνουν διακριτούς ρόλους. Τα παιδιά μπορούν να χρησιμοποιήσουν ένα ειδικά διαμορφωμένο πρόγραμμα —σαν τη γνωστή «Ζωγραφική» των υπολογιστών— για να ζωγραφίσουν πώς φαντάζονται ότι έγινε εκείνος ο εορτασμός, με βάση τις πληροφορίες που έλαβαν. Όταν ολοκληρώσουν τη ζωγραφιά, αυτή ελέγχεται σύντομα και αναρτάται στο δημόσιο ψηφιακό φόρουμ του μουσείου, σε μια κατηγορία με την ονομασία «Χειροτεχνίες». Οι ενήλικες, από την πλευρά τους, έχουν δύο επιλογές: μπορούν είτε να συμμετάσχουν στη ζωγραφική μαζί με τα παιδιά, είτε να γράψουν ένα κείμενο καταγράφοντας τις σκέψεις τους ή τις μνήμες που τους έχουν μεταφερθεί για παρόμοια γεγονότα από τη δική τους περιοχή. Έτσι, μέσα από την ψηφιακή ξενάγηση, η οικογένεια πλησιάζει νοερά το περιβάλλον που ενέπνευσε τον συγγραφέα, συνδέοντας τις δικές της προσωπικές ιστορίες με το λογοτεχνικό έργο.

Κλείνοντας αυτή την περιήγηση και συνοψίζοντας όσα είπαμε σήμερα, βλέπουμε πώς κάθε κομμάτι της ιστορίας οδηγεί οργανικά στο επόμενο. Η διαχρονική συμμετοχή της Κομοτηνής —από την υποδοχή και την ένταξη των προσφύγων, την ονοματοδοσία των δρόμων με πόλεις της Ανατολικής Θράκης και την ανέγερση της πρώτης προτομής του 1958, μέχρι τις αδιάκοπες εκδηλώσεις των σχολείων, των πολιτιστικών φορέων, του Δήμου και την πολύτιμη ακαδημαϊκή έρευνα του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης— κράτησε ολοζώντανη τη μνήμη τόσο του Γεωργίου Βιζυηνού όσο και των ανθρώπων που έχουν τις ρίζες τους στην Ανατολική Θράκη. Όλη αυτή η βαθιά σχέση της Κομοτηνής αποτέλεσε το θεμέλιο που γέννησε τη σκέψη και τον θεωρητικό σχεδιασμό του Ψηφιακού Μουσείου Γ. Μ. Βιζυηνού. Ένα μουσείο που καλείται να εκπληρώσει πολλαπλούς στόχους: πρώτον, απέναντι στην προσφυγική κοινότητα, να διατηρήσει και να προβάλει ψηφιακά την πολιτισμική κληρονομιά, τα έθιμα και τις παραδόσεις της Ανατολικής Θράκης· και δεύτερον, απέναντι στο ευρύτερο κοινό, να κάνει προσβάσιμη τη ζωή και την εργογραφία του συγγραφέα με τρόπο απλό και κατανοητό. Αξιοποιώντας τις σύγχρονες τεχνολογίες και την επιστημονική έρευνα, και έχοντας την Κομοτηνή ως φιλόξενο πνευματικό πυρήνα, η μουσειακή αυτή πλατφόρμα φιλοδοξεί να μετουσιώσει την ιστορική μνήμη σε ζωντανή εμπειρία του παρόντος, λειτουργώντας ως ένας κοινός τόπος πολιτισμικής συνάντησης, προσβάσιμος σε όλους, οποιαδήποτε στιγμή».

Μπορείτε να δείτε το ρεπορτάζ της εκδήλωσης εδώ

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.