Στη χωρα των βλεμματων, σε εναν «Κοσμο σαν πανηγυρι», μυηθηκαν οι Αθηναιοι
«Είναι πολύ πιο συναρπαστικό να κυνηγάς τα γεγονότα·
τότε όμως όλα κυλούνε, δεν κρατάς τίποτε.
Να τα σταματήσεις στο χαρτί είναι ο μόνος τρόπος για να τα σώσεις
από το συμπαντικό ναυάγιο του χρόνου».
Στρατής Τσίρκας, «Αριάγνη», Κέδρος,
32η έκδοση, Αθήνα 2002, σ. 26.
Με το φωτογραφικό του λεύκωμα «Ο κόσμος σαν πανηγύρι», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης, σε επιμέλεια της Ευδοξίας Ράδη και σχεδιασμό του Θωμά Γκινούδη, ο κ. Μανώλης Μαραγκούλης καταφέρνει να «σταματήσει στο χαρτί» και να αποτυπώσει έστω και στιγμιαία έναν κόσμο αλλιώτικο, μαγευτικά ετερόκλητο. Με τις φωτογραφίες του, που τραβήχτηκαν από το 1996 έως το 2000 σε διάφορα τζαμιά της Αιγύπτου, μας μυεί σε εορτασμούς των γενεθλίων του προφήτη του Ισλάμ, Μωάμεθ, στη «χώρα των βλεμμάτων», όπως και ο ίδιος αποκάλεσε την Αίγυπτο, και μας καθιστά κοινωνούς ενός πολιτισμικού σύμπαντος εκ πρώτης όψεως διαφορετικού για τα ελληνικά δεδομένα.
Σε αυτόν τον κόσμο των έντονων αισθήσεων, όπου η πίστη αναδεικνύεται σε κοινωνικό γεγονός, ξεπερνά τα όρια των θρησκειών και προσεγγίζει την καθολική πανανθρώπινη ανάγκη για γιορτή, μυήθηκαν όσοι είχαν την ευκαιρία να παρευρεθούν στην εκδήλωση παρουσίασης του λευκώματος στην Αθήνα, το απόγευμα της Πέμπτης 5 Νοεμβρίου. Σε μια εκδήλωση που συνδιοργάνωσαν οι εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης και το Έναστρον Βιβλιοκαφέ, στον φιλόξενο χώρο του Βιβλιοκαφέ, για το λεύκωμα μίλησαν δύο «Αιγυπτιώτες». Κατ’ αρχάς, ο γεννημένος στο Κάιρο κ. Hesham M. Hassan, επίκουρος καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας, διερμηνέας-μεταφραστής, ο οποίος, μέσω της εμπεριστατωμένης παρουσίασής του, αναφέρθηκε σε μια σειρά από ιστορικές, θρησκευτικές και κοινωνικοπολιτισμικές πτυχές των αιγυπτιακών πανηγυριών, εξετάζοντας τις ιστορικές τους καταβολές, τη διαχρονική εξέλιξή τους και τη θέση τους στη θρησκευτική και κοινωνική ζωή της Αιγύπτου. Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε και στη συνύπαρξη χριστιανικών και μουσουλμανικών παραδόσεων, στις λαϊκές μορφές ευσέβειας, στην τιμή των ευλαβών προσώπων «Φίλων του Θεού» (στους μουσουλμάνους) και των αγίων (στους κόπτες), καθώς και στα έθιμα και στις πολιτισμικές εκδηλώσεις που συνοδεύουν αυτές τις εορτές. Παράλληλα, προσέφερε και τις απαραίτητες ερμηνείες σημαντικών όρων, όπως για παράδειγμα του όρου «ουάλι» (ο άνθρωπος που θεωρείται στενός Φίλος του Θεού ή εκλεκτός του), «καραμάτ» (θαυμαστά γεγονότα ή υπερφυσικές ενέργειες που αποδίδονται στους εκλεκτούς Φίλους του Θεού), «μούλιντ» (πανηγύρι) κ.ά.
Στη συνέχεια, η γεννημένη στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, κ. Eιρήνη Χρυσοχέρη, οπτική ανθρωπολόγος, επικεντρώθηκε στην οπτική αφήγηση των φωτογραφιών και σε όσα μπορούμε να ανακαλύψουμε μέσα από αυτές για την εκεί κοινωνία, σχολιάζοντας την εξαιρετική δουλειά της κ. Ράδη στην οργάνωση των φωτογραφιών, επίσης τη ροή της αφήγησης που δημιουργούν, τις ανθρώπινες δραστηριότητες που εκτυλίσσονται στον χώρο, το φωτογραφικό βλέμμα, τις επιλογές του φωτογράφου κ.ά. Την εκδήλωση διάνθισε ο κ. Παύλος Παπαχρήστου, φιλόλογος και ηθοποιός, με αναγνώσεις αποσπασμάτων από την «Αριάγνη» του Στρατή Τσίρκα, μεταφέροντάς μας, έστω και νοερά, στο ίδιο μπαλκόνι με την Αριάδνη και τους υπόλοιπους ήρωες, ώστε να αντικρίσουμε κι εμείς οι ίδιοι τους εορτασμούς που περιγράφονται. Τον συντονισμό της εκδήλωσης είχε ο κ. Νεκτάριος Μουρδικούδης, φιλόλογος με μεταπτυχιακό στη Νεοελληνική Φιλολογία.
Εκτενέστερα όμως…
Hesham M. Hassan, «Τα πανηγύρια (μαουάλιντ) σήμερα στην Αίγυπτο αντανακλούν έναν λαϊκό σουφισμό, με ρίζες βαθιές στη σουφική παράδοση, που ανάγεται στον Μεσαίωνα»
Μετά και το απαραίτητο καλωσόρισμα, τον λόγο έλαβε αρχικά ο κ. Hesham M. Hassan, ο οποίος, όπως προαναφέραμε, μας επέτρεψε να κατανοήσουμε λίγο περισσότερο το πλαίσιο των μαουάλιντ. Συγκεκριμένα, μεταξύ άλλων, ανέφερε: «Η αραβική λέξη “μούλιντ”, που δηλώνει πανηγύρι, σημαίνει κατά λέξη “γενέθλια”, ενώ η γιορτή που περιγράφουμε συνήθως τιμά την επέτειο του θανάτου του Φίλου του Θεού. Για τους μουσουλμάνους σούφι αυτή είναι η “ένωση” (“ουρς”, κατά λέξη “γάμος”) του Φίλου του Θεού με τον Θεό. Στη χριστιανική παράδοση, αντίστοιχα, η εκκλησία εορτάζει τους αγίους την ημέρα της κοιμήσεώς τους, γιατί τότε γεννιούνται στον ουρανό. Στο παρελθόν, τα ισλαμικά πανηγύρια, μαουάλιντ, τα παρακολουθούσαν όλες οι κοινωνικές τάξεις. Σήμερα, το κοινό αποτελείται κυρίως από απλούς ανθρώπους, και δεν εννοώ μόνο τη κοινωνική τάξη, αλλά και κυρίως το πνευματικό και μορφωτικό επίπεδο, καθώς η πλειονότητα των επισκεπτών είναι από χωριά».
Επιπλέον, ο ίδιος επισήμανε σχετικά με την αποδοχή των συγκεκριμένων πανηγυριών από τους εκσυγχρονιστές της Αιγύπτου: «Το ισλαμικό μεταρρυθμιστικό κίνημα στην Αίγυπτο καταδικάζει κατηγορηματικά την τιμή που αποδίδεται στους Φίλους του Θεού, και κατ’ επέκταση το φαινόμενο των πανηγυριών (μαουάλιντ) εν γένει. Οι εκσυγχρονιστές βλέπουν στα μουσουλμανικά πανηγύρια (μαουάλιντ) ένδειξη της πολιτιστικής παρακμής στην Αίγυπτο και έκφραση μιας φθηνής κουλτούρας συνδεδεμένης με τη φτώχεια. Γι’ αυτούς τα μαουάλιντ είναι απλώς παράξενα φαινόμενα που τα κοιτούν εξ αποστάσεως. Το κράτος, από την πλευρά του, επιχειρεί να “εξευγενίσει” τα πανηγύρια (μαουάλιντ) από τις παρεκκλίνουσες συμπεριφορές και να επαναπροσδιορίσει το ιερό και την εξουσία του, υποβάλλοντας τους βίους εκείνων των Φίλων του Θεού σε έλεγχο από τις θρησκευτικές αρχές, με στόχο να αφαιρεθούν τα θαυματουργικά στοιχεία. Συνέπεια αυτής της μεταρρυθμιστικής παρέμβασης του κράτους είναι σήμερα η απαγόρευση των θυσιών ζώων, των θορυβωδών εκδηλώσεων και ο διαχωρισμός των φύλων μέσα στους χώρους σύναξης. Όλα αυτά οδήγησαν σε έναν νέο τύπο εορτασμού των πανηγυριών (μαουάλιντ), πιο πνευματικό και χωρίς τις μη ορθολογικές εκδηλώσεις του παρελθόντος. Τα πανηγύρια (μαουάλιντ) σήμερα στην Αίγυπτο αντανακλούν έναν λαϊκό σουφισμό, με ρίζες βαθιές στη σουφική παράδοση, που ανάγεται στον Μεσαίωνα.
Και τώρα ας γυρίσουμε στις σελίδες του λευκώματος. Ο αραβιστί τίτλος “Μούλιντ για Ντούνια” δεν είναι απλώς ένα όνομα. Είναι ένα επιφώνημα, μία κραυγή χαράς ή απορίας που απευθύνεται σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι φωτογραφίες που θα δούμε είναι ακριβώς αυτό: μια πρόσκληση να σταθούμε μέσα στο φως της νύχτας, ανάμεσα στους ανθρώπους που ζητούν μια ευλογία και σε εκείνους που απλώς γιορτάζουν, και να καταλάβουμε ότι το ιερό και το καθημερινό στην Αίγυπτο δεν χωρίζονται πάντα με σαφή όρια».
(Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την εισήγηση του κ. Hassan ΕΔΩ)
Ειρήνη Χρυσοχέρη, «Οι φωτογραφίες δεν έχουν ενδιαφέρον μόνο για όσα μας αποκαλύπτουν σχετικά με τις γιορτές, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος ο φωτογράφος τις είδε και τις αποτύπωσε»
Τη σκυτάλη των ομιλιών έλαβε στη συνέχεια η κ. Ειρήνη Χρυσοχέρη, η οποία συναντήθηκε με τον κ. Μαραγκούλη το 2011 στην Αλεξάνδρεια, τον καιρό που ήταν Διευθυντής τού εκεί Παραρτήματος του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού και της Οικίας-Μουσείου Κ. Π. Καβάφη. Η κ. Χρυσοχέρη εστίασε στην ομιλία της, μεταξύ άλλων, στο σώμα ως μέρος της θρησκευτικής εμπειρίας και στο πώς αυτό αιχμαλωτίζεται στον φακό: «Μια άλλη ενδιαφέρουσα διάσταση των φωτογραφιών είναι οι διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι βιώνουν τη θρησκευτική γιορτή. Ανάμεσα στις φωτογραφίες του βιβλίου υπάρχει η εικόνα ενός ανθρώπου σκυμμένου πάνω από ένα βιβλίο. Είναι μια σχετικά ήσυχη σκηνή, που δεν έχει τίποτα από τη θεαματικότητα των εικόνων της θρησκευτικής έκστασης. Κι όμως, αυτή η εικόνα μάς θυμίζει ότι η γιορτή δεν είναι μια αδιάκοπη ακολουθία έντονων στιγμών. Έχει διαφορετικούς ρυθμούς. Υπάρχουν στιγμές συλλογικής έξαρσης, αλλά και στιγμές προσωπικής συγκέντρωσης, αναμονής ή ησυχίας.
Σε άλλες φωτογραφίες, αντίθετα, βλέπουμε ανθρώπους να προσεύχονται, να ψάλλουν, να κινούνται ρυθμικά, να υψώνουν τα χέρια ή να βρίσκονται σε καταστάσεις έντονης συγκίνησης και έκστασης. Στον σύγχρονο δυτικό τρόπο σκέψης έχουμε συχνά την τάση να αντιμετωπίζουμε τη θρησκευτική πίστη ως κάτι πρωτίστως εσωτερικό: ως πεποίθηση, ως προσωπική σχέση με το θείο, ως μια εμπειρία που ανήκει στον κόσμο της σκέψης και των συναισθημάτων. Όμως, η θρησκεία δεν βιώνεται μόνο με αυτόν τον τρόπο. Σε πολλές θρησκευτικές παραδόσεις, το σώμα δεν εκφράζει απλώς την πίστη, αλλά συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση της ίδιας της θρησκευτικής εμπειρίας. Αυτό βλέπουμε και στις σουφικές πρακτικές, όπου η επαναλαμβανόμενη επίκληση του Θεού, ο ρυθμός, η αναπνοή και η κίνηση αποτελούν μέσα θρησκευτικής άσκησης και προσέγγισης του θείου».
Παράλληλα, πέρα από τις ίδιες τις φωτογραφίες, η κ. Χρυσοχέρη εστίασε και στο βλέμμα και στις επιλογές του φωτογράφου: «Η φωτογραφία δεν αποτελεί ένα διαφανές παράθυρο προς την πραγματικότητα. Ο φωτογράφος αποφασίζει ποιον ή τι θα φωτογραφίσει, από ποια απόσταση, ποια στιγμή θα αποτυπώσει, τι θα συμπεριλάβει στο κάδρο και τι θα αφήσει έξω από αυτό. Όλες αυτές οι επιλογές επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο εμείς, ως θεατές, αντιλαμβανόμαστε όσα απεικονίζονται.
Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση αυτών των επιλογών, η αισθητική. Γιατί μια φωτογραφία δεν είναι μόνο καταγραφή της πραγματικότητας, αλλά και μια εικόνα με τη δική της σύνθεση. Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα είναι η φωτογραφία με τις σκιές των ανθρώπων πάνω στον τοίχο. Εδώ ο Μανώλης δεν φωτογραφίζει άμεσα τους ανθρώπους, αλλά τις σκιές τους. Δεν βλέπουμε πρόσωπα, δεν διακρίνουμε εκφράσεις, δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα για τις μορφές που απεικονίζονται. Κι όμως, η φωτογραφία έχει μια δύναμη, ακριβώς επειδή μετατρέπει το παιχνίδι του φωτός και της σκιάς σε αυτόνομο φωτογραφικό θέμα. Η εικόνα αυτή μας θυμίζει ότι οι φωτογραφίες δεν έχουν ενδιαφέρον μόνο για όσα μας αποκαλύπτουν σχετικά με τις γιορτές, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος ο φωτογράφος τις είδε και τις αποτύπωσε».
(Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την εισήγηση της κ. Χρυσοχέρη ΕΔΩ)
Μανώλης Μαραγκούλης, «Έγινα μέρος αυτής της μέθεξης, όλης αυτής της μυσταγωγίας»
Μετά και την κ. Χρυσοχέρη και σε συνέχεια των αναγνώσεων του κ. Παύλου Παπαχρήστου, τον λόγο έλαβε ο δημιουργός του λευκώματος, ο κ. Μανώλης Μαραγκούλης, ο οποίος επιχείρησε να απαντήσει σε ερωτήματα που του έθεσε η κ. Χρυσοχέρη, αλλά και να ξετυλίξει το νήμα των ιστοριών που κρύβονται πίσω από τα φωτογραφικά στιγμιότυπα. Μεταξύ άλλων, ο ίδιος ανέφερε πως για πρώτη φορά μέρος του υλικού που είχε φωτογραφίσει το 1999 εκτέθηκε στο Goethe-Institut του Καΐρου και αμέσως μετά στο Γενικό Προξενείο, όταν πρόξενος ήταν ο κ. Γρηγόρης Παπαδόπουλος. Στη συνέχεια ένα πολύ μικρό μέρος εκτέθηκε στη «Photosynkyria» της Θεσσαλονίκης, το 2003 και για πολλά χρόνια τα κάδρα είχαν παραμείνει σε αποθήκη.
Όσον αφορά για την πρώτη φορά που αποπειράθηκε να φωτογραφίσει τέτοιους εορτασμούς, επισήμανε: «Πριν φύγω για την Αίγυπτο, το ’93, ένας φίλος μου, συγχωρεμένος τώρα, είχε περάσει κάποια στιγμή από την Αίγυπτο και είχε δουλέψει στο Σουδάν ως καθηγητής, κι επειδή έβλεπε ότι εγώ ήμουν παθιασμένος εκείνη την περίοδο με τη φωτογραφία, μου μίλησε για αυτά τα μαουάλιντκαι μου είπε: “Εκεί να πας και να τα φωτογραφίσεις”. Ωστόσο, πέρασαν δύο-τρία χρόνια από τη διαμονή μου στο Κάιρο μέχρι να πάω στο πρώτο μούλιντ. Όπου και να ρωτούσα, κανείς δεν μου έλεγε τι γίνεται, πού γίνονται, πότε γίνονται, πώς γίνονται και ούτω καθεξής. […] Ξεκίνησα το ’96, με δύο φίλους Αιγύπτιους, για να πάμε στο κοντινότερο μούλιντ που ήταν στη Sayyida Zainab. Αφού φτάσαμε και μπήκαμε στον χώρο, υπήρχε πλήθος κόσμου και παντού μουσικές. Ο ένας φίλος μου ήταν από τη δεξιά πλευρά και ο άλλος από την αριστερή, όμως εγώ ξαφνικά τους ξέφυγα. Αυτοί άρχισαν να με ψάχνουν και εγώ τότε ανέβηκα στη σκηνή. Ανέβηκα και με ένα νεύμα προς τους μουσικάντες τους ζήτησα την άδεια να φωτογραφίσω από εκεί. Και τι έγινε; Εγώ πλέον ήμουν κομμάτι αυτού του σύμπαντος. Έγινα μέρος αυτής της μέθεξης, όλης αυτής της μυσταγωγίας. Κυριολεκτικά με είχε συνεπάρει. Δεν ήμουν πια ένα ξένο σώμα που προσπαθούσε να διακόψει τη ροή ή τη στιγμή της μέθεξης. Θα μπορούσα να πω ότι σχεδόν ήμουν αόρατος ή ήθελα να είμαι αόρατος».
Λίγο πριν την ολοκλήρωση της βραδιάς, ακολούθησε συζήτηση σχετικά με τα μαουάλιντ, για τις στιγμές που βίωσε ο κ. Μαραγκούλης, για το πώς ένιωσε προερχόμενος από μια διαφορετική εθνικότητα και θρησκεία που βρέθηκε σε τέτοιες εκδηλώσεις πίστης, τον τρόπο που σήμερα τελούνται αυτού του είδους οι εορτασμοί, ενώ θεατές με καταγωγή από την Αίγυπτο συνομιλήσαν και μαζί του. Με το πέρας της εκδήλωσης, οι θεατές απόλαυσαν εδέσματα, χάρη στην ευγενική φροντίδα και προσφορά του κ. Γιάννη Σιόκα, πρώην Προέδρου της Ελληνικής Κοινότητας της Αλεξάνδρειας, ο οποίος δραστηριοποιείται επαγγελματικά και στις δύο χώρες και παραμένει σταθερά στο πλευρό των συνοδοιπόρων του.
Παρουσίες με άρωμα Αιγύπτου και όχι μόνο…
Τον «Κόσμο σαν πανηγύρι» και τον κ. Μαραγκούλη υποδέχθηκαν στην Αθήνα η σύζυγος του Έλληνα πρέσβη στο Κατάρ, κ. Νότα Κούγια-Καποδίστρια, μαζί με τα δύο παιδιά τους, τον Σωτήρη και τον Θάνο Καποδίστρια, ο κ. Αστέριος Τόπης, πρώην Διευθυντής του Παραρτήματος του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού και της Οικίας-Μουσείου Κ. Π. Καβάφη στην Αλεξάνδρεια, ο κ. Γιάννης Κωνσταντακόπουλος, συντονιστής του τομέα πολιτισμού και αθλητισμού του Κόμματος «Δημοκράτες – Προοδευτικό Κέντρο» του Στέφανου Κασσελάκη και άλλα μέλη, ο κ. Σωκράτης Καμπουρόπουλος, ποιητής, η κ. Κωστούλα Σκλαβενίτη, επιμελήτρια εκδόσεων, η κ. Μαρία Γυπαράκη, μεταφράστρια και εκδότρια, ο κ. Ρόνι Μπου Σάμπα, φιλόλογος, ο συγγραφέας κ. Άγγελος Αγγελόπουλος, με τη σύζυγό του Πουλχερία και την κόρη τους Ιωάννα, η κ. Παναγιώτα Ψαρρούλη, οι συνεργάτες του «Παρατηρητή» κ. Ιωάννα Καζαντζή και Μουσταφά Ομέρ, και άλλοι…
Φωτογραφίες: Μουσταφά Ομέρ
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
