Δημητρης Στατηρης, «Ο Οχτος λειτουργει ως καταληκτικο σημειο για τους ηρωες, ως ενα μερος λυτρωσης, ως ενας καθρεφτης των ψυχων τους»

«Κοντεύουν μεσάνυχτα. Βρίσκεται ξαπλωμένος μέσα σε μια λίμνη από νερό και τσίπουρο και κομματάκια από γυαλί. Έπαψε η βροχή. Παίζει το ραδιόφωνο. […] Φτάνει στον Όχτο με μια γκαζιά και κατηφορίζει προς τον κάμπο. Περνάει το ποτάμι. Περιπλανιέται στους χωματόδρομους. Έχει πανσέληνο και όπως τα χωράφια φωτίζονται απ’ το χλομό φως μοιάζουν από άλλον πλανήτη. Του καρφώνεται στο μυαλό ο Μίλτος. Και αν μιλήσει στη χωροφυλακή; Μήπως μιλήσει στους χωριανούς και πει ακόμα και ψέματα για να μην υπάρχει καμιά υποψία για το τομάρι του; Μήπως ποτέ δεν έπαψε να γουστάρει τη Ρένα και θέλει να τον εκδικηθεί μπας και την κερδίσει εκείνος;»

Σε ένα σύμπαν με έντονη κινηματογραφική ατμόσφαιρα, όπως διαφαίνεται και από το παραπάνω σύντομο απόσπασμα, με τον κοφτό, λιτό λόγο και τη γοργή συσσώρευση ρημάτων και ενεργειών, ο Δημήτρης Στατήρης, γέννημα θρέμμα Λαρισαίος, μεταπλάθει δημιουργικά τη γενέθλια γη σε λογοτεχνία.

Διηγήματά του έχουν δημοσιευτεί σε έντυπα και ηλεκτρονικά περιοδικά, καθώς και σε εφημερίδες, ενώ έχουν μεταφραστεί και στα ιταλικά. Το 2023 τιμήθηκε με τον Έπαινο του Συνδέσμου Γραμμάτων και Τεχνών Θεσσαλίας για την προσφορά και αφοσίωσή του στα γράμματα. Έχοντας ήδη στο ενεργητικό του τις συλλογές διηγημάτων «Ο σολίστ και άλλα πεζά» (Θράκα, 2016), «Ξένοι στην κόψη» (Σμίλη, 2018), «Προτομές» (Σμίλη, 2020) και τις νουβέλες «Εκεί που η όραση περισσεύει» (Θράκα, 2022), «Ο πυρήνας μέσα μου» (Γκοβόστης, 2023) και «Σκάλωμα» (Γκοβόστης, 2024), επιστρέφει τώρα με την πιο πρόσφατη νουβέλα του, τον «Όχτο».

Το βιβλίο κυκλοφόρησε σε μια ιδιαίτερα καλαίσθητη έκδοση από τις εκδόσεις Βαγονέτο, φέρνοντας στο προσκήνιο τις ιστορίες του Στρατή, της Ρένας, του Μίλτου, του Πέτρου, κ.ά., μα πάνω από όλα, την ίδια τη θεσσαλική γη. Στον «Όχτο», ο συγγραφέας μάς προσκαλεί σε μια οριακή διαδρομή προς τα κατάβαθα της ανθρώπινης ψυχής κι εκεί όπου η φύση μεταμορφώνεται σε έναν αυτόνομο πρωταγωνιστή, σε έναν καθρέφτη παθών και λύτρωσης, σε μια επιφάνεια προβολής του σκληρού κόσμου της θεσσαλικής ενδοχώρας. Μέσα από μια γραφή που αναπνέει με τη ζωντάνια της μοντέρνας ντοπιολαλιάς, οι ήρωές του παλεύουν με τα βαριά φορτία του χθες κι εμείς να τους συναισθανθούμε και να τους κατανοήσουμε.

Με αφορμή αυτήν την έκδοση, συνομιλήσαμε μαζί του, για να ξετυλίξουμε το νήμα της δημιουργίας του, τη δυναμική του τοποσήμου του Όχτου και τον τρόπο που αυτό επιδρά στις ζωές των χαρακτήρων, τα γλωσσικά διλήμματα, τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στη λογοτεχνική γραφή, αλλά και για τα μελλοντικά του συγγραφικά σχέδια.

Ας τον γνωρίσουμε κι εμείς, εδώ οι Κομοτηναίοι…

Δημήτρης Στατήρης, «Ο τόπος του Όχτου είναι, ή θα ήθελα να είναι, ένας αυτόνομος “πρωταγωνιστής” του βιβλίου»

ΠτΘ: Ο τίτλος της νουβέλας σας, «Όχτος», θέτει εξ αρχής στο επίκεντρο το τοπόσημο γύρω από το οποίο εκτυλίσσεται η αφήγηση. Τι συμβολίζει για εσάς αυτή η όχθη και γιατί επιλέξατε να τοποθετήσετε εκεί το «βάρος» της ιστορίας σας;

Δ.Σ.: Όχτος είναι μια λέξη που ακούω από μικρό παιδί και σήμαινε για ’μένα έναν τόπο εξορίας και παραίτησης, μακριά απ’ τα εγκόσμια του χωριού. Όταν τον επισκέφτηκα για πρώτη φορά, μου έκανε εντύπωση το ξερό τοπίο του, λίγο μακρύτερα από το ποτάμι που είχε άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο νερό, οι πέτρες και τα ξεραμένα κλαδιά στην όχθη, τα κόκκαλα ζώων, ο μικρός γκρεμός, όπου στεκόμουν και παρατηρούσα τα παραπάνω, ο οποίος είχε μια ανώμαλη επιφάνεια από χώμα, κοτρώνες και άγρια φυτά όπως κατέβαινε. Έτσι πήρα την απόφαση να οριστεί ως τίτλος του βιβλίου, γιατί λειτουργεί ως καταληκτικό σημείο για τους ήρωες, ως ένα μέρος λύτρωσης, ως ένας καθρέφτης των ψυχών τους.

ΠτΘ: Το πεζογράφημά σας διαδραμίζεται και στη δεκαετία του ’80. Τι είναι αυτό που σας γοητεύει στην ελληνική ύπαιθρο εκείνης της εποχής, ώστε να την επιλέξετε ως καμβά; Είναι τελικά απλώς το σκηνικό της δράσης ή ένας αυτόνομος «πρωταγωνιστής»;

Δ.Σ.: Αν και το βιβλίο διατρέχει χρονικά ένας εύρος που δεν περιορίζεται στη δεκαετία του ’80, παρόλα αυτά, στο πρώτο μέρος του εστιάζει εκεί, γιατί ήταν μια εποχή που δεν επικρατούσε η τεχνολογία, κάποιοι δεν είχαν καν τηλεοράσεις στα χωριά της επαρχίας, και νομίζω ότι οι πράξεις, οι σκέψεις και τα συναισθήματα των ανθρώπων είχαν μια γνησιότητα που εκφραζόταν μόνο στη ζωντανή επικοινωνία μεταξύ τους και αυτό με βοήθησε να το μεταδώσω στους χαρακτήρες μου. Επίσης, οι αναμνήσεις μου αρχίζουν λίγο αργότερα, από τη δεκαετία του ’90, και επομένως, αφού έχω το βίωμα, είναι ένα πλεονέκτημα για ’μένα. Έχω αναφέρει ξανά, και ευτυχώς και πολλοί αναγνώστες, ότι ο τόπος του Όχτου είναι, ή θα ήθελα να είναι, ένας αυτόνομος «πρωταγωνιστής» του βιβλίου που, όμως, θα συμπλέει, θα αναδεικνύει, θα αντικατοπτρίζει, θα διαπερνά την ατμόσφαιρα, τις σκηνές και τα κίνητρα των ηρώων. Και όταν το απαιτεί η περίσταση, θα «μιλάει» από μόνος του με το βάρος των εικόνων του.

ΠτΘ: Μέσα σε αυτό το τοπίο παρακολουθούμε ένα περίπλοκο πλέγμα σχέσεων, όπως το απωθημένο του Στρατή με τη Ρένα ή τη φιλία του με τον Μίλτο. Πόσο εγκλωβισμένοι είναι τελικά οι ήρωές σας στα πάθη του παρελθόντος και στα στενά όρια της μικρής κοινωνίας όπου ζουν;

Δ.Σ.: Αρκετά θα έλεγα. Ειδικά όταν αυτό το αίσθημα διογκώνεται από το τραγικό συμβάν στην αρχή της νουβέλας, τότε μπορεί να λάβει ανεξέλεγκτες διαστάσεις και ο τρόπος εκτόνωσής του να είναι αδυσώπητος. Και οι πρωταγωνιστές και οι δευτερεύοντες χαρακτήρες καθοδηγούνται από το παρελθόν τους και σίγουρα ρόλο παίζει και η κλειστή κοινωνία του χωριού. 

«Δεν σκέφτηκα ούτε στιγμή αν υπήρχε κάποιο “κόστος” στην επιλογή της ντοπιολαλιάς»

ΠτΘ: Σε αρκετά σημεία, αξιοποιείτε στη γραφή σας και την ντοπιολαλιά. Ποιες προκλήσεις έκρυβε αυτή η απόφαση και πόσο καθοριστική ήταν για την αυθεντικότητα της φωνής των ηρώων;

Δ.Σ.: Δεν σκέφτηκα ούτε στιγμή αν υπήρχε κάποιο «κόστος» στην επιλογή της ντοπιολαλιάς, καθώς προέκυψε πολύ φυσικά, σχεδόν μου υπαγορεύτηκε από τους χαρακτήρες και έτσι την αξιοποίησα. Είναι μια μοντέρνα ντοπιολαλιά, αν μπορώ να τη χαρακτηρίσω έτσι, χωρίς τη χρήση δύσκολων ή άγνωστων λέξεων, κυρίως για τους μη Θεσσαλούς αναγνώστες, εκτός ελαχίστων ίσως. Αλλά εδώ θα συμφωνήσω με τον πεζογράφο Σωτήρη Δημητρίου, ο οποίος λέει ότι στη λογοτεχνία, και ιδιαίτερα στην ντοπιολαλιά, σημασία έχει ο ρυθμός, η μουσικότητα και η αληθοφάνεια της γλώσσας, ώστε να προσλαμβάνεται ορθά απ’ τον αναγνώστη και να μη στέκεται σε άλλες παραμέτρους. Να σημειώσω ότι, αν και τη χρησιμοποίησα πρώτη φορά, τη δούλεψα λιγότερο σε σύγκριση με το κεφάλαιο που δεν χρησιμοποιείται. Με παραξένεψε μέχρι έναν βαθμό, αλλά, αν κρίνω από τα σχόλια των αναγνωστών, δεν τα πήγα και άσχημα.

ΠτΘ: Παρατηρώντας κανείς τη συγγραφική σας διαδρομή, τα τελευταία χρόνια, διακρίνει μια ιδιαίτερη αφοσίωση στη μικρή και μεσαία πεζή φόρμα. Τι είναι αυτό που σας ελκύει περισσότερο στο συμπυκνωμένο σύμπαν του διηγήματος και της νουβέλας;

Δ.Σ.: Σωστά παρατηρείτε, και ο λόγος που προτιμώ τη μικρότερη φόρμα και μεσαία φόρμα νομίζω ότι πηγάζει απ’ τις προτιμήσεις μου ως αναγνώστης, πρωτίστως, για τις νουβέλες και τα διηγήματα, και μετά με εξυπηρετεί καλύτερα γράφοντας, γιατί ταιριάζει στον ρυθμό, στη λιτότητα και στο αίσθημα ελέγχου που θέλω να έχω στη γραφή μου. Εννοώ ότι μοιραία τα αναγνώσματα ενός συγγραφέα θα τον επηρεάσουν και στον τρόπο που γράφει· είναι σαν να λέμε ότι κάποιος άκουγε σε όλη του τη ζωή κλασική μουσική και τελικά ξεκίνησε να παίζει ροκ. Ακόμα, να προσθέσω ότι πρόκειται και για θέμα ιδιοσυγκρασιακό, καθώς άλλα χαρακτηριστικά απαιτεί η διεκπεραίωση της μεγάλης και άλλα της μικρότερης φόρμας: η πρώτη θέλει μεγάλη υπομονή, αντοχή και ανθεκτικότητα, ενώ η δεύτερη θέλει περισσότερο ένταση, ακρίβεια και συμπεριληπτική σκέψη αν μπορώ να το θέσω έτσι.

ΠτΘ: Αν κάνουμε μια αναδρομή στην πρώτη πρώτη συγγραφική σας απόπειρα, ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα ή η εσωτερική ανάγκη που σας ώθησε να ακολουθήσετε τα λογοτεχνικά μονοπάτια;

Δ.Σ.: Δεν υπήρχε κάποιο σημαδιακό ή ξεκάθαρο ερέθισμα για να ξεκινήσω να γράφω. Μάλλον πρόκειται για ένα σύνολο ερεθισμάτων, αναγκών και επιθυμιών που βρήκαν διέξοδο μέσα απ’ το γράψιμο, αφού ένιωθα ότι αυτό μπορούσα να κάνω καλύτερα και όχι, ας πούμε, να ζωγραφίσω ή να παίξω κάποιο μουσικό όργανο. Έχω την πεποίθηση ότι το σώμα της τέχνης είναι αδιαίρετο και διαφέρει μόνο ως προς τον τρόπο έκφρασής του. Πάντως έπιασα χαρτί και μολύβι, για πρώτη φορά, στο υπόγειο μιας καφετέριας. Παράτησα τα βρόμικα ποτήρια και τους πάγκους με τα τοστ και τις κρέπες, και άρχισα να γράφω κάτι που προφανώς δεν θυμάμαι. Έκτοτε, έχουν περάσει πάνω από δέκα χρόνια, μπορεί να μην εργάζομαι πια εκεί, αλλά δεν έχω σταματήσει να γράφω.

ΠτΘ: Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη παρεισφρέει ολοένα και περισσότερο σε κάθε μορφή πνευματικής δημιουργίας, πώς βλέπετε τη χρήση της στη λογοτεχνία; Αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο δημιουργικότητας ή μια απειλή για τη συγγραφική αυθεντικότητα;

Δ.Σ.: Πιστεύω ότι η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στη λογοτεχνία θα πρέπει να περιορίζεται στην αναζήτηση κάποιων πραγματολογικών στοιχείων. Όλα τα υπόλοιπα, καλό είναι, κατά τη γνώμη μου, να προέρχονται από τη φαντασία και από τη δημιουργικότητα του συγγραφέα. Μαθαίνει κανείς να γράφει διαβάζοντας, μιλώντας με τους κατάλληλους ανθρώπους, γράφοντας και σβήνοντας και πάλι απ’ την αρχή. Ζούμε σε εποχές που η τεχνολογία κρύβει κινδύνους όταν δεν χρησιμοποιείται ορθώς. Όλοι μιλάνε για τις ευκολίες που προσφέρει, αλλά ελάχιστοι για την καλλιέργεια των κριτηρίων τα οποία θα συναινούν στη σωστή χρήση της. Και στο κάτω κάτω, πώς γίνεται μια άψυχη μορφή νοημοσύνης, όπως η τεχνητή, να βοηθήσει ουσιαστικά τη λογοτεχνία που γεννάται από ένα έμψυχο πρόσωπο; Δεν βρίσκετε κάποια κραυγαλέα αντίφαση μεταξύ τους;

ΠτΘ: Αυτόν τον καιρό επεξεργάζεστε κάποια νέα ιδέα; Τι να περιμένουμε από εσάς στο μέλλον;

Δ.Σ.: Αφού πειραματίστηκα με δυο-τρεις ιδέες, έγραψα και άφησα στην άκρη μερικές δεκάδες σελίδες, νομίζω ότι εδώ και λίγες μέρες το βαγονέτο μπήκε στις ράγες με τη φιλοδοξία να φτάσει μέχρι τον προορισμό του αυτήν τη φορά. Μου αρέσει να δουλεύω με συνέπεια, αλλά πλέον δίνω περισσότερο χρόνο στον εαυτό μου ώστε να πετύχω το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.