52 χρονια μετα την 3η Σεπτεμβρη: Τι αλλαξε πραγματικα στην Ελλαδα;
Στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, λίγες μόλις εβδομάδες μετά την πτώση της δικτατορίας, ο Ανδρέας Παπανδρέου παρουσίασε την ιδρυτική διακήρυξη του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος (ΠΑΣΟΚ). Ήταν μια Ελλάδα διαφορετική από τη σημερινή. Μια χώρα τραυματισμένη από επτά χρόνια δικτατορίας, από την τραγωδία της Κύπρου, από τον εμφυλιοπολεμικό διχασμό, που εξακολουθούσε να βαραίνει τη συλλογική μνήμη και από μια βαθιά αίσθηση πολιτικής, κοινωνικής και εθνικής εξάρτησης.
Η διακήρυξη της 3ης Σεπτεμβρίου δεν ήταν απλώς η ανακοίνωση της ίδρυσης ενός νέου κόμματος, αλλά ένα πολιτικό κείμενο, που επιχείρησε να εκφράσει την ανάγκη για μια διαφορετική Ελλάδα. Στον πυρήνα του βρίσκονταν τέσσερις έννοιες: Εθνική Ανεξαρτησία, Λαϊκή Κυριαρχία, Κοινωνική Απελευθέρωση και Δημοκρατική Διαδικασία.
Πενήντα δύο χρόνια μετά, το ερώτημα δεν μπορεί να είναι μόνο τι απέγινε το ΠΑΣΟΚ. Το πραγματικό ερώτημα είναι μεγαλύτερο: Τι απέγινε η Ελλάδα που οραματίστηκε η Μεταπολίτευση; Και πόσο από εκείνο το όραμα έγινε πραγματικότητα;
Από τη χώρα της φοβίας στη χώρα της δημοκρατίας
Αν υπάρχει μια κατάκτηση που δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί, αυτή είναι η ίδια η Δημοκρατία. Η Ελλάδα του 2026 δεν έχει καμία σχέση με την Ελλάδα του 1974 ως προς το πολιτικό καθεστώς. Η στρατιωτική δικτατορία αποτελεί ιστορικό παρελθόν. Οι πολίτες ψηφίζουν ελεύθερα, οι κυβερνήσεις εναλλάσσονται, τα πολιτικά κόμματα λειτουργούν νόμιμα και οι θεσμοί της δημοκρατίας έχουν αποκτήσει διάρκεια και αντοχή. Αυτό δεν είναι μικρό πράγμα.
Η Μεταπολίτευση, παρά τις αδυναμίες και τις παθογένειές της, πέτυχε κάτι που για προηγούμενες γενιές Ελλήνων δεν ήταν αυτονόητο: έκανε τη δημοκρατική ομαλότητα καθημερινότητα. Και μέσα σε αυτήν τη μεγάλη ιστορική αλλαγή, το ΠΑΣΟΚ υπήρξε ένας από τους βασικούς πρωταγωνιστές. Από το 1974, και ιδιαίτερα μετά την εκλογική του επικράτηση το 1981, σφράγισε μεγάλο μέρος της πολιτικής, κοινωνικής και ιδεολογικής πορείας της χώρας. Η «Αλλαγή» δεν ήταν απλώς εκλογικό σύνθημα. Ήταν η έκφραση μιας κοινωνικής προσδοκίας για συμμετοχή, κοινωνική δικαιοσύνη και αναδιανομή της πολιτικής και οικονομικής ισχύος.
«Το 1974 η απαίτηση για λαϊκή κυριαρχία είχε ως βασικό περιεχόμενο την αποκατάσταση της δημοκρατίας και την απελευθέρωση από ένα αυταρχικό καθεστώς. Σήμερα το πρόβλημα είναι διαφορετικό. Ο πολίτης δεν αισθάνεται απαραίτητα ότι απειλείται από ένα πραξικόπημα. Αισθάνεται όμως συχνά ότι δεν μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά τις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή του. Η απόσταση ανάμεσα στον πολίτη και την πολιτική μεγαλώνει. Η αποχή αυξάνεται, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς δοκιμάζεται, τα παραδοσιακά κόμματα δυσκολεύονται να εκφράσουν τις νέες κοινωνικές πραγματικότητες και ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας αναζητά πολιτική εκπροσώπηση έξω από τα σχήματα που κυριάρχησαν τις προηγούμενες δεκαετίες. Η δημοκρατία, λοιπόν, δεν κινδυνεύει μόνο όταν καταλύεται. Κινδυνεύει και όταν ο πολίτης παύει να πιστεύει ότι η συμμετοχή του έχει νόημα»
Μια κοινωνία που άλλαξε βαθιά
Η Ελλάδα του 2026 είναι, αναμφισβήτητα, πιο μορφωμένη, πιο ανοιχτή, πιο ευρωπαϊκή και τεχνολογικά πολύ πιο προηγμένη.
Οι γυναίκες έχουν πολύ μεγαλύτερη παρουσία στην εκπαίδευση, στην εργασία και στη δημόσια ζωή. Η πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση έχει διευρυνθεί. Η ελληνική κοινωνία έχει γίνει περισσότερο ανεκτική σε διαφορετικές κοινωνικές και προσωπικές επιλογές. Η χώρα εντάχθηκε στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα το 1981, υιοθέτησε το ευρώ και συμμετέχει σήμερα στον πυρήνα των ευρωπαϊκών θεσμών.
Και όμως. Η πρόοδος δεν ακυρώνει τις αντιφάσεις. Γιατί η Ελλάδα μπορεί να έγινε πιο πλούσια σε υποδομές, τεχνολογία και δυνατότητες, αλλά δεν κατάφερε να εξαλείψει τη φτώχεια, την ανασφάλεια, τις κοινωνικές ανισότητες και το αίσθημα αδικίας. Η ανεργία, για παράδειγμα, έχει υποχωρήσει σημαντικά σε σχέση με τα δραματικά χρόνια της οικονομικής κρίσης, αλλά αυτή των νέων παραμένει ιδιαίτερα υψηλή. Τα στοιχεία της Eurostat για τον Φεβρουάριο του 2026 κατέγραφαν ανεργία νέων στην Ελλάδα στο 17,6%, ποσοστό που εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό κοινωνικό και οικονομικό πρόβλημα. Και κάπου εδώ επιστρέφουμε στη λέξη «Αλλαγή».
Τι άλλαξε στην οικονομία;
Το 1974 η Ελλάδα ήταν μια χώρα πολύ διαφορετική οικονομικά. Σήμερα διαθέτει σύγχρονες υποδομές, ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έχει πρόσβαση σε μια τεράστια ενιαία αγορά και έχει πραγματοποιήσει σημαντική οικονομική και παραγωγική μεταμόρφωση. Αλλά η μεγάλη κρίση της προηγούμενης δεκαετίας αποκάλυψε, με τον πιο σκληρό τρόπο, ότι η οικονομική ανάπτυξη των προηγούμενων δεκαετιών δεν είχε λύσει όλα τα διαρθρωτικά προβλήματα. Η Ελλάδα πλήρωσε ακριβά την υπερχρέωση, την παραγωγική της αδυναμία, την εξάρτηση από εξωτερική χρηματοδότηση και ένα κράτος που συχνά λειτουργούσε περισσότερο ως μηχανισμός διανομής παρά ως μηχανισμός μακροπρόθεσμου σχεδιασμού.
Η κρίση του 2010 δεν ήταν απλώς μια οικονομική περιπέτεια. Ήταν ένας καθρέφτης. Έδειξε τις επιτυχίες, αλλά και τις αδυναμίες της Μεταπολίτευσης και, κυρίως, έδειξε ότι η κοινωνική δικαιοσύνη δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην αναδιανομή ενός πλούτου που δεν παράγεται επαρκώς.
Και η «Λαϊκή Κυριαρχία»;
Εδώ ίσως βρίσκεται ένα από τα πιο δύσκολα ερωτήματα της επετείου. Το 1974 η απαίτηση για λαϊκή κυριαρχία είχε ως βασικό περιεχόμενο την αποκατάσταση της δημοκρατίας και την απελευθέρωση από ένα αυταρχικό καθεστώς. Σήμερα το πρόβλημα είναι διαφορετικό. Ο πολίτης δεν αισθάνεται απαραίτητα ότι απειλείται από ένα πραξικόπημα. Αισθάνεται όμως συχνά ότι δεν μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά τις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή του. Η απόσταση ανάμεσα στον πολίτη και την πολιτική μεγαλώνει. Η αποχή αυξάνεται, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς δοκιμάζεται, τα παραδοσιακά κόμματα δυσκολεύονται να εκφράσουν τις νέες κοινωνικές πραγματικότητες και ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας αναζητά πολιτική εκπροσώπηση έξω από τα σχήματα που κυριάρχησαν τις προηγούμενες δεκαετίες. Η δημοκρατία, λοιπόν, δεν κινδυνεύει μόνο όταν καταλύεται. Κινδυνεύει και όταν ο πολίτης παύει να πιστεύει ότι η συμμετοχή του έχει νόημα.
«Η 3η Σεπτέμβρη του 1974 υπήρξε η διακήρυξη μιας πολιτικής αλλαγής. Η 3η Σεπτέμβρη του 2026 θα μπορούσε να γίνει αφορμή για μια διαφορετική συζήτηση: Ποια Ελλάδα θέλουμε τα επόμενα πενήντα χρόνια; Γιατί η πραγματική δικαίωση μιας ιστορικής διακήρυξης δεν βρίσκεται στην επανάληψη των συνθημάτων της. Βρίσκεται στην ικανότητα κάθε νέας γενιάς να δίνει νέο περιεχόμενο στις λέξεις Δημοκρατία, Ελευθερία, Κοινωνική Δικαιοσύνη και Εθνική Αξιοπρέπεια. Και αυτή ίσως είναι η πιο ουσιαστική απάντηση στο ερώτημα “Τι άλλαξε στη χώρα μας;” Άλλαξαν πολλά. Δεν άλλαξαν όμως όλα. Και γι’ αυτό, 52 χρόνια μετά, η συζήτηση για την 3η Σεπτέμβρη παραμένει ζωντανή»
Η «Κοινωνική Απελευθέρωση» έγινε πραγματικότητα;
Σε μεγάλο βαθμό, ναι. Το κοινωνικό κράτος διευρύνθηκε. Η δημόσια υγεία και η κοινωνική ασφάλιση απέκτησαν πολύ μεγαλύτερη εμβέλεια. Οι εργασιακές και κοινωνικές κατακτήσεις έγιναν μέρος της καθημερινότητας εκατομμυρίων ανθρώπων. Το ΠΑΣΟΚ υπήρξε καθοριστικός παράγοντας σε αυτήν τη διαδικασία. Αλλά και εδώ η ιστορία έχει δύο όψεις. Το κοινωνικό κράτος σήμερα βρίσκεται αντιμέτωπο με τη γήρανση του πληθυσμού, τη δημογραφική συρρίκνωση, τις πιέσεις στο σύστημα υγείας, το στεγαστικό πρόβλημα και την αδυναμία πολλών νέων ανθρώπων να αποκτήσουν οικονομική ανεξαρτησία. Η κοινωνική απελευθέρωση δεν ολοκληρώνεται όταν δημιουργείται ένα σύστημα παροχών. Ολοκληρώνεται όταν ο νέος άνθρωπος μπορεί να εργαστεί, να αμείβεται αξιοπρεπώς, να δημιουργήσει οικογένεια αν το επιθυμεί, να αποκτήσει σπίτι και να αισθάνεται ότι το μέλλον του δεν είναι προδιαγεγραμμένο από την οικογενειακή του περιουσία. Και σε αυτό το επίπεδο η Ελλάδα έχει ακόμη πολύ δρόμο.
Από την «Ελλάδα των Ελλήνων» στην ευρωπαϊκή Ελλάδα
Ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή των 52 χρόνων είναι ότι η Ελλάδα του 2026 δεν είναι πλέον η Ελλάδα του 1974. Είναι βαθιά ενταγμένη στην Ευρώπη. Η έννοια της εθνικής ανεξαρτησίας έχει αποκτήσει διαφορετικό περιεχόμενο. Το 1974 συζητούνταν με όρους στρατιωτικής, γεωπολιτικής και οικονομικής εξάρτησης από τις μεγάλες δυνάμεις.
Σήμερα η Ελλάδα καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην εθνική κυριαρχία και στη συμμετοχή της σε υπερεθνικούς θεσμούς. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, το ΝΑΤΟ, το κοινό νόμισμα, οι ευρωπαϊκοί κανόνες, οι διεθνείς αγορές και οι παγκόσμιες οικονομικές εξελίξεις περιορίζουν και, ταυτόχρονα, ενισχύουν τα περιθώρια της εθνικής πολιτικής. Αυτό είναι το νέο περιβάλλον. Και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες διαφορές ανάμεσα στο 1974 και στο 2026: Τότε το ζητούμενο ήταν να αποκτήσει η Ελλάδα περισσότερη ανεξαρτησία. Σήμερα το ζητούμενο είναι να μπορεί να ασκεί αποτελεσματικά την κυριαρχία της μέσα σε έναν κόσμο αλληλεξάρτησης.
Τι απέμεινε από την 3η Σεπτέμβρη;
52 χρόνια μετά, η 3η Σεπτέμβρη δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ούτε ως μουσειακό κειμήλιο ούτε ως κομματική επέτειος. Αποτελεί μέρος της πολιτικής ιστορίας της σύγχρονης Ελλάδας. Η ιστορική της αξία βρίσκεται στο γεγονός ότι εξέφρασε, στην εποχή της, μια μεγάλη ανάγκη: να περάσει ο πολίτης από την παθητικότητα στη συμμετοχή. Η ίδια η διακήρυξη καλούσε σε ενεργό πολιτική παρουσία των πολιτών, μιας και έθετε ως κεντρικούς στόχους, όπως προαναφέραμε, την Εθνική Ανεξαρτησία, τη Λαϊκή Κυριαρχία, την Κοινωνική Απελευθέρωση και τη Δημοκρατική Διαδικασία.
Το ερώτημα σήμερα είναι αν αυτές οι τέσσερις έννοιες εξακολουθούν να έχουν περιεχόμενο. Η απάντηση είναι πως έχουν, αλλά χρειάζονται νέα μετάφραση.
—Εθνική Ανεξαρτησία σήμερα σημαίνει ισχυρή οικονομία, ενεργειακή ασφάλεια, γεωπολιτική αυτοπεποίθηση και δυνατότητα άσκησης εθνικής πολιτικής.
—Λαϊκή Κυριαρχία σημαίνει θεσμοί που λειτουργούν, διαφάνεια, λογοδοσία και πολίτες που αισθάνονται ότι η ψήφος και η συμμετοχή τους έχουν πραγματικό αντίκρισμα.
—Κοινωνική Απελευθέρωση σημαίνει ίσες ευκαιρίες, αξιοπρεπείς μισθοί, πρόσβαση στη δημόσια υγεία και παιδεία, και ένα κράτος που προστατεύει χωρίς να δημιουργεί εξαρτήσεις.
—Δημοκρατική Διαδικασία σημαίνει κάτι ακόμη βαθύτερο: Σεβασμός στους θεσμούς, στην αντίθετη άποψη και στην ίδια την αξία του πολιτικού διαλόγου.
Η Ελλάδα του 2026 δεν είναι η Ελλάδα του 1974
Και ευτυχώς. Έχουν αλλάξει σχεδόν τα πάντα: Η οικονομία, η κοινωνία, η τεχνολογία, η θέση της χώρας στον κόσμο, η Ευρώπη, οι διεθνείς συσχετισμοί, οι ανάγκες των πολιτών. Αλλά κάποια ερωτήματα παραμένουν εκπληκτικά επίκαιρα. Ποιος αποφασίζει; Για ποιον λειτουργεί η οικονομία; Πόσο ισότιμοι είναι οι πολίτες απέναντι στις ευκαιρίες; Πόσο πραγματικά συμμετέχουν στη διαμόρφωση του μέλλοντος; Πόσο ανεξάρτητη είναι μια χώρα όταν δεν μπορεί να στηρίξει παραγωγικά το μέλλον της; Και τελικά, πόσο δημοκρατική είναι μια κοινωνία όταν οι πολίτες της έχουν δικαίωμα να ψηφίζουν, αλλά αισθάνονται ότι δεν έχουν τη δύναμη να αλλάξουν τη ζωή τους; Αυτά είναι τα ερωτήματα που πρέπει να θέτει μια επέτειος. Όχι για να εξιδανικεύσει το παρελθόν, αλλά για να κρίνει το παρόν.
Η 3η Σεπτέμβρη του 1974 υπήρξε η διακήρυξη μιας πολιτικής αλλαγής. Η 3η Σεπτέμβρη του 2026 θα μπορούσε να γίνει αφορμή για μια διαφορετική συζήτηση: Ποια Ελλάδα θέλουμε τα επόμενα πενήντα χρόνια;
Γιατί η πραγματική δικαίωση μιας ιστορικής διακήρυξης δεν βρίσκεται στην επανάληψη των συνθημάτων της. Βρίσκεται στην ικανότητα κάθε νέας γενιάς να δίνει νέο περιεχόμενο στις λέξεις Δημοκρατία, Ελευθερία, Κοινωνική Δικαιοσύνη και Εθνική Αξιοπρέπεια. Και αυτή ίσως είναι η πιο ουσιαστική απάντηση στο ερώτημα «Τι άλλαξε στη χώρα μας;» Άλλαξαν πολλά. Δεν άλλαξαν όμως όλα. Και γι’ αυτό, 52 χρόνια μετά, η συζήτηση για την 3η Σεπτέμβρη παραμένει ζωντανή.
*Ο Θεόδωρος Κ. Ορδουμποζάνης είναι νομικός και συγγραφέας, με πιο πρόσφατο βιβλίο του το μυθιστόρημα «Οι καστανιές της μνήμης» (εκδ. Επικοινωνία ΑΕ, Κομοτηνή 2026).
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
