«Ο τελευταιος μεγαλος τσελιγκας» της Ναγιας Δαλακουρα, ενα βιβλιο-«χρεος» προς την οικογενεια της και τους Σαρακατσανους της Θρακης

«Η μνήμη των ανθρώπων είναι οι άνθρωποι»

Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος

Μία νέα ιστορική βιογραφία κυκλοφόρησε η συμπολίτισσά μας Δρ αρχαιολόγος-μουσειολόγος Νάγια Δαλακούρα, αφιερωμένη στη μνήμη του προγόνου της Απόστολου Ευθυμίου Κουτσογιάννη, με τίτλο «Ο τελευταίος μεγάλος τσέλιγκας». Νωπά ακόμη τα μελάνια από το τυπογραφείο, το πόνημα κυκλοφόρησε πριν λίγες ημέρες από τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης, με τον σχεδιασμό και την επιμέλεια της έκδοσης να συνυπογράφουν η Ελπίδα Περδίκη και η Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη και το εξώφυλλο να κοσμεί φωτογραφία του Αλή Χατζή Αχμέτ, στην οποία αναδεικνύεται λεπτομέρεια από το μνήμα του Απόστολου Κουτσογιάννη στα κοιμητήρια της Κομοτηνής.

Ευθύς εξαρχής λοιπόν, ήδη και από την επιλογή του διακόσμου του εξωφύλλου, καθίσταται σαφές πως στις σελίδες του βιβλίου θα μας απασχολήσει ο Απόστολος Ι. Κουτσογιάννης και τα μέλη της οικογένειάς του. Αν και η αφορμή της εξιστόρησης ξεκινά από τη συγκεκριμένη οικογένεια, ο αναγνώστης πολλά μπορεί να μάθει για την οργάνωση και εξέλιξη των τσελιγκάτων, την οικονομική τους διαχείριση, την κοινωνική διαστρωμάτωση των τελών του 19^ου στις παλιές πατρίδες και του 20^ού αι. στις νέες, τις ιστορικές ανακατατάξεις στην περιοχή, κ.ά. Το βιβλίο αποτυπώνει ανάγλυφα το βίωμα αυτών των ανθρώπων, επιβεβαιώνοντας την άποψη που υποστήριζε κι η αείμνηστη κόρη του Στίλπωνα Κυριακίδη, λαογράφος, Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος, ότι «η μνήμη των ανθρώπων είναι οι άνθρωποι».

Η Νάγια Δαλακούρα, αναλαμβάνοντας το «χρέος» να διαφυλάξει την ιστορία των δύο Σαρακατσάνων προγόνων της, του Απόστολου και του γιου του Κώστα, επιλέγει να δώσει φωνή σε υποκείμενα ξεχασμένα από τις επίσημες σελίδες της ιστορίας, δημιουργώντας αφηγήσεις από συλλογικότητες «από τα κάτω». Χωρίς αυτό να αποτελεί τον βασικό της στόχο, μιας και αρκετές φορές, όπως σημειώνει και η ίδια, ακροβάτησε ανάμεσα σε τεκμηριωμένα γεγονότα και μεταμνήμες. Παρόλα αυτά, καταφέρνει με τις λέξεις και τις εικόνες της να μας ταξιδέψει στον κόσμο των μεγάλων τσελιγκάτων του παρελθόντος, εκείνων που συντηρούσαν κοπάδια με 30.000 και… ζωντανά και πρόσφεραν ψωμί και δουλειά σε 400 και… ανθρώπους, συμμετείχαν σε εμπορικές εκθέσεις, είχαν καλή συνεργασία με τον τύπο αλλά και συμψηφίζονταν με τους άξιους ντόπιους δημιουργούς, γλύπτες ή φωτογράφους.

Νάγια Δαλακούρα, «Στο βιβλίο αναδεικνύονται ιστορικά γεγονότα, αποσιωπημένες ιστορίες και τραύματα, οικογενειακοί θρύλοι, στοιχεία της τοπικής Ιστορίας της Ροδόπης»

Ξεφυλλίζοντας τις πρώτες σελίδες της έκδοσης, δεν θα μπορούσαμε να μη σταθούμε στο προλογικό σημείωμα της συγγραφέα, που μας προσφέρει όλες εκείνες τις βοηθητικές κατευθύνσεις που θα μας επιτρέψουν να κινηθούμε με μεγαλύτερη ευχέρεια ανάμεσα στις αράδες και το πλούσιο φωτογραφικό υλικό. Συγκεκριμένα, αναφέρει: «Κατέγραψα τη βιογραφία των δύο Σαρακατσάνων προγόνων μου, καθώς πιστεύω ότι πρέπει να γράφουμε όσα δεν θέλουμε να ξεχαστούν.

Η συγγραφή ξεκίνησε με την αυθόρμητη παρότρυνση της Ντίνας Τσίτσιου, ένα πρωινό του Δεκεμβρίου 2024 στην αίθουσα αναμονής της Αιμοδοσίας του Σισμανόγλειου Νοσοκομείου Κομοτηνής. Η Ντίνα έχει στην κατοχή της τα περισσότερα οικογενειακά μας κειμήλια, τα οποία με επιμέλεια και πάθος συγκέντρωσε ο αείμνηστος σύζυγός της, Αποστόλης Ε. Κουτσογιάννης. Της υποσχέθηκα ότι θα καταγράψω την ιστορία των προγόνων μας, χωρίς δεύτερη σκέψη. Τότε μου φάνηκε σημαδιακό· η αναζήτηση δεσμών αίματος να αρχίζει σε μια αίθουσα αιμοδοσίας! Οι δυο μας ξεκινήσαμε άμεσα ένα πολύμηνο ταξίδι, στο οποίο κατά καιρούς μάς συντρόφευε η ενθουσιώδης παρέα του Οδυσσέα, της Λουίζας, της Χάιδως, της γιαγιάς Πηνελάκης, του πατέρα μου. Η συντροφιά μας κατά περιόδους μεγάλωνε με συγγενείς και φίλους, οι οποίοι με ευαισθησία και προθυμία μοιράζονταν τις ιστορίες τους. Η συλλογή αφηγήσεων και η αναζήτηση της άκρης του οικογενειακού νήματος μου έδειχναν διαρκώς ανεξερεύνητες διαδρομές του μακρινού παρελθόντος, που μόνο η ερευνητική διαδικασία έχει τη δυνατότητα να φωτίζει.

Το βιβλίο αφορά, πρωτίστως, τον προ-προπαππού μου, Αποστόλη Ι. Κουτσογιάννη, τον επονομαζόμενο “Φλέτρα”. Ο Φλέτρας υπήρξε ένας από τους θρυλικούς Πολίτες Σαρακατσάνους αρχιτσέλιγκες, το όνομα του οποίου είναι γνωστό σε όλους τους ηλικιωμένους Σαρακατσάνους της Θράκης. Το ήθος του καθόρισε βασικές αξίες της ευρύτερης οικογένειάς μας, ενώ στοιχεία του χαρακτήρα και της φυσιογνωμίας του είναι εμφανή σε πολλούς απογόνους του. Στη συνέχεια, εστιάζω στον δευτερότοκο γιο του, τον προπαππού μου, τσέλιγκα Κωνσταντίνο Α. Κουτσογιάννη, η καταγραφή της ιστορίας του οποίου υπήρξε βαθιά επιθυμία του θείου μου, Αποστόλη Ε. Κουτσογιάννη. Το κείμενο αφιερώνεται στη μνήμη του.

Το διάστημα της συγγραφής του βιβλίου περιλάμβανε μελέτη κειμηλίων, αναζήτηση ιστορικών αρχείων, συλλογή προφορικών μαρτυριών από συγγενείς και πολλές επισκέψεις σε τοπόσημα συνδεδεμένα με την οικογένειά μου. Σε μεγάλο βαθμό η συγγραφή στηρίχτηκε και στα υπέροχα τεκμήρια σε σέπια που μας πρόσφεραν οι πλανόδιοι φωτογράφοι, οι οποίοι επισκέπτονταν συχνά τα σαρακατσάνικα κονάκια, καθώς αποδεικνύεται ότι οι Σαρακατσάνοι αγαπούσαν τις φωτογραφίες.

Στο κείμενο αναδεικνύονται ιστορικά γεγονότα, αποσιωπημένες ιστορίες και τραύματα, οικογενειακοί θρύλοι, στοιχεία της τοπικής Ιστορίας της Ροδόπης, αλλά, πρωτίστως, δεσμοί αίματος που διατηρούνται έως σήμερα συνεκτικοί στις οικογένειες των Κουτσογιανναίων. Με σεβασμό στους δεσμούς αυτούς και επειδή κουβαλάμε μέσα μας την αγάπη των προγόνων μας, επιθυμώντας να υποστασιοποιήσω τη μνήμη αυτή για τους απογόνους του Φλέτρα, κατέγραψα όσα βρίσκονται στο βιβλίο, ακροβατώντας ανάμεσα σε τεκμηριωμένα γεγονότα και μεταμνήμες, αξιοποιώντας περιστασιακά και την ανιδιοτελή φαντασία μου»

Ο τίτλος του βιβλίου είναι συμβολικός και συνοψίζει τη ρωμαλέα εποχή των Σαρακατσάνων τσελιγκάδων της Θράκης που χάθηκε αμετάκλητα».

100 σελίδες που «ξεχειλίζουν» από οικογενειακή ιστορία και τεκμήρια

Η οικογενειακή αυτή ιστορική βιογραφία διαρθρώνεται ως εξής: Αρχικά, η ενότητα των Κουτσογιανναίων παρουσιάζει τις δύο πιθανές προελεύσεις του ονόματος της οικογένειας, που κρατάει εδώ και έντεκα γενιές. Ακολουθεί η ενότητα που περιγράφει αναλυτικά την πορεία του Απόστολου Ι. Κουτσογιάννη, που γεννήθηκε το 1875 στα υψίπεδα του Σαμάκοβου, κεφαλοχωρίου τότε της Ανατολικής Θράκης, έλαβε αργότερα το παρατσούκλι «Φλέτρας», λόγω ενός γεγονότος της παιδικής του ηλικίας, κι αργότερα παντρεύτηκε την Παναγιώτα Μπίκου. Με την προσφυγιά όμως του 1922 ο Φλέτρας εγκατέλειψε την πατρογονική γη και πέρασε στη Δυτική Θράκη με το τσελιγκάτο του, που περιλάμβανε ένα κοπάδι με 14.000 ζώα και 88 οικογένειες. Με την άφιξή τους στην πεδιάδα της Ροδόπης νοίκιασαν άμεσα στη λίμνη του Μητρικού μια χέρσα περιοχή, σε κοντινή απόσταση με τον νεοϊδρυθέντα οικισμό «Σχοινιά», όπου εγκαταστάθηκαν σε σκηνές οι πρώτοι Σαμακοβίτες πρόσφυγες και που αργότερα μετονομάστηκε σε Νέο Σιδηροχώρι. Στις 14 Μαρτίου του 1924, ο Αποστόλης Ι. Κουτσογιάννης εκλέχθηκε μάλιστα Αντιπρόεδρος του νεοσυσταθέντος «Εν Κομοτηνή Σωματείου Προσφύγων Σαρακατσαναίων Σκηνιτών “Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ”».

Στη συνέχεια, η συγγραφέας προσφέρει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες αφηγήσεις για την εγκατάσταση των τσελιγκάτων του Κουτσογιάννη στη Δράμα, καθώς και για το πεδινό τσιφλίκι του στην πεδιάδα της Ροδόπης. Ακόμη και στη νέα πατρίδα, ο Φλέτρας ανέπτυξε σπουδαία επιχειρηματική δραστηριότητα. Ενδεικτική της εξωστρέφειας και της ευφυούς επιχειρηματικής του ικανότητας ήταν η συμμετοχή του στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης τον Οκτώβριο του 1932, με προϊόν το κασέρι του. Παράλληλα, διατηρώντας στενές σχέσεις με αστούς, εκδήλωνε έμπρακτα το ενδιαφέρον του για τα αστικά ήθη. Ακολούθως, η συγγραφέας χαρτογραφεί τα παρακλάδια των οικογενειών των Κουτσογιανναίων που ζούσαν στους Ασκητές και ανασυνθέτει την καθημερινή ζωή των Σαρακατσάνων στο Ανάκιοϊ Τσιφλίκ.

Ιδιαίτερα δηλωτική για την ιδιοσυγκρασία του Φλέτρα είναι και η ακόλουθη αφήγηση:

«Όσοι έζησαν με τον Φλέτρα στο Ανάκιοϊ Τσιφλίκ συμφωνούν ότι υπήρξε σεβάσμιος, νευρικός, ταμαχιάρης, ιδιαίτερα αυστηρός με τη διατήρηση της τάξης και την οικονομική διαχείριση, μεριμνώντας για το ταπεινότερο τμήμα της περιουσίας του –γεγονός που προκύπτει σαφώς και από τις εκτενείς καταγραφές στο βιβλίο διαχείρισης. Ήταν δε τόσο οικονόμος, ώστε λένε πως συνέλεγε ακόμη και τις τούφες των μαλλιών των προβάτων που περίσσευαν κατά τη διαδικασία του κούρου από το κοπάδι του».

Ο Φλέτρας έφυγε από τη ζωή στις 6 Αυγούστου 1937, σε ηλικία εξήντα δύο ετών, πάσχοντας από σακχαρώδη διαβήτη.

Ο άξιος διάδοχος Κωνσταντίνος Κουτσογιάννης

Στις σελίδες που ακολουθούν, η συγγραφέας λαμβάνει το νήμα του προπάππου της, Κωνσταντίνου Α. Κουτσογιάννη, ο οποίος γεννήθηκε το 1901 στο Σαμάκοβο της Ανατολικής Θράκης και ήταν ο δεύτερος στη σειρά γιος του Φλέτρα. Διακρινόταν από την ίδια οξυδέρκεια, ηγετικότητα και επιχειρηματική ικανότητα με τον πατέρα του, ο οποίος και τον επέλεξε ως διάδοχό του για τη διαχείριση του τσελιγκάτου τους.

Ο Κωνσταντίνος Α. Κουτσογιάννης παντρεύτηκε την Ασημένια Κούτρα και μαζί απέκτησαν πέντε παιδιά, ενώ αργότερα υιοθέτησαν και την ανιψιά του Κώστα, Λάμπρω. Έζησαν πλουσιοπάροχα στο Ανάκιοϊ Τσιφλίκ. Όμως, κατά το διάστημα της Βουλγαρικής Κατοχής, στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το τσελιγκάτο των Κουτσογιανναίων μεταφέρθηκε σε άλλη θέση, ενώ κι ο Κωνσταντίνος προσέφερε εθελοντικά μεγάλο αριθμό ζώων από το κοπάδι του στο ελληνικό κράτος υπέρ του αγώνα για την ελευθερία, πέρα από την υποχρεωτική εισφορά. Δυσχέρειες αντιμετώπισαν και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου, όταν κι έπρεπε να μεταφέρουν τα χειμερινά κονάκια τους για λόγους προστασίας.

Μετά τον θάνατο της πρώτης του συζύγου, ο Κωνσταντίνος Κουτσογιάννης παντρεύτηκε το 1943 τη Γεωργία Καραμήτρου και πέθανε τον Μάρτιο του 1957, βυθίζοντας στο πένθος όχι μόνο την οικογένειά του αλλά και ολόκληρη την τοπική κοινωνία.

Είναι χαρακτηριστικό το απόκομμα εφημερίδας της εποχής που παρατίθεται στο βιβλίο και το οποίο περιλαμβάνει την εξής επικήδεια ανακοίνωση:

«Την 11^ην Μαρτίου απέθανε προώρως […] ο αρχηγέτης όλων των εν Θράκη Σαρακατσαναίων Κωνσταντίνος Κουτσογιάννης, γνωστότατος εις ολόκληρον την Θράκην και την Μακεδονίαν και ως ιδιοκτήτης των περισσοτέρων προβατοποιμνίων της περιοχής. Ο Κ. Κουτσογιάννης διεδέχθη εις την ηγεσίαν των Σαρακατσαναίων Νομού Ροδόπης και εις την διαχείρισιν μιάς σημαντικής περιουσίας έναν άξιον πατέρα και ανεδείχθη ομοίως αντάξιος, γι’ αυτό και έχαιρε σεβασμού και υπολήψεως εκ μέρους όλων των Σαρακατσαναίων, των συμπολιτών του γενικώς και των αρχών του τόπου. Όλοι εις το πρόσωπόν του ανεγνώριζον έναν αληθινόν ηγέτην, έναν άνθρωπο τέλειο. […]».

Στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου, παρατίθενται αναλυτικά γενεολογικά δέντρα που απεικονίζουν τα μέλη της ευρύτερης οικογένειας του Κωνσταντίνου Κουτσογιάννη μέχρι και σήμερα, ακολουθούν οι ευχαριστίες της συγγραφέα, πλήρης κατάλογος με τους πληροφορητές, φωτογραφικό υλικό με τους απογόνους της οικογένειας Κουτσογιάννη σήμερα, καθώς και σχετική βιβλιογραφία.

Ολοκληρώνοντας, αξίζει να τονιστεί πως το βιβλίο αποκτά ξεχωριστή επιστημονική και συναισθηματική αξία, καθώς η αφήγηση εμπλουτίζεται από ιστορικά τεκμήρια, φωτογραφίες, χάρτες από την παλαιά και νέα πατρίδα, έγγραφα, βραβεία, σελίδες από το βιβλίο διαχείρισης της περιουσίας του Φλέτρα, αποκόμματα από εφημερίδες, πιστοποιητικά, αντικείμενα καθημερινής χρήσης, όπως ρολόγια και φλασκιά, κ.ά.

Δείτε περισσότερα για το βιβλίο ΕΔΩ

— Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην ιστοσελίδα «Περί ου» στις 13/06/2026.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.