Η τεχνη των comics: Οταν η πολη και η αρχιτεκτονικη γινονται αφηγηση

Θα ήθελα, κατ’ αρχάς, να ευχαριστήσω τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης και τη Στέγη Πολιτισμού της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης για την πρόσκληση να παραστώ και να μιλήσω για την τέχνη των comics σήμερα, εδώ στο Αρχοντικό Ντανιέλ, τον Πολυχώρο Τέχνης και Σκέψης (γνωστό και ως οικία του Μάνου Χατζηδάκι), με αφορμή φυσικά την παρουσίαση των comics του εικαστικού Νίκου Καμπασελέ.

Θυμάμαι μέχρι σήμερα τις εικονογραφημένες ιστορίες, τα comics των παιδικών μας χρόνων, όταν τα social media και το διαδίκτυο δεν υπήρχε όπως τα γνωρίζουμε σήμερα. Θυμάμαι, πως περιμέναμε τα Σαββατοκύριακα να πάρουμε από το περίπτερο κάποιο καινούργιο τεύχος του «Σεραφίνο», του «Τιραμόλα», του «Μπλεκ»… Στην εφηβεία, και αργότερα στο Πανεπιστήμιο, ήρθαμε σε επαφή με τις ιστορίες manga, σχεδιασμένες από Ιάπωνες δημιουργούς, ωστόσο ήταν σχετικά δυσεύρετες, καθώς δεν υπήρχε η αφθονία των μεταφρασμένων και μη εκδόσεων που διαθέτουν τα σημερινά βιβλιοπωλεία.

Στην αρχιτεκτονική Σχολή στην Αθήνα, όπου φοιτούσα, υπήρχε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον τότε για τη σκηνογραφία και τα comics, βέβαια αυτό ισχύει και σήμερα. Οι αρχιτέκτονες έχουν ένα σταθερό ενδιαφέρον για τα εικαστικά, τη φωτογραφία και τα comics. Από τα πιο διαδεδομένα manga θυμάμαι τα: “Dragon Ball”, “One Piece”, “Death Note” και το λίγο παλαιότερο, επιστημονικής φαντασίας, δυστοπικό “Akira”, του Κατσουχίρο Οτόμο, που αργότερα γυρίστηκε ταινία, κ.ά. Φυσικά, θυμάμαι εκείνη την εποχή –δεν μπορεί να το ξεχάσει κανείς– το περιοδικό «Βαβέλ», που φιλοξένησε σχεδόν για τρεις δεκαετίες έργα κορυφαίων δημιουργών από την Ευρώπη, όπως οι Milo Manara, Enki Bilal, Carlos Giménez, Moebius, Andrea Pazienza, Jacques Tardi, Hugo Pratt, κ.ά., αλλά και φυσικά σημαντικών Ελλήνων δημιουργών, μεταξύ αυτών και τον αξεπέραστο Αρκά. Σταματώ εδώ με τις αναμνήσεις.

Θα ήθελα να πω δύο λόγια, στη συνέχεια, για τη χωρική αντίληψη στα comics και τη διαχρονική σχέση τους με την αρχιτεκτονική, που είναι και το θέμα της σύντομης ομιλίας μου.

Το comic θεωρείται, από το ευρύ κοινό, ότι είναι ένα πολύ νέο είδος τέχνης, ωστόσο η αλήθεια είναι ότι οι ρίζες του είναι πολύ παλιές. Σε κατά λέξη μετάφραση από τα ιαπωνικά, manga σημαίνει κάποιες τυχαίες, παράξενες εικόνες. Η λέξη λένε ότι μπήκε σε κοινή χρήση ήδη από τον 19^ο αιώνα, όταν δημοσιεύτηκαν σχέδια του καλλιτέχνη Hokusai της τεχνοτροπίας ukiyo-e, αν και ήδη από τον 12^ο αιώνα ήταν γνωστά τα gi-ga (αστείες εικόνες), που ζωγραφίζονταν από καλλιτέχνες και περιείχαν αρκετές ιδιότητες των manga, όπως η έμφαση στη σύντομη ιστορία και τις λιτές γραμμές. Για την Ευρώπη μιλάμε ήδη από τον Μεσαίωνα και παλαιότερα για πρόδρομες μορφές των comics. Άλλωστε, και η λέξη κόμικς (λόγιο δάνειο) από αγγλική, προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη κωμικός. Δηλαδή πρόκειται μάλλον για ένα γλωσσικό αντιδάνειο. Στην πορεία του χρόνου οι απλές αστείες ιστορίες εξελίχθηκαν σε ένα σημαντικό εκφραστικό είδος τέχνης, με πολλές προεκτάσεις και μεγάλη δημοφιλία. Σήμερα τα αποκαλούμε και 9^η τέχνη, και παρουσιάζουν έναν μοναδικό τρόπο συνδυασμού πολλών διαφορετικών στοιχείων που προέρχονται από τα εικαστικά, τον κινηματογράφο, τη συγγραφή σεναρίων, την αρχιτεκτονική, το design αντικειμένων, τη γραφιστική κ.ά. Τα comics είναι μία από τις πιο ιδιαίτερες και σύνθετες μορφές οπτικής αφήγησης του σύγχρονου πολιτισμού. Αν και για δεκαετίες αντιμετωπίστηκε ως μέσο ψυχαγωγίας αποκλειστικά για παιδιά ή ως ένα ελαφρύ ανάγνωσμα, σήμερα αναγνωρίζεται διεθνώς ως μια αυτόνομη μορφή τέχνης. Η δύναμή της έγκειται ακριβώς σε αυτήν τη σύνθεση που προανέφερα: το comic δεν αφηγείται απλώς μια ιστορία, αλλά τη δομεί μέσα από εικόνες, ρυθμό και αλληλουχίες χωρικών διατάξεων.

Ανάμεσα στα πολλά στοιχεία που συγκροτούν την αισθητική και αφηγηματική δύναμη των comics, η πόλη και η αρχιτεκτονική κατέχουν μια ξεχωριστή θέση. Δεν λειτουργούν μόνο ως σκηνικό ή φόντο των γεγονότων· συχνά μετατρέπονται σε ενεργά αφηγηματικά στοιχεία, σε φορείς νοήματος που επηρεάζουν την πλοκή, τη διάθεση και την ίδια την ταυτότητα των ηρώων. Η σχέση των comics με τον αστικό δημόσιο χώρο είναι βαθιά, οργανική και ιστορικά θεμελιωμένη. Σε αντίθεση με την πεζογραφία, όπου ο χώρος περιγράφεται λεκτικά, ή τον κινηματογράφο, όπου παρουσιάζεται σε διαδοχικά καρέ μέσα στον χρόνο, τα comics προσφέρουν μια μοναδική δυνατότητα: επιτρέπουν στον αναγνώστη να αντιληφθεί χώρο και χρόνο ταυτόχρονα. Μία σελίδα comic λειτουργεί ως χωρικό πεδίο μέσα στο οποίο η αφήγηση αναπτύσσεται. Τα καρέ οργανώνονται όπως τα δωμάτια ενός κτιρίου ή οι δρόμοι μιας πόλης. Καθοδηγούν την κίνηση του βλέμματος, επιβάλλουν ρυθμό, δημιουργούν παύσεις, εντάσεις και κατευθύνσεις. Ο αναγνώστης βιώνει την αφήγηση μέσω της διάταξης των εικόνων στον χώρο της σελίδας. Αυτή η ιδιότητα φέρνει τα comics κοντά στην αρχιτεκτονική, καθώς και τα δύο μέσα οργανώνουν την εμπειρία μέσα από τη δομή, τη διαδοχή και την κίνηση σε έναν σχεδιασμένο χώρο.

Τα comics αποτελούν και εργαστήρια αρχιτεκτονικής φαντασίας. Οι σχεδιαστές δημιουργούν νέες πόλεις, φανταστικές δομές και εναλλακτικά αστικά περιβάλλοντα, που συχνά υπερβαίνουν τους περιορισμούς της πραγματικής αρχιτεκτονικής. Μέσα από αυτά τα φανταστικά τοπία εξερευνώνται ιδέες για το μέλλον, την τεχνολογία, την κοινωνία και την ανθρώπινη συνύπαρξη. Πολλά οράματα που εμφανίστηκαν πρώτα σε comics επηρέασαν αργότερα την κινηματογραφική αισθητική, το βιομηχανικό design και ακόμη και την αρχιτεκτονική θεωρία. Η αισθητική του φουτουριστικού αστικού τοπίου, των πολυεπίπεδων μητροπόλεων και των υπερδομών έχει διαμορφωθεί σε σημαντικό βαθμό μέσα από τη γλώσσα των comics και των εικονογραφημένων αφηγήσεων

Η ίδια η σελίδα ενός comic μπορεί να θεωρηθεί αρχιτεκτονική σύνθεση. Η κατανομή των καρέ, οι αναλογίες, οι άξονες συμμετρίας, η χρήση του κενού και η ισορροπία μεταξύ πυκνότητας και παύσεων θυμίζουν πρακτικές αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί σχεδιαστές comics έχουν σπουδάσει ή επηρεαστεί από την αρχιτεκτονική και το design. Η σύγχρονη πόλη αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό περιβάλλον των comics. Από τις δυστοπικές μητροπόλεις των graphic novels έως τα θορυβώδη αστικά τοπία των υπέρ ηρωικών αφηγήσεων, η πόλη δεν είναι απλώς τόπος δράσης αλλά θεμελιώδες στοιχείο της δραματουργίας.

Στα αμερικανικά superhero comics, για παράδειγμα, η πόλη γίνεται αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητας του ήρωα. Η Gotham City του Batman δεν είναι απλώς μια φανταστική πόλη· είναι η υλική έκφραση του ίδιου του ψυχισμού της αφήγησης. Σκοτεινή, γοτθική, κατακόρυφη, γεμάτη σκιές και απειλή. Η πόλη εδώ λειτουργεί ως προέκταση των ηρώων, ως χωρική μεταφορά των ηθικών και ψυχολογικών τους κόσμων. Στα ευρωπαϊκά comics, η πόλη συχνά βλέπουμε να αποκτά περισσότερο ρεαλιστικό ή ιστορικό χαρακτήρα. Στα έργα, για παράδειγμα, του Jacques Tardi, το Παρίσι αποτυπώνεται με αρχιτεκτονική ακρίβεια. Η πόλη εδώ δεν είναι φαντασιακή κατασκευή αλλά χώρος συλλογικής εμπειρίας, πολιτικής έντασης και καθημερινής ζωής.

Η αρχιτεκτονική στα comics δεν λειτουργεί μόνο περιγραφικά αλλά και συμβολικά. Τα κτίρια, οι δρόμοι, οι εσωτερικοί χώροι και οι πολεοδομικές δομές αποδίδουν πληροφορίες για τον κόσμο της αφήγησης χωρίς να χρειάζονται λέξεις. Ένα στενό, σκοτεινό σοκάκι δημιουργεί αίσθηση κινδύνου, ένας τεράστιος, ψυχρός κυβερνητικός όγκος υποδηλώνει εξουσία και καταπίεση των κατοίκων. Ένα ερειπωμένο βιομηχανικό τοπίο μιλά για παρακμή και κοινωνική εγκατάλειψη. Με αυτόν τον τρόπο, ο χώρος και η αρχιτεκτονική στα comics γίνονται εργαλεία αφήγησης. Ο αναγνώστης διαβάζει τον χώρο όπως διαβάζει τους διαλόγους. Η γεωμετρία, η κλίμακα, η υλικότητα και η προοπτική λειτουργούν ως αφηγηματικοί κώδικες. Συχνά μάλιστα, η αρχιτεκτονική αποτυπώνει κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες. Στα dystopian comics και στα cyberpunk graphic novels, για παράδειγμα, η ένταση των κτιριακών μαζών, οι πολλαπλές στρώσεις κυκλοφορίας και οι ασφυκτικοί χώροι, με λιγοστό φυσικό φως, συμβολίζουν υπερπληθυσμό, επιτήρηση, έντονους ρυθμούς και ανασφάλεια.

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά των comics είναι η δυνατότητά τους να αναπαριστούν την κίνηση μέσα από στατικές εικόνες. Σε αυτήν τη διαδικασία, ο αστικός χώρος παίζει καθοριστικό ρόλο. Οι δρόμοι, οι σκάλες, οι ταράτσες, τα πεζοδρόμια, οι γέφυρες και οι υπόγειες διαδρομές γίνονται άξονες πάνω στους οποίους οργανώνεται η κίνηση των σωμάτων και η εξέλιξη της δράσης. Ιδίως στα action comics, η αρχιτεκτονική προσφέρει όχι μόνο φόντο αλλά και μηχανισμό χορογραφίας. Οι ήρωες δεν κινούνται απλώς μέσα στην πόλη· αλληλοεπιδρούν με αυτήν, την υπερβαίνουν, τη χρησιμοποιούν ως πεδίο μάχης ή διαφυγής. Η πόλη μετατρέπεται έτσι σε δυναμικό σύστημα, σε πεδίο ενεργοποίησης της αφήγησης. Παράλληλα, η ίδια η ροή των καρέ μπορεί να μιμείται την εμπειρία της αστικής περιπλάνησης. Μεγάλες πανοραμικές εικόνες δημιουργούν αίσθηση προσανατολισμού, ενώ μικρά, πυκνά καρέ επιταχύνουν τον ρυθμό αφήγησης και την ένταση. Ο αναγνώστης κινείται μέσα στη σελίδα όπως ένας περιπατητής μέσα στην πόλη.

Η μεγάλη αξία των comics βρίσκεται στην ικανότητά τους να αποτυπώνουν τη βιωματική εμπειρία του χώρου. Μέσα από την υποκειμενική οπτική του σχεδίου, την παραμόρφωση της προοπτικής, την επιλογή γωνιών θέασης και τον ρυθμό της αφήγησης, τα comics δεν δείχνουν απλώς πώς μοιάζει μια πόλη, δείχνουν πώς αισθάνονται αυτοί που την κατοικούν. Μια λεωφόρος μπορεί να αποδοθεί ως απειλητική ή λυτρωτική ανάλογα με τη σύνθεση του καρέ. Ένα δωμάτιο μπορεί να μοιάζει ασφυκτικό ή οικείο, όχι λόγω των πραγματικών του διαστάσεων αλλά λόγω του τρόπου σχεδίασης. Έτσι, ο χώρος στα comics δεν είναι ουδέτερος· είναι πάντοτε βιωμένος, συναισθηματικά φορτισμένος, φιλτραρισμένος μέσα από την εμπειρία των χαρακτήρων

Πέρα από την αναπαράσταση υπαρκτών πόλεων, τα comics αποτελούν και εργαστήρια αρχιτεκτονικής φαντασίας. Οι σχεδιαστές δημιουργούν νέες πόλεις, φανταστικές δομές και εναλλακτικά αστικά περιβάλλοντα, που συχνά υπερβαίνουν τους περιορισμούς της πραγματικής αρχιτεκτονικής. Μέσα από αυτά τα φανταστικά τοπία εξερευνώνται ιδέες για το μέλλον, την τεχνολογία, την κοινωνία και την ανθρώπινη συνύπαρξη. Πολλά οράματα που εμφανίστηκαν πρώτα σε comics επηρέασαν αργότερα την κινηματογραφική αισθητική, το βιομηχανικό design και ακόμη και την αρχιτεκτονική θεωρία. Η αισθητική του φουτουριστικού αστικού τοπίου, των πολυεπίπεδων μητροπόλεων και των υπερδομών έχει διαμορφωθεί σε σημαντικό βαθμό μέσα από τη γλώσσα των comics και των εικονογραφημένων αφηγήσεων. Με αυτήν την έννοια, τα comics δεν απεικονίζουν απλώς την πόλη· συμμετέχουν ενεργά στη συλλογική φαντασία γύρω από το τι είναι και τι μπορεί να γίνει η πόλη.

Πέρα όμως από τη θεαματικότητα ή τον συμβολισμό, η μεγάλη αξία των comics βρίσκεται στην ικανότητά τους να αποτυπώνουν τη βιωματική εμπειρία του χώρου. Μέσα από την υποκειμενική οπτική του σχεδίου, την παραμόρφωση της προοπτικής, την επιλογή γωνιών θέασης και τον ρυθμό της αφήγησης, τα comics δεν δείχνουν απλώς πώς μοιάζει μια πόλη, δείχνουν πώς αισθάνονται αυτοί που την κατοικούν. Μια λεωφόρος μπορεί να αποδοθεί ως απειλητική ή λυτρωτική ανάλογα με τη σύνθεση του καρέ. Ένα δωμάτιο μπορεί να μοιάζει ασφυκτικό ή οικείο, όχι λόγω των πραγματικών του διαστάσεων αλλά λόγω του τρόπου σχεδίασης. Έτσι, ο χώρος στα comics δεν είναι ουδέτερος· είναι πάντοτε βιωμένος, συναισθηματικά φορτισμένος, φιλτραρισμένος μέσα από την εμπειρία των χαρακτήρων. Αυτή η διάσταση συνδέει τα comics με τη φαινομενολογία της αρχιτεκτονικής, με την ιδέα ότι η αρχιτεκτονική δεν αφορά μόνο μορφές και δομές, αλλά την ανθρώπινη εμπειρία του κατοικείν, της κίνησης, της μνήμης και της αντίληψης.

Κλείνοντας, θα έλεγα ότι η σχέση των comics με την πόλη και την αρχιτεκτονική είναι βαθύτερη από μια απλή εικονογραφική αναπαράσταση αστικών τοπίων. Τα comics αποτελούν κατεξοχήν τέχνη του χώρου. Οργανώνουν την αφήγηση χωρικά, χρησιμοποιούν την πόλη και τα κτίρια ως δραματουργικό εργαλείο και μετατρέπουν την πόλη σε φορέα νοήματος, συναισθήματος και ιδεολογίας. Μέσα από αυτά, η αρχιτεκτονική παύει να είναι στατικό υπόβαθρο και γίνεται ενεργό στοιχείο της αφήγησης. Η πόλη αποκτά φωνή, χαρακτήρα και παρουσία. Ο αναγνώστης δεν παρακολουθεί απλώς τους ήρωες μέσα σε έναν χώρο, βιώνει τον χώρο μαζί τους. Σε μια εποχή όπου η εικόνα κυριαρχεί όλο και περισσότερο στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, τα comics μάς υπενθυμίζουν ότι ο χώρος δεν είναι ποτέ ουδέτερος. Οι πόλεις που κατοικούμε, τα κτίρια που σχεδιάζουμε και οι χώροι που διασχίζουμε αφηγούνται ιστορίες. Και ίσως καμία άλλη μορφή τέχνης δεν το αποτυπώνει αυτό με τόση αμεσότητα και ευρηματικότητα όσο η τέχνη των comics. Θα ήθελα να κλείσω με μια σκέψη του Scott McCloud, Αμερικανού σκιτσογράφου και θεωρητικού των comics, που μας λέει ότι συχνά οι άνθρωποι αποτυγχάνουν να κατανοήσουν τα comics επειδή τα προσδιορίζουν σε πολύ στενά περιθώρια. Ένα κατάλληλο πλησίασμα θα μπορούσε να διαψεύσει τα στερεότυπα και θα έδειχνε ότι η προοπτική τους είναι απεριόριστη και συναρπαστική.

*Ο Δημήτρης Πολυχρονόπουλος είναι Καθηγητής, Πρόεδρος Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ. Το παρόν κείμενό του είναι η ομιλία του στην παρουσίαση των κόμικς του Νίκου Καμπασελέ, «Θύελλα» (prequel, 1, 2), «Σταυρούπολη» (1, 2) και «Ο Σκελετούλης και η παρέα του» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης), που διοργανώθηκε από τη Στέγη Πολιτισμού ΑΜΘ, στο πλαίσιο του Προγράμματος Ορφέας 2026, τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης και τον υπό σύσταση Σύλλογο «Απόδραση» – Καλλιτέχνες και Φίλοι της Τέχνης,
στον Πολυχώρο Τέχνης και Σκέψης στην Ξάνθη, το απόγευμα της Δευτέρας 4 Μαΐου 2026.

Βλ. σχετικό ρεπορτάζ ΕΔΩ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.