Παναγιωτης Δουρος: «Η τεχνη λειτουργει ως διαχρονικος μηχανισμος νοηματοδοτησης της εμπειριας»

Μπορεί ένα εργαστήριο κεραμικής, μια επίσκεψη σε μουσείο ή ένας χορός να λειτουργήσουν θεραπευτικά για την ψυχή και το σώμα; Για τον Παναγιώτη Δούρο, η απάντηση δεν είναι απλώς καταφατική, αλλά αποτελεί το αντικείμενο μιας καινοτόμας επιστημονικής διαδρομής, που γεφυρώνει τον πολιτισμό με την κοινωνική εργασία και τη δημόσια υγεία.

Ως διδάσκων στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής και συγγραφέας της μελέτης «Πολιτιστική διαχείριση και κοινωνική δραστηριοποίηση  – Δράσεις και πρωτοβουλίες της κοινωνικής και πολιτιστικής συνταγογράφησης στην Ελλάδα» (εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης, 2025), ο κ. Δούρος διερευνά ένα πρωτοποριακό μοντέλο φροντίδας, την κοινωνική και πολιτιστική συνταγογράφηση (ΚΠΣ), που αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως μια οντότητα που έχει ανάγκη το «ανήκειν» και τη δημιουργική έκφραση για να ανακάμψει.

Στη συζήτηση που ακολουθεί, ο κ. Δούρος μάς εξηγεί την έννοια της ΚΠΣ και το πώς η τέχνη καταρρίπτει τα ηλικιακά στερεότυπα, αναλύει τις προκλήσεις εφαρμογής αυτών των προγραμμάτων στην ελληνική περιφέρεια και μοιράζεται μαζί μας τη συγκίνηση των ωφελουμένων που είδαν τη ζωή τους να κάνει μια απρόσμενη «επανεκκίνηση» μέσα από τον πολιτισμό.

ΠτΘ: Η κοινωνική και πολιτιστική συνταγογράφηση απαιτεί μια πρωτόγνωρη συνεργασία ανάμεσα σε ποικίλους φορείς, ιατρούς, κοινωνικούς λειτουργούς, δημόσιες δομές, καλλιτέχνες κ.ά. Στην έρευνά σας, διακρίνατε κάποια εξοικείωση των ειδικών με αυτό το μέτρο ή παραμένει για την πλειοψηφία μια γοητευτική, αλλά θεωρητική βιβλιογραφική πρόταση;

Π.Δ.: Η κοινωνική και πολιτιστική συνταγογράφηση (ΚΠΣ) συνιστά ένα καινοτόμο, διατομεακό μοντέλο παρέμβασης, το οποίο απαιτεί συνεργασία μεταξύ επαγγελματιών υγείας, κοινωνικών λειτουργών και πολιτιστικών φορέων. Ωστόσο, έχετε δίκιο πως η έρευνα δείχνει ότι το επίπεδο εξοικείωσης των ειδικών παρουσιάζει σημαντική ανομοιογένεια. Από τη μία πλευρά, επαγγελματίες που δραστηριοποιούνται σε πεδία όπως η κοινοτική υγεία και η κοινωνική εργασία εμφανίζονται περισσότερο δεκτικοί, καθώς το μοντέλο εναρμονίζεται με το κοινωνικό υπόδειγμα υγείας. Από την άλλη, σε τμήματα του ιατρικού κόσμου εξακολουθεί να επικρατεί το βιοϊατρικό παράδειγμα, το οποίο εστιάζει κυρίως στη φαρμακευτική και τεχνολογική παρέμβαση.

Η πιλοτική εφαρμογή της ΚΠΣ στην Ελλάδα ανέδειξε ότι η αρχική στάση πολλών επαγγελματιών ήταν επιφυλακτική, συχνά αντιμετωπίζοντας την προσέγγιση ως «θεωρητική» ή συμπληρωματική. Ωστόσο, μέσα από την ενεργή εμπλοκή σε πρακτικά προγράμματα και τη συνεργασία με τοπικούς φορείς, καταγράφηκε σταδιακή μετατόπιση προς μια πιο θετική και λειτουργική κατανόηση του μοντέλου. Η ύπαρξη «διαμεσολαβητών» (link workers) αποδείχθηκε κρίσιμη για τη γεφύρωση αυτών των διαφορετικών επαγγελματικών κουλτουρών.

Σίγουρα η εδραίωσή της απαιτεί χρόνο.

«Η εμπειρία της συμμετοχής σε συλλογικές πολιτιστικές δράσεις ενίσχυσε το αίσθημα του “ανήκειν” και μείωσε την κοινωνική απομόνωση»

ΠτΘ: Έχοντας προχωρήσει σε πιλοτική εφαρμογή του συγκεκριμένου προγράμματος, ποια ήταν η πιο συγκινητική ή ανατρεπτική αντίδραση που λάβατε από τους ωφελούμενους; Η αρχική ενδεχόμενη άγνοια των συμμετεχόντων λειτούργησε ως εμπόδιο ή μήπως έκανε την τελική εμπειρία ακόμη πιο λυτρωτική;

Π.Δ.: Η πιλοτική εφαρμογή της ΚΠΣ παρείχε ιδιαίτερα πλούσια εμπειρικά δεδομένα ως προς τις αντιδράσεις των ωφελούμενων. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρήματα ήταν η μετατροπή της αρχικής αμηχανίας, ή ακόμη και δυσπιστίας, σε βαθιά συγκινησιακή εμπλοκή. Πολλοί συμμετέχοντες, ιδίως όσοι δεν είχαν προηγούμενη επαφή με καλλιτεχνικές δραστηριότητες, αντιμετώπισαν το πρόγραμμα με επιφυλακτικότητα. Ωστόσο, αυτή ακριβώς η «άγνοια» λειτούργησε συχνά ως απελευθερωτικός παράγοντας.

Η εμπειρία της συμμετοχής σε συλλογικές πολιτιστικές δράσεις –όπως εργαστήρια τέχνης, και πιο συγκεκριμένα κεραμικής που κάναμε χρήση, ή επισκέψεις σε πολιτιστικούς χώρους– ενίσχυσε το αίσθημα του «ανήκειν» και μείωσε την κοινωνική απομόνωση. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι ωφελούμενοι εξέφρασαν ότι για πρώτη φορά ένιωσαν πως η φροντίδα δεν περιορίζεται στη διαχείριση των συμπτωμάτων, αλλά επεκτείνεται στην αναδόμηση της ταυτότητάς τους. Η συγκινησιακή ένταση αυτών των εμπειριών αποτυπώνεται ιδιαίτερα σε αφηγήσεις συμμετεχόντων που περιγράφουν τη διαδικασία ως «επανεκκίνηση» της ζωής τους.

Η αρχική άγνοια, αντί να λειτουργήσει ως εμπόδιο, ενίσχυσε την αυθεντικότητα της εμπειρίας. Η απουσία προσδοκιών επέτρεψε στους συμμετέχοντες να προσεγγίσουν τη διαδικασία χωρίς άγχος επίδοσης, γεγονός που ενίσχυσε τη θεραπευτική διάσταση της εμπλοκής τους.

ΠτΘ: Από το ευρύ φάσμα της Art Therapy και την επαφή με τη φύση, διαπιστώσατε αν κάποια συγκεκριμένη μορφή τέχνης ή καλλιτεχνικής εμπειρίας συνδράμει περισσότερο στην ψυχική ενδυνάμωση των ανθρώπων; Επίσης, υπάρχει ηλικιακό όριο στην ευεργετική επίδραση της τέχνης ή τελικά η ψυχή όντως δεν γερνά ποτέ;

Π.Δ.: Πλέον είμαστε πεπεισμένοι ότι δεν υπάρχει μία «ανώτερη» μορφή τέχνης ως προς την ψυχοκοινωνική ενδυνάμωση. Αντίθετα, η αποτελεσματικότητα εξαρτάται από τη βιωματική συνάφεια της δραστηριότητας με το άτομο. Δραστηριότητες όπως η ζωγραφική, το θέατρο, η μουσική, ή ακόμη και οι πολιτιστικές επισκέψεις, λειτουργούν ως εναλλακτικά κανάλια έκφρασης, επιτρέποντας την εξωτερίκευση συναισθημάτων και την αναδόμηση της προσωπικής αφήγησης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η συμμετοχική και όχι η παθητική κατανάλωση της τέχνης. Η ενεργός εμπλοκή ενισχύει την αίσθηση ελέγχου και αυτοαποτελεσματικότητας, στοιχεία κρίσιμα για την ψυχική ενδυνάμωση. Επιπλέον, η επαφή με τη φύση –ως συμπληρωματική διάσταση της ΚΠΣ– ενισχύει τη μείωση του άγχους και την ψυχολογική αποκατάσταση.

Όσον αφορά την ηλικία, τα δεδομένα συγκλίνουν στην άποψη ότι η ευεργετική επίδραση της τέχνης δεν περιορίζεται σε συγκεκριμένες ηλικιακές ομάδες. Αν και οι νεότεροι ενδέχεται να εμφανίζουν μεγαλύτερη εξοικείωση με δημιουργικές πρακτικές, οι μεγαλύτεροι σε ηλικία συμμετέχοντες βιώνουν συχνά βαθύτερες υπαρξιακές μετατοπίσεις. Η τέχνη λειτουργεί ως διαχρονικός μηχανισμός νοηματοδότησης της εμπειρίας, επιβεβαιώνοντας ότι η ψυχοκοινωνική ανάπτυξη δεν σταματά σε καμία φάση της ζωής.

«Η εφαρμογή της ΚΠΣ στην περιφέρεια αποτελεί κρίσιμο ζήτημα, καθώς αναδεικνύει τόσο τις προκλήσεις όσο και τις ευκαιρίες του μοντέλου. Αν και οι πολιτιστικές υποδομές στις μη αστικές περιοχές είναι συχνά περιορισμένες, η έρευνα δείχνει ότι οι τοπικές κοινότητες διαθέτουν ισχυρά άτυπα δίκτυα και πολιτισμικούς πόρους, οι οποίοι μπορούν να αξιοποιηθούν δημιουργικά. Η εμπειρία από την πιλοτική εφαρμογή σε δήμους της Αττικής υποδεικνύει ότι η επιτυχία της ΚΠΣ δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ύπαρξη μεγάλων πολιτιστικών οργανισμών, αλλά από τη χαρτογράφηση και ενεργοποίηση των τοπικών δυνατοτήτων. Μικρές πολιτιστικές ομάδες, σύλλογοι ή ακόμη και ανεπίσημες πρωτοβουλίες μπορούν να λειτουργήσουν ως βασικοί πυλώνες παρέμβασης»

«Η περιφέρεια δεν αποτελεί περιορισμό, αλλά πεδίο δυναμικής εφαρμογής της ΚΠΣ»

ΠτΘ: Ενώ η Πολιτεία δείχνει να αγκαλιάζει το μέτρο, πολλοί αναρωτιούνται αν μπορεί να εφαρμοστεί ουσιαστικά και στην επαρχία, μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα, με τις πιο περιορισμένες πολιτιστικές επιλογές. Ποια είναι η άποψή σας επ’ αυτού;

Π.Δ.: Η εφαρμογή της ΚΠΣ στην περιφέρεια αποτελεί κρίσιμο ζήτημα, καθώς αναδεικνύει τόσο τις προκλήσεις όσο και τις ευκαιρίες του μοντέλου. Αν και οι πολιτιστικές υποδομές στις μη αστικές περιοχές είναι συχνά περιορισμένες, η έρευνα δείχνει ότι οι τοπικές κοινότητες διαθέτουν ισχυρά άτυπα δίκτυα και πολιτισμικούς πόρους, οι οποίοι μπορούν να αξιοποιηθούν δημιουργικά.

Η εμπειρία από την πιλοτική εφαρμογή σε δήμους της Αττικής υποδεικνύει ότι η επιτυχία της ΚΠΣ δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ύπαρξη μεγάλων πολιτιστικών οργανισμών, αλλά από τη χαρτογράφηση και ενεργοποίηση των τοπικών δυνατοτήτων. Μικρές πολιτιστικές ομάδες, σύλλογοι ή ακόμη και ανεπίσημες πρωτοβουλίες μπορούν να λειτουργήσουν ως βασικοί πυλώνες παρέμβασης.

Ωστόσο, σημαντικές προκλήσεις παραμένουν, όπως η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού, η περιορισμένη χρηματοδότηση και η απουσία θεσμικής συνέχειας. Η ανάπτυξη ψηφιακών πλατφορμών και η ενίσχυση της εκπαίδευσης των επαγγελματιών μπορούν να συμβάλλουν καθοριστικά στην υπέρβαση αυτών των εμποδίων.

Συνολικά, η περιφέρεια δεν αποτελεί περιορισμό, αλλά πεδίο δυναμικής εφαρμογής της ΚΠΣ, εφόσον υιοθετηθεί μια προσέγγιση που αξιοποιεί την τοπική κοινωνική και πολιτισμική ιδιαιτερότητα.

«Το Πάσχα είναι η γιορτή της Αγάπης, μην ξεχνάμε τους μόνους και ανήμπορους κάθε λογής ανθρώπους»

ΠτΘ: Αν κάποιος σας ζητούσε να ανακαλέσετε μια ανάμνηση που «μοσχοβολά» Πάσχα, ποια θα ήταν αυτή και με ποιους ανθρώπους τη μοιράζεστε;

Π.Δ.: Είναι Μεγάλο Σάββατο 2011 και συμμετέχω για πολλοστή φορά σε μια δράση του Γηροκομείου Αθηνών, όπου με πούλμαν συνοδεύουμε μια ομάδα κεφάτων ηλικιωμένων στον Ναυτικό Όμιλο, περίπου σαράντα ατόμων. Εκεί τους περιμένουν πασχαλινές λιχουδιές, και απαγορευμένες, όπως τηγανιτές πατάτες, γλυκό «σβίγγος» και άφθονο κρασί, μαζί με μία ορχήστρα που παίζει τραγούδια της εποχής τους.

Το ανακαλώ με αφορμή την ερώτησή σας, καθώς χορεύοντας με μία κυρία, μου είπε τα ομορφότερα λόγια που έχω ποτέ ακούσει· πως έναν χρόνο τότε καρτερούσε ξανά τη στιγμή που θα χορεύαμε αγκαζέ, αναπλάθοντας στη μνήμη της τον πρώτο της χορό με τον αρραβωνιαστικό κι έρωτα της ζωής της.

Το Πάσχα είναι η γιορτή της Αγάπης, μην ξεχνάμε τους μόνους και ανήμπορους κάθε λογής ανθρώπους…

*Ο Παναγιώτης Δούρος είναι απόφοιτος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, με μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Sheffield (Management School, MA in Arts & Heritage Management). Κατόπιν, ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης με θέμα τον γεωπολιτισμό και τις πολιτιστικές κοινωνικές επιδράσεις. Σήμερα, διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής στο Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας, με γνωστικό αντικείμενο «Πολιτιστική Διαχείριση και Κοινωνική Απήχηση». Από τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης κυκλοφορεί το βιβλίο του, «Πολιτιστική διαχείριση και κοινωνική δραστηριοποίηση  – Δράσεις και πρωτοβουλίες της κοινωνικής και πολιτιστικής συνταγογράφησης στην Ελλάδα» (2025).

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.