Γιαννης Λασκαρακης, «Το βιβλιο του Θ. Ορδουμποζανη ειναι μια ιστορια γεματη εκπληξεις, απροοπτα και με πολυ μεγαλη συγκινηση»

Η αναζήτηση από τον Αλέξη του τόπου καταγωγής των γονιών του βρίσκεται στον πυρήνα του βιβλίου του Θεόδωρου Ορδουμποζάνη. Μια ιστορία γεμάτη εκπλήξεις, απρόοπτα και με πολύ μεγάλη συγκίνηση. Μαγικός τόπος είναι πάντα ο τόπος της καταγωγής μας. Και για όσους δεν τον έχουμε γνωρίσει, είναι κάτι παραπάνω: Είναι ο τόπος της ουτοπίας, νιώθουμε μετέωροι, μεταξύ ουρανού και γης, χωρίς να έχουμε κάπου να πατήσουμε και να ριζώσουμε. Είναι μακάβριο, αλλά σε αυτόν τον τόπο προσβλέπουμε στο τέλος της ζωής μας να εναποθέσουμε για ανάπαυση το άψυχο κορμί μας. Έζησα μια παρόμοια ιστορία, που με οδήγησε στο πρώτο μου βιβλίο, με τίτλο «Κυνηγημένοι από την ιστορία» (εκδ. Επίκεντρο, 2020).

Η Ανατολική Θράκη είναι ο τόπος της κατάληξης των ερευνών του βιβλίου του Θόδωρου. Ας δούμε πώς χάθηκε η μοναδική αυτή περιοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπου οι Έλληνες είχαν την πλειοψηφία:

Τον Μάρτιο του 1922, στη Συνδιάσκεψη των Παρισίων, οι σύμμαχοι της Αντάντ πρότειναν στις εμπόλεμες χώρες Ελλάδα και Τουρκία την κατάρτιση νέας συνθήκης ειρήνης, που θα έπαιρνε τη θέση της Συνθήκης των Σεβρών. Της συνθήκης που είχε πετύχει η διπλωματική μεγαλοφυΐα του Ελευθερίου Βενιζέλου και δημιουργούσε την Ελλάδα «των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών». Μια συνθήκη όμως, η οποία δεν είχε επικυρωθεί ούτε καν από το ελληνικό κοινοβούλιο, ενώ και ο Μουσταφά Κεμάλ δεν την είχε αποδεχθεί. Θα έπρεπε επομένως η Ελλάδα να την επιβάλλει διά των όπλων.

Η τελική συμβιβαστική πρόταση μεταξύ Συμμάχων και ηττημένων Τούρκων βρέθηκε στα σύνορα των δύο χωρών, στην Ανατολική Θράκη. Ήταν η γραμμή μεταξύ Γανόχωρων στην Προποντίδα και Μήδειας στον Πόντο. Τα δύο τρίτα της Ανατολικής Θράκης δίνονταν στην Ελλάδα μαζί με το μεγαλύτερο μέρος των παραλίων του Πόντου, όπως και η Αδριανούπολη, η Κεσσάνη, η Αίνος, οι Σαράντα Εκκλησιές, τα Γανόχωρα με τα λιμάνια τους, το Μυριόφυτο και η Περίσταση, το μαγευτικό λιμάνι της Καλλίπολης στα Δαρδανέλια, τα Μάλγαρα, το Λουλέ Μπουργκάς –η ιστορική Αρκαδιούπολη–, η Μακρά Γέφυρα, η Βιζύη και τόσες άλλες πατρίδες των Θρακιωτών θα παρέμεναν στην ελληνική επικράτεια. Οι Θρακιώτες δεν θα μετατρέπονταν σε ξεριζωμένους πρόσφυγες, δίχως στον ήλιο μοίρα. Και όσοι ζούσαν στην υπόλοιπη Ανατολική Θράκη, που θα παρέμενε υπό τουρκική κυριαρχία, θα μετακόμιζαν λίγα χιλιόμετρα δυτικότερα. Ο μόνος όρος ήταν η αποστρατικοποίηση της Ανατολικής Θράκης, όπως και των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου.

Η αναζήτηση από τον Αλέξη του τόπου καταγωγής των γονιών του βρίσκεται στον πυρήνα του βιβλίου του Θεόδωρου Ορδουμποζάνη. Μια ιστορία γεμάτη εκπλήξεις, απρόοπτα και με πολύ μεγάλη συγκίνηση. Μαγικός τόπος είναι πάντα ο τόπος της καταγωγής μας. Και για όσους δεν τον έχουμε γνωρίσει, είναι κάτι παραπάνω: Είναι ο τόπος της ουτοπίας, νιώθουμε μετέωροι, μεταξύ ουρανού και γης, χωρίς να έχουμε κάπου να πατήσουμε και να ριζώσουμε. Είναι μακάβριο, αλλά σε αυτόν τον τόπο προσβλέπουμε στο τέλος της ζωής μας να εναποθέσουμε για ανάπαυση το άψυχο κορμί μας. Έζησα μια παρόμοια ιστορία, που με οδήγησε στο πρώτο μου βιβλίο, με τίτλο “Κυνηγημένοι από την ιστορία”

Στην Ελλάδα η ειρηνευτική πρόταση των Συμμάχων έγινε δεκτή με αγανάκτηση. Ο αθηναϊκός Τύπος επιτέθηκε με δριμύτητα εναντίον των Συμμάχων –και ιδιαίτερα των Άγγλων. Έγραφαν συγκεκριμένα:

«Οι αγνώμονες Άγγλοι, αφού εξασφάλισαν τα ιδικά τους συμφέροντα εις τα Στενά των Δαρδανελίων και εις την Βόρειαν Μεσοποταμίαν με τας αστειρεύτους πετρελαϊκάς πηγάς, εγκατέλειψαν τους χριστιανικούς πληθυσμούς της Μικράς Ασίας εις την τύχην των».

Η ελληνική κυβέρνηση δεν τολμούσε να αποδεχθεί τις συμμαχικές προτάσεις. Το πολιτικό κόστος ήταν μεγάλο. Ούτε και να τις απορρίψει τολμούσε.  Ο Κεμάλ, η γνωστή «αλεπού» της πολιτικής, δεν έχασε την ευκαιρία να απαλλαγεί από τη συμφωνία που είχε διαπραγματευτεί και αποδεχθεί υπό την ασφυκτική πίεση των Άγγλων, οι οποίοι κατείχαν την Κωνσταντινούπολη.

Ανταλλαγή των πληθυσμών και μουσουλμανικά ακίνητα

Αργότερα, η ανταλλαγή των πληθυσμών σήμαινε ότι οι ανταλλάξιμοι πληθυσμοί θα εγκαθίσταντο στα ακίνητα που θα εγκατέλειπαν οι εκάστοτε ανταλλάξιμοι πληθυσμοί στην Ελλάδα και την Τουρκία αντίστοιχα. Με διάφορα κόλπα, εξέχοντες γηγενείς είχαν μεταφέρει στην κατοχή τους μουσουλμανικά ακίνητα μεγάλης αξίας. Με μακροχρόνιες μισθωτήριες συμβάσεις, με εικονικά προχρονολογημένα συμβόλαια, με ιδιωτικά πωλητήρια, με δήθεν παραχωρήσεις ακινήτων έναντι πλασματικών χρεών και άλλες ανώμαλες δικαιοπραξίες, οι ντόπιοι χριστιανοί και Εβραίοι αποκτούσαν τα μουσουλμανικά ακίνητα προς όφελος και των δύο πλευρών.

Έτσι διαμαρτύρονταν οι πρόσφυγες πως: «παραμένουμε άστεγοι σε καπναποθήκες, τζαμιά, παραπήγματα και τρώγλες. Εκεί μέσα πεθαίνουν τα παιδιά μας. Σε κάθε σπίτι που μας παίρνουν οι ντόπιοι θα ζούσαν τρεις προσφυγικές οικογένειες, μία σε κάθε δωμάτιο». «Φωνάζουμε, κανένας δεν ακούει τον πόνο μας, γιατί δεν έχουμε λεφτά και όμορφα κορίτσια για κείνους που μοιράζουν τα σπίτια».

Μύδροι εκτοξεύονταν εναντίον της Επιτροπής Στεγάσεως.

«Η επιτροπή εκπλήρωσε το έργο της», έλεγαν. «Κατόρθωσε να αποκαταστήσει πλήρως όλα τα μέλη της, υψηλούς δημόσιους υπαλλήλους και αξιωματικούς. Διμελής οικογένεια εισαγγελέως απέκτησε οικία επτά δωματίων. Ο οικονομικός έφορος προσέφερε στην οικογένειά του ανταλλάξιμο ακίνητο οκτώ δωματίων, στερώντας το από οκτώ οικογένειες προσφύγων».

Η ανταλλαγή των πληθυσμών σήμαινε ότι οι ανταλλάξιμοι πληθυσμοί θα εγκαθίσταντο στα ακίνητα που θα εγκατέλειπαν οι εκάστοτε ανταλλάξιμοι πληθυσμοί στην Ελλάδα και την Τουρκία αντίστοιχα. Με διάφορα κόλπα, εξέχοντες γηγενείς είχαν μεταφέρει στην κατοχή τους μουσουλμανικά ακίνητα μεγάλης αξίας. Με μακροχρόνιες μισθωτήριες συμβάσεις, με εικονικά προχρονολογημένα συμβόλαια, με ιδιωτικά πωλητήρια, με δήθεν παραχωρήσεις ακινήτων έναντι πλασματικών χρεών και άλλες ανώμαλες δικαιοπραξίες, οι ντόπιοι χριστιανοί και Εβραίοι αποκτούσαν τα μουσουλμανικά ακίνητα προς όφελος και των δύο πλευρών

Υπήρχαν και βίαιες εξώσεις προσφύγων για επιτάξεις κατοικιών από τον στρατό. Σε μια περίπτωση, η έξωση των ενοίκων ανατέθηκε σε έναν ανθυπολοχαγό με τέσσερις χωροφύλακες. Σχετικά κατήγγειλαν οι πρόσφυγες:

«Θραύσας βαναύσως και κανιβαλικώς δι’ ογκολίθων την θύραν της οικίας μας, εισήλθεν εντός ως μαινόμενος ταύρος, μη συγκινηθείς προ τόσου ολοφυρομένου πλήθους ανυπεράσπιστων γυναικών, και αισχρώς εξυβρίσας την προσφυγικήν μας δυστυχίαν διά των φράσεων: πρόσφυγες βγαλμένοι μέσα από τα αχούρια, θέλετε και σπίτια να καθίσετε, αλλά εγώ είμαι ικανός να βάλω τα πτώματά σας εις ένα τσουβάλι και να τα πετάξω εις τους δρόμους».

Η Ιστορία όμως είχε άλλη άποψη. Έγινε το αντίθετο. Οι γηγενείς έγιναν σιγά σιγά μειοψηφία. Το χειρότερο, γι’ αυτούς, ήταν ότι άρχισαν να εκτοπίζονται από την οικονομική και κοινωνική ζωή της πόλης. Τελικά, η τραγωδία των προσφύγων θα μετατραπεί σε εποποιία, που θα διαμορφώσει τη σύγχρονη ιστορία και την εθνική ταυτότητα της νέας τους πατρίδας. Οι «τουρκόσποροι» θα σπείρουν τον σπόρο για να ανθίσει η Νέα Ελλάδα.

Εάν είχαν παραμείνει οι πρόγονοί μας στις λεγόμενες «χαμένες πατρίδες», τότε άλλοι, αντί για μας, θα ζούσαν σε αυτόν τον τόπο. Δεν θα είχαμε γεννηθεί, διότι δεν θα είχαν γνωρισθεί οι γονείς μας.

Ας αφήσουμε, λοιπόν, τους αλυτρωτισμούς, γιατί σε πολέμους και συμφορές οδηγούν συνήθως.

*Ο Γιάννης Λασκαράκης είναι εκδότης – συγγραφέας. Το παρόν κείμενό του είναι η ομιλία του στην εκδήλωση παρουσίασης του νέου μυθιστορήματος του Θεόδωρου Κ. Ορδουμποζάνη, «Οι καστανιές της μνήμης» (εκδ. Επικοινωνία ΑΕ, Κομοτηνή 2026), που διοργανώθηκε από την Ένωση Πολιτιστικών Φορέων Έβρου (Ε.ΠΟ.Φ.Ε.) και τις εκδόσεις Επικοινωνία ΑΕ την Τετάρτη 1 Απριλίου 2026, στο ξενοδοχείο Grecotel Astir Palace στην Αλεξανδρούπολη.

Βλ. σχετικό ρεπορτάζ ΕΔΩ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.