Το λαικο δρωμενο «Καλογεροι» κατα Γ. Βιζυηνο στην Ξανθη – Συντομο χρονικο

[Πριν από λίγες ημέρες, Θρακιώτες και επισκέπτες είχαμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε στην Ξάνθη την αναπαράσταση του λαϊκού δρώμενου «Καλόγεροι», στο πλαίσιο των Θρακικών Λαογραφικών Εορτών. Ένα έθιμο βασισμένο στο έργο του Γεωργίου Βιζυηνού, «Οι Καλόγεροι και η λατρεία του Διονύσου εν Θράκη» (1888), που αποτελεί ένα από τα πλέον εμβληματικά παραδείγματα θρακικής εθιμικής πρακτικής, με έντονο ευετηριακό και συμβολικό χαρακτήρα.

Η φετινή διοργάνωση πλαισιώθηκε από επιστημονική εσπερίδα, αφιερωμένη στη μνήμη του αείμνηστου Δασκάλου Θανάση Μουσόπουλου, συστηματικού μελετητή και ερευνητή της ζωής και του έργου του Γεωργίου Βιζυηνού, η οποία πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 6 Φεβρουαρίου με πρωτοβουλία του Δήμου Ξάνθης και σε συνεργασία με το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, το Λύκειον Ελληνίδων Ξάνθης, τον Σύλλογο Ποντίων Ξάνθης, τον Χορευτικό Όμιλο Ξάνθης και τη Φιλοπρόοδη Ένωση Ξάνθης.

Στην εσπερίδα αυτή συμμετείχαν η Ομότιμη Καθηγήτρια Γλωσσολογίας του ΔΠΘ και επιστημονική υπεύθυνη του δρώμενου κ. Πηνελόπη Καμπάκη-Βουγιουκλή, ο Καθηγητής Λαογραφίας του ΔΠΘ κ. Μανόλης Γ. Βαρβούνης και ο Επίκουρος Καθηγητής του ΔΠΘ κ. Θανάσης Β. Κούγκουλος, ενώ τον συντονισμό ανέλαβαν ο πρόεδρος του Συλλόγου Φίλων ΙΘΤΠ κ. Νίκος Κοσμίδης και η κ. Καμπάκη-Βουγιουκλή. Χαιρετισμούς απηύθυναν, επίσης, ο Δήμαρχος Ξάνθης κ. Στράτος Κοντός και ο Αντιδήμαρχος Πολιτισμού κ. Μιχάλης Τσέπελης.

Η κορύφωση όμως της αναπαράστασης του δρώμενου έλαβε χώρα την επομένη, ημέρα Σάββατο, με την πομπή να διέρχεται από κεντρικά σημεία της πόλης και να καταλήγει στην Πλατεία Μητροπόλεως, με τη σύμπραξη πολυάριθμων συλλόγων. Η επιλογή της αναπαράστασης του εθίμου αυτού, για μία ακόμη φορά, με τη μορφή του αγερμού, δηλαδή της τελετουργικής εν πομπή περιήγησης στον αστικό ιστό, αναδεικνύει τον κοινοτικό και συμμετοχικό χαρακτήρα του δρώμενου, επαναφέροντάς το από τη σκηνική αναπαράσταση στη βιωματική συλλογική πράξη.

Για τη σπουδαιότητα του δρώμενου, το ιστορικό της αναπαράστασής του και τα πρόσωπα που το συγκροτούν, αναφέρεται στη συνέχεια η κ. Καμπάκη-Βουγιουκλή, διαφωτίζοντάς μας για ένα έθιμο με πολλαπλούς συμβολισμούς και μακρά ιστορία.]

1. Πότε;

Από πέρσι, το 2025, κατά την περίοδο των Θρακικών Λαογραφικών Εορτών, ξεκίνησε στην πόλη της Ξάνθης η αναπαράσταση του λαϊκού δρώμενου «Καλόγεροι», βασισμένο στο μνημειώδες έργο του Γ. Βιζυηνού με τίτλο «Οι Καλόγεροι και η λατρεία του Διονύσου εν Θράκη», που δημοσιεύτηκε, στα 1888, σε συνέχειες στην εφημερίδα «Εβδομάς» της Πόλης, σε μορφή λαογραφικής μελέτης, προκαλώντας αίσθηση και κάνοντας ευρύτερα γνωστό τον Γ. Βιζυηνό στον ευρωπαϊκό επιστημονικό χώρο μέσω και χάριν στον Άγγλο Richard Dawkins.

2. Γιατί;

Η επιθυμία να γίνει αυτή η αναπαράσταση είναι τόσο παλιά, όσο οι Θρακικές Λαογραφικές Γιορτές. Ο Δήμος Ξάνθης έβλεπε θετικά το δρώμενο από πολύ παλιά, μιας και οι αρχικές κοιτίδες του, η Βιζύη, το Κρυόνερο, το Κωστί κ.λπ., δεν είναι μέρος της ελληνικής επικράτειας και οι περισσότεροι κάτοικοί τους βρίσκονται διάσπαρτοι ως πρόσφυγες σε ολόκληρη την Ελλάδα και τη Θράκη φυσικά. Η Ξάνθη, ως μία θρακική πόλη που διοργανώνει εδώ και 60 χρόνια λαογραφικές γιορτές, δικαιούται να αναλάβει τη διοργάνωση αυτού του σπουδαίου λαϊκού δρώμενου, του οποίου διαφορετικές μορφές επιβιώνουν μέχρι σήμερα σε ολόκληρη τη Θράκη.

3. Προσπάθειες αναπαράστασης και επιστημονικής παρουσίασης του δρώμενου

Υπάρχουν σποραδικές παρουσίες του «Καλόγερου» από τη δεκαετία του ’60 και τουλάχιστον τέσσερις καταγεγραμμένες οργανωμένες αναπαραστάσεις από τη ΦΕΞ και το Λύκειον των Ελληνίδων μέσα στην τελευταία τριακονταπενταετία. Η διαφορά όμως με την τωρινή του αναπαράσταση είναι ότι παρουσιαζόταν από σκηνής, ως θεατρικό, ενώ σήμερα εμείς του δίνουμε τη μορφή του «αγερμού», που στην επιστημονική λαογραφική ορολογία σημαίνει την εθιμοτυπική ομαδική, εν πομπή, επίσκεψη στα σπίτια και στους δρόμους μιας κοινότητας, σε ορισμένες ημέρες, συνήθως γιορταστικές, με σκοπό να πουν τραγούδια (π.χ. τα κάλαντα), να ευχηθούν υγεία και ευτυχία, να πιουν, να χορέψουν αλλά και να μαζέψουν καλούδια και για τους φτωχούς. Η λέξη προέρχεται από το αρχαιοελληνικό ρήμα «αγείρω», που σημαίνει συγκεντρώνω, συναθροίζω (Αγερμός= έρανος). Από εδώ και τα «ομήγυρη», «πανηγύρι», «αγύρτης», «αγορά» («Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας» του Γ. Μπαμπινιώτη).

Στο πλαίσιο της ενημέρωσης του κοινού, το 1990, ο Θανάσης Μουσόπουλος συνέγραψε βιβλίο για τον «Καλόγερο», που εξέδωσε ο Δήμος της Ξάνθης, στο πλαίσιο των Θρακικών Λαογραφικών Εορτών. Η προσπάθεια επαναλήφθηκε πάλι από τον Δήμο Ξάνθης το 2006, όταν η γράφουσα και ο Δημήτρης Βραχιόλογλου ετοίμασαν για τον Δήμο Ξάνθης άλλο ένα βιβλίο για τον Θρακιώτη «Καλόγερο», με τίτλο «Το παρελθόν του μέλλοντός μας». Και στα δύο βιβλία υπάρχει πλήρης επιστημονική βιβλιογραφία. Ο αγαπημένος Θανάσης Μουσόπουλος είχε αναλάβει να μας δώσει μια εμπεριστατωμένη καταγραφή των αναπαραστάσεων, όμως δυστυχώς δεν πρόλαβε. 

Το 2025 σφραγίστηκε από την πρώτη αναπαράσταση του δρώμενου, μετά από την αγαστή συνεργασία πολιτιστικών φορέων της πόλης μας, με μπροστάρηδες το Λύκειον των Ελληνίδων, τη ΦΕΞ και το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, υπό την αιγίδα του Δήμου Ξάνθης. Παράλληλα όμως με το δρώμενο, ξεκίνησε η διοργάνωση επιστημονικής εσπερίδας, με καλεσμένους εξέχουσες προσωπικότητες της επιστήμης της Λαογραφίας, όπως τον Καθηγητή του ΔΠΘ Εμμανουήλ Βαρβούνη και τον Επ. Καθηγητή Θανάση Κούγκουλο, καθώς και την Ξανθιώτισσα λαογράφο Δρα Γαρυφαλλιά Θεοδωρίδου. Ευελπιστούμε τα επόμενα χρόνια να έχουμε την επιστημονική τους συμπαράσταση, ώστε να αποκαλυφθούν και να ερμηνευτούν υπόρρητες λεπτομέρειες και να δοθούν νέες ερμηνείες, αλλά και βελτιώσεις στην αναπαράσταση του δρώμενου.

4. Το δρώμενο «Καλόγεροι»,όπως περιγράφεται από τον Βιζυηνό κι όπως παρουσιάζεται στην Ξάνθη από το 2025

Το δρώμενο «Καλόγερος» ή «Καλόγεροι»(καλός γέρος κι όχι μοναχός), καθώς και γενικότερα τα δρώμενα του κύκλου της Αποκριάς και του Δωδεκαημέρου, έχουν την καταγωγή τους σε πανάρχαιες ευετηριακέςτελετές, σε τελετές δηλαδή που είχαν ως σκοπό την καλοχρονιά. Είναι ενέργειες που ζητούσαν με τρόπους ομοιοπαθητικής μαγείας να επενεργήσουν στη βλάστηση των αγρών και να ενισχύσουν τη δύναμη που γονιμοποιεί τη γη, προτού ακόμα η δύναμη αυτή εξατομικευτεί και γίνει Διόνυσος ή κάποιος άλλος θεός της βλάστησης. Σε όλα αυτά τα δρώμενα βρίσκεται η πανάρχαια πίστη στον ενιαυτό δαίμονα, στη βλάστηση που κάθε χρόνο πεθαίνει, αλλά και κάθε χρόνο αναγεννάται. Το ότι σήμερα προβάλλει έντονα το εύθυμο στοιχείο και η παρωδία χρωματίζει και τροποποιεί τα περισσότερα απ’ αυτά δεν πρέπει να ξενίζει. Γιατί ακριβώς τα στοιχεία τούτα κράτησαν μέσα στους αιώνες αγαπητές και ακέραιες τις λαϊκές γιορτές της καλοχρονιάς.

Το συγκεκριμένο δρώμενο, εκτός από την ευετηριακή του σημασία, παρουσιάζει ενδιαφέρον και από θεατρολογική πλευρά, περικλείει δηλαδή εμβρυακή μεν, αλλά γνήσια θεατρικότητα. Πρώτα πρώτα η σύνθεση του θιάσου δεν είναι τυχαία. Έπειτα, η δράση παρουσιάζει εξέλιξη από επεισόδιο και σχετική αλληλουχία, που ήταν περισσότερο φανερή στους «Καλόγερους»της Βιζύης. Εκεί, τον θάνατο του πρωταγωνιστή ακολουθούσε θρήνος, μίμημα προαιώνιο, που άνοιξε τον δρόμο στη συνειδητή δραματοποίηση του τραγικού στοιχείου, όπως φαίνεται στον φόνο του πρωταγωνιστή, ενώ οι ομαδικές επικλήσεις – επωδές και άλλες εκδηλώσεις των τελεστών για την εξασφάλιση της καλοχρονιάς συγκροτούν μια κάποια μορφή χορικής ποιήσεως. Βέβαια, νεότεροι ερευνητές θεωρούν πλέον ότι το κωμικό στοιχείο είναι αυτό που σκοπεύει ο Βιζυηνός περισσότερο να αναδείξει κι ότι ο ίδιος πιθανόν να γνώριζε ότι η επίδραση παγανιστικών τελετουργιών στους «Καλόγερους» προηγούνται του Διονύσου.

Αν, τέλος, λάβουμε υπόψη ότι η Θράκη θεωρείται η αρχική κοιτίδα της διονυσιακής λατρείας στον ελληνικό χώρο, μπορούμε να εννοήσουμε από τις παραστάσεις όπως είναι ο «Καλόγερος», ή οι «Καλόγεροι» όπως το ονομάζουμε εμείς, ακολουθώντας την περιγραφή του Βιζυηνού, που μιλάει για δυο Καλόγερους, ποια θα ήταν η αρχική φάση της λατρείας αυτής, από την οποία, όπως είναι γνωστό, γεννήθηκε το αρχαίο δράμα. Χαρακτηριστικά, ο Ν. Γ. Πολίτης τονίζει ότι οι «Καλόγεροι» της Θράκης μάς διδάσκουν «τις ο σκοπός και η έννοια διονυσιακών τινων εορτών προ της εισαγωγής και της τελειώσεως των δραματικών αγώνων εν Αθήναις», ο δε M. Nilsson, ο επιφανής Σουηδός θρησκειολόγος, πιστεύει ότι το αγροτικό δρώμενο χωριών της Βιζύης μάς δίδει εικόνα των αρχαίων διονυσιακών τελετών περισσότερο σαφή από τα γραπτά και από τα μνημειακά ντοκουμέντα που μας διασώθηκαν.

Οι «Καλόγεροι», όπως πιστεύεται, είναι προσωποποίηση του πνεύματος της καρποφορίας. Είναι ζωόμορφα μεταμφιεσμένοι και στη μέση ζώνονται κουδούνια, από τα οποία το ένα προέχει και έχει φαλλικό χαρακτήρα. Μαζί με άλλα πρόσωπα, μεταμφιεσμένα τα περισσότερα, συγκροτείται λατρευτικός θίασος, που επισκέπτεται με τη σειρά όλα τα σπίτια του χωριού, αδιακρίτως κοινωνικής θέσης και οικονομικής κατάστασης. Σε όλες σχεδόν τις φάσεις του δρώμενου είναι απαραίτητη η παρουσία των τοπικών μουσικών οργάνων: τρίχορδης θρακικής λύρας και μεγάλου νταβουλιού (τύμπανου) ή και γκάιντας.

Συγκεκριμένα τώρα, στη Βιζύη της Θράκης, τη Δευτέρα της Τυρινής παιζόταν ως μια δραματική παράσταση μεγάλου ενδιαφέροντος. Τα πρόσωπα που έπαιρναν μέρος εκλέγονταν από τους προεστούς του τόπου. Πρώτα πρώτα οι δύο Καλόγεροι, ο Αρχικαλόγερος κι ο Δεύτερος Καλόγερος, τα Κορίτσια, η Μπάμπω με το εφταμηνίτικο παιδί της, ο Πρωτόγερος ή Κεχαγιάς, οι Κατσίβελοι (Μουντζούρηδες) και οι Ζαπτιέδες (χωροφύλακες). Όλοι οι ρόλοι δραματοποιούνταν από άνδρες κι αυτό κάνουμε κι εμείς στη δική μας αναπαράσταση. Όλα τα μέλη του θιάσου εκλέγονταν κάθε τέσσερα χρόνια και ενώ οι «Καλόγεροι» έπρεπε να είναι παντρεμένοι, τον ρόλο των κοριτσιών έπαιζαν ανύπαντροι νέοι, που υποχρεωτικά δεν μπορούσαν να παντρευτούν για τέσσερα χρόνια! Εμείς έχουμε άντρες μεν για τους ρόλους, όμως δεν τους απαγορεύουμε να παντρευτούν!

Οι «Καλόγεροι» ήταν ντυμένοι με δέρματα ζώων, μυτερή περικεφαλαία από τομάρι λύκου ή αλεπούς, φορούσαν μάσκα πάλι από δέρμα και γύρω από τη μέση κρεμούσαν κουδούνια. Ο Αρχικαλόγερος κρατούσε τόξο από ξύλο κρανιάς και αντί για βέλη πετούσε στάχτη. Ο Δεύτερος Καλόγερος κρατούσε έναν φαλλό, σύμβολο της αντρικής φύσης ή ένα ραβδί. Η Μπάμπω είχε ανάκατα μαλλιά, καμπούρα, ήταν άσχημη και φορούσε κουρέλια. Μέσα σε ένα καλάθι κανάκευε το εφταμηνίτικο παιδί της. Οι Κατσίβελοι, μουτζουρωμένοι και ντυμένοι φτωχικά, κρατώντας ένα κλαδί δέντρου, έλεγαν πειραχτικά αστεία. Οι Ζαπτιέδες, από τα πιο γερά παλικάρια του χωριού, βαστώντας όπλα και αλυσίδες, ακολουθούσαν τους «Καλόγερους» και όποιον αιχμαλώτιζαν τον έδεναν.

Τότε, ξεκινούσαν το πρωί της Δευτέρας της Τυρινής εβδομάδας, με τύμπανα και γκάιντες. Έμπαιναν σε όλα τα σπίτια, εξέταζαν αν όλα τα γεωργικά εργαλεία ήταν στη θέση τους, χόρευαν και έπαιρναν για δώρο χρήματα ή κρασί. Φυσικά, εμείς ξεκινάμε το Σάββατο πριν την Τσικνοπέμπτη από την Πλατεία του Ρολογιού και φτάνουμε στην Πλατεία Μητροπόλεως με ενδιάμεσες στάσεις.

Στην πλατεία στήνονταν και στήνεται ολόκληρη παράσταση! Οι Κατσίβελοι (Μουντζούρηδες είναι η δική μας παρέμβαση) τάχα φυσούν μια φωτιά, ή φτιάχνουν ένα υνί από παλιοσίδερα, πειράζοντας τολμηρά ο ένας τον άλλον. Οι δικοί μας χτυπούν ντενεκέδες… Η Μπάμπω προσπαθεί να ντύσει το εφταμηνίτικο παιδί της με ρούχα που έκλεψε πιο πριν από τα σπίτια. Λέει πως δεν ξέρει ποιος είναι ο πατέρας του παιδιού της. Ύστερα, φωνάζει πως το παιδί μεγάλωσε και γυρεύει γυναίκα και ο Αρχικαλόγερος, παριστάνοντας το μεγαλωμένο παιδί, αρχίζει να κυνηγάει τα κορίτσια. Αρπάζει ένα από αυτά και τότε γίνεται ψευτογάμος, με κουμπάρο τον Δεύτερο Καλόγερο. Μετά τον γάμο όμως, ο κουμπάρος θυμώνει και «σκοτώνει» τον γαμπρό. Η νύφη θρηνεί και ο κουμπάρος, μετανιωμένος, προσπαθεί να αναστήσει τον γαμπρό. Τότε, τέσσερις άντρες σηκώνουν τον νεκρό και εκείνος ξαφνικά πετάγεται πάνω ζωντανός.

Από τη στιγμή αυτή αρχίζει μια τελετή σοβαρή και επίσημη. Ένα αλέτρι που έχει ετοιμαστεί από τον Πρωτόγερο/Μουχτάρη/Κεχαγιά βρίσκεται μπροστά στην εκκλησία. Οι Μουντζούρηδες φέρνουν το υνί που σφυρηλάτησαν πριν λίγο και του προσαρμόζουν έναν νέο ζυγό, στολισμένο με λουλούδια, που για τον σκοπό αυτό φτιαχνόταν κάθε χρόνο από τα παλικάρια. Στη συνέχεια, οι «Καλόγεροι», με σοβαρότητα, ζεύονται το αλέτρι και το σέρνουν, ενώ ο Πρωτόγερος/Μουχτάρης/Κεχαγιάς κρεμάει στον ώμο του ένα σακί γεμάτο σπόρο εκλεκτό, ξεκινά να σπέρνει και φωνάζει:

Να γίνει δέκα γρόσια το κιλό το στάρι!

Πέντε γρόσια το κιλό η σίκαλη!

Τρία γρόσια το κιλό το κριθάρι!

Οι παρευρισκόμενοι θεατές φωνάζουν:

ΑΜΗΝ, Θεέ μου, για να φάνε οι φτωχοί!

Ναι, Θεέ μου, να χορτάσει η φτωχολογιά!

Έπειτα, πιάνουν τον χορό όλοι μαζί έως το βράδυ! Ακολουθεί τρικούβερτο γλέντι, με μπόλικο κρασί και ξηρούς καρπούς από τον Δήμο Ξάνθης.

Σας περιμένουμε του χρόνου!

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.