Το αποτυπωμα του θεσμου της Λαικης Επιμορφωσης
Οι στόχοι του θεσμού
Μέχρι το 1982, οι δραστηριότητες της εκπαίδευσης ενηλίκων στην Ελλάδα ήταν ελάχιστες. Εκείνον τον χρόνο, μετά από τριετή προετοιμασία και με πόρους προερχόμενους κυρίως από την ΕΟΚ, διαμορφώθηκε ο θεσμός της Λαϊκής Επιμόρφωσης (ΛΕ) και ιδρύθηκε η Γενική Γραμματεία Λαϊκής Επιμόρφωσης (ΓΓΛΕ). Έως το 1987, την πολιτική ευθύνη είχε ο Γιώργος Παπανδρέου. Βασικοί στόχοι του νέου θεσμού ήταν (ΚΥΑ 390.2/143/Γ5/354/1982):
- Η προσφορά βασικής επαγγελματικής κατάρτισης, ιδίως προς άνεργους και ευάλωτες κοινωνικά ομάδες.
- Η επιμόρφωση σε θέματα κοινωνικού και πολιτιστικού περιεχομένου.
- Η ανάπτυξη της συμμετοχικής δημοκρατίας μέσα από α) την αποκέντρωση των επιμορφωτικών δραστηριοτήτων προς τις Νομαρχιακές Επιτροπές Λαϊκής Επιμόρφωσης (ΝΕΛΕ) και β) την ενδυνάμωση των κοινωνικών φορέων (αγροτικοί συνεταιρισμοί, εργατικά κέντρα, γυναικείες οργανώσεις, δημοτικές επιχειρήσεις, συνοικιακά συμβούλια, οργανώσεις καταναλωτών, κ.ά.), καθώς ενθαρρύνονταν να αναλάβουν επιμορφωτικές δράσεις και να αποφασίζουν για αυτές με συλλογικές διαδικασίες.
- Η ενθάρρυνση της συμμετοχής των πολιτών στην κοινωνική και πολιτική ζωή μέσα από την ανάπτυξη διαλόγου για τα σημαντικά ζητήματα που αντιμετωπίζουν.
Οργανωτική δομή
Η ΓΓΛΕ έδινε τις γενικές κατευθύνσεις. Οι Νομαρχιακές Επιτροπές Λαϊκής Επιμόρφωσης (ΝΕΛΕ), που ήταν όργανα του Νομαρχιακού Συμβουλίου και αποτελούνταν από εκπροσώπους των βασικών δημόσιων και κοινωνικών επιμορφωτικών φορέων, συντόνιζαν τις δράσεις σε επίπεδο Nομού. Τα νεοσύστατα Συμβούλια Λαϊκής Επιμόρφωσης (ΣΛΕ), που αριθμούσαν 5-7 άτομα νεαρής ηλικίας σε κάθε Νομό, είχαν αρμοδιότητα να ανιχνεύουν τις επιμορφωτικές ανάγκες, να εισηγούνται στη ΝΕΛΕ το τοπικό πρόγραμμα ΛΕ και να επιμορφώνουν τα στελέχη και τους επιμορφωτές. Τα 350 Κέντρα Επιμόρφωσης υλοποιούσαν τις δράσεις. Το Κέντρο Μελετών και Αυτομόρφωσης (ΚΕΜΕΑ), μη κυβερνητικός φορέας που ιδρύθηκε το 1982, τροφοδοτούσε τον θεσμό με επιστημονική-θεωρητική υποστήριξη και διδακτικό υλικό. Ακόμα, ανέλαβε την επιμόρφωση των ΣΛΕ, την έκδοση βιβλίων,[1] καθώς και την έκδοση του περιοδικού «Αυτομόρφωση», το οποίο απευθυνόταν στα στελέχη, στους επιμορφωτές και στους συνεργάτες του θεσμού.
Συμμετοχή πολιτών και περιεχόμενο προγραμμάτων
Το ενδιαφέρον των πολιτών για τον νέο θεσμό υπήρξε μεγάλο. Μέχρι το τέλος του 1987, στα προγράμματα εγγράφηκαν 1.337.964 άτομα. Συμμετείχαν, κυρίως, γυναίκες από αγροτικές και ημιαστικές περιοχές (περίπου 60%). Σχεδόν 80% του συνόλου των συμμετεχόντων δεν είχαν τελειώσει τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.
Τα 2/3 των επιμορφωτικών προγραμμάτων αφορούσαν, κυρίως, οικοτεχνικές και παραδοσιακές βιοτεχνικές δραστηριότητες (κοπτική-ραπτική, κέντημα, πλέξιμο, αγγειοπλαστική, είδη λαϊκής τέχνης, κ.ά.), ενώ το 1/3 σχετιζόταν με θέματα αγροτικής παραγωγής, εργασίες γραφείου, καθώς και κοινωνικά και πολιτιστικά θέματα (σχέσεις γονέων-παιδιών, γυναικείες σπουδές, εργασιακά δικαιώματα, θέατρο, κινηματογράφος, ζωγραφική, κ.ά.). Με τη συμβολή του Θεάτρου Καισαριανής επιμορφώθηκαν πάνω από 50 ερασιτεχνικοί θίασοι.
Θεωρητικό υπόβαθρο και εκπαιδευτικές πρακτικές
Από τα θεσμικά κείμενα (Κανονισμός ΛΕ, Εγκύκλιοι ΓΓΛΕ), καθώς και από τα άρθρα της «Αυτομόρφωσης», συνάγεται ότι θεωρητικό υπόβαθρο του νέου θεσμού ήταν η επιστημολογία της εκπαίδευσης ενηλίκων. Ειδικότερα, συναρθρώθηκαν τρεις θεωρήσεις για την εκπαίδευση ενηλίκων, οι οποίες ήταν σημεία αναφοράς για τους πρωτεργάτες του θεσμού: Το σουηδικό παράδειγμα της Λαϊκής Παιδείας, η κριτική θεωρία της Σχολής της Φρανκφούρτης και η χειραφετητική μάθηση (Freire, αντιαυταρχική εκπαίδευση). Από αυτήν τη σύμμειξη ιδεών προέκυψαν οι αρχές της ΛΕ: συμβολή της μάθησης στην ανάπτυξη της προσωπικότητας, αξιοποίηση της εμπειρίας των συμμετεχόντων ως πηγής γνώσης, ανάπτυξη κριτικής σκέψης, συνεργατική – διαλογική σχέση μεταξύ διδασκόντων και διδασκομένων. Ορισμένα χαρακτηριστικά αποσπάσματα των θεσμικών κειμένων και της «Αυτομόρφωσης»είχαν ως εξής.
Σε μια ομάδα αυτομόρφωσης μπορεί να αναιρεθεί ο μονόλογος, η κατακόρυφη σχέση διδασκόντων – διδασκομένων, η έκθεση γνώσεων από την πλευρά ενός εισηγητή που δεν γνωρίζει αν το ακροατήριο ενδιαφέρεται γι’ αυτές ή αν αυτές αντιστοιχούν στις πραγματικές του ανάγκες και δυνατότητες πρόσληψης. Αντίθετα, στην ομάδα διαμορφώνεται ένα κλίμα όπου ο καθένας εκφράζεται ελεύθερα, παίρνει πρωτοβουλίες και συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση των απόψεων
Η μάθηση συντελείται αν το αντικείμενό της αντιστοιχεί σε ανοικτά ερωτήματα και προβλήματα των επιμορφωνόμενων που τους θέτει η ίδια η πραγματικότητα και αν το μέχρι τώρα άγνωστο συνδεθεί με τις δικές τους εμπειρίες και τις δικές τους ανάγκες. Απαραίτητη προϋπόθεση για αυτό είναι να καταργηθεί η κατακόρυφη σχέση διδάσκοντα – διδασκόμενου και να υπάρξει ένα κλίμα διαλόγου, αλληλοσυμπλήρωσης και αλληλεγγύης.
(Εγκύκλιος της ΓΓΛΕ, Γ5/947, 30-3-1984)
Όλοι οι συμμετέχοντες είναι φορείς ανεκτίμητης εμπειρίας, που πρέπει να αξιοποιείται στην πορεία προς τη γνώση.
(Κανονισμός ΛΕ, 1982, άρθρο 2, παρ. 5)
Κάθε νέα κατάσταση στην οποία περιερχόμαστε μάς θέτει μπροστά σε μεγαλύτερα ή μικρότερα προβλήματα. Συχνά, προκαλούμε οι ίδιοι τέτοιες αλλαγές, καθώς θέτουμε νέους στόχους. Το σκηνικό της ζωής απαιτεί μια διαφορετική τοποθέτηση, μια δημιουργική αντιμετώπιση. Έχουμε μια ευκαιρία ν’ ανακαλύψουμε μια άλλη συσχέτιση πραγμάτων, να κάνουμε μια πρωτόγνωρη διαπίστωση, να πιστοποιήσουμε ή να διαψεύσουμε μια άποψή μας, που ως τώρα λειτουργούσε αυτόματα. Τότε, επανεξετάζουμε την πραγματικότητα και δοκιμαζόμαστε· πρόκειται για μια πιθανή μαθησιακή κατάσταση. Οι μεταβολές που προκαλούμε ή επέρχονται είναι αφορμές αφύπνισης μπροστά σε μια νέα οπτική.
(«Αυτομόρφωση», τ. 2, σ. 32)
Η βασική εκπαιδευτική μέθοδος που εισήγαγε ο νέος θεσμός ήταν η «παιδαγωγική της αυτομόρφωσης», η οποία προσδιοριζόταν ως ένας τρόπος μάθησης που ανταποκρίνεται στις ανάγκες των συμμετεχόντων και ενθαρρύνει την πολυδιάστατη ενεργοποίησή τους. Για παράδειγμα:
Πρωταρχική σημασία για τους συμμετέχοντες έχει το γεγονός ότι αυτοί οι ίδιοι γίνονται ερευνητές των προβλημάτων που τους θέτει η δική τους ζωή.
(«Αυτομόρφωση», τ. 1, σ. 33)
Σε μια ομάδα αυτομόρφωσης μπορεί να αναιρεθεί ο μονόλογος, η κατακόρυφη σχέση διδασκόντων – διδασκομένων, η έκθεση γνώσεων από την πλευρά ενός εισηγητή που δεν γνωρίζει αν το ακροατήριο ενδιαφέρεται γι’ αυτές ή αν αυτές αντιστοιχούν στις πραγματικές του ανάγκες και δυνατότητες πρόσληψης. Αντίθετα, στην ομάδα διαμορφώνεται ένα κλίμα όπου ο καθένας εκφράζεται ελεύθερα, παίρνει πρωτοβουλίες και συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση των απόψεων.
(«Αυτομόρφωση», τ. 2, σσ. 14-15)
Ένα εκτενές «εργαστήριο»
Μέσα από αυτές τις διεργασίες, και χάρη στην ενθουσιώδη δουλειά των στελεχών και επιμορφωτών, που ταυτόχρονα ενισχυόταν από την ένθερμη ανταπόκριση των επιμορφωνόμενων και των κοινωνικών φορέων, η ΛΕ έγινε ένα πανελλαδικό «εργαστήριο», γεμάτο ενέργεια, όπου δοκιμάζονταν πρωτόγνωρες εκπαιδευτικές πρακτικές και διαμορφώνονταν ιδέες για το πώς οι ενήλικοι μαθαίνουν με τρόπο που αποκτούν επαγγελματικά εφόδια, ενώ ταυτόχρονα συνειδητοποιούν κριτικά το κοινωνικό γίγνεσθαι και ευαισθητοποιούνται, προκειμένου να συμμετέχουν στα κοινά με μετασχηματιστικό στόχο. Το καταστάλαγμα ήταν ότι διαμορφώθηκε και διαδόθηκε ένα σύνολο αρχών, μεθόδων και πρακτικών εκπαίδευσης ενηλίκων που, όπως θα δούμε παρακάτω, άφησαν αισθητά ίχνη.
Η συμβολή της «Αυτομόρφωσης»
Η «Αυτομόρφωση»κυκλοφορούσε κάθε τέσσερις μήνες, με συντακτική ομάδα τους Κ. Λιβιεράτο, Τ. Φραγκούλη και Κ. Κοσμίδη. Το περιοδικό λειτουργούσε ως σημείο αναφοράς και είχε στόχους την επεξήγηση της φυσιογνωμίας της ΛΕ, τη δόμηση θεωρητικού υπόβαθρου, την επεξεργασία εκπαιδευτικής μεθοδολογίας, την ανάπτυξη συλλογικού διαλόγου, την κριτική συζήτηση για την άτυπη μάθηση, την παρουσίαση ειδήσεων, καθώς και την ανάδειξη δημιουργικών επιμορφωτικών πρακτικών και προσωπικών εμπειριών. Τα κείμενα κατατάσσονταν στους παρακάτω θεματικούς άξονες, που παρέμεναν σταθεροί σε όλα τα τεύχη και καθένας σχετιζόταν με κάποιον από τους αναφερθέντες στόχους:
―Επεξήγηση της φυσιογνωμίας της ΛΕ. Στον θεματικό άξονα «Ταυτότητες» φιλοξενούνταν κείμενα που επεξεργάζονταν τον προσδιορισμό της ταυτότητας του νέου θεσμού (λ.χ. «Το θεσμικό πλαίσιο της λαϊκής επιμόρφωσης» του Δ. Βεργίδη, τ. 1, «1984 και Λαϊκή Επιμόρφωση» του Γ. Παπανδρέου, τ. 2).
―Καλλιέργεια θεωρητικού υπόβαθρου.Στον θεματικό άξονα «Εναλλακτικοί Αγωγοί» παρουσιάζονταν οι θεωρητικές καταβολές της εκπαίδευσης ενηλίκων (λ.χ. το κείμενο του Θ. Γέρου, «Κριτική παρουσίαση του έργου του Πάουλο Φρέιρε», τ. 1), παρουσιάσεις βιβλίων (λ.χ. των Freire και Illich, τ. 3-4), και κείμενα στοχαστών της χειραφετητικής μάθησης, όπως οι Adorno, Bosquet, Foucault, Gelpi, Le Boterf, Oliveira, Weizenbaum, Williams.
―Επεξεργασία εκπαιδευτικής μεθοδολογίας. Στον άξονα «Μορφώματα» περιέχονταν κείμενα που ανέλυαν εκπαιδευτικές μεθόδους, με επικέντρωση στην παιδαγωγική της αυτομόρφωσης (λ.χ. «Μαθησιακή διαδικασία και ομάδα αυτομόρφωσης», του Λ. Αναγνώστου, τ. 1 και 2, «Περιεχόμενο προγραμμάτων και παιδαγωγική», του υπογράφοντος, τ. 1). Τα συγκεκριμένα δημοσιεύματα κάλυπταν, για πρώτη φορά στην ελληνική βιβλιογραφία της εκπαίδευσης ενηλίκων, μεθοδολογικά ζητήματα όπως η μελέτη εκπαιδευτικών αναγκών, ο σχεδιασμός επιμορφωτικών προγραμμάτων, οι βιωματικές και συμμετοχικές εκπαιδευτικές μέθοδοι, οι διεργασίες ανάπτυξης κριτικής σκέψης, η αξιοποίηση της δυναμικής της ομάδας, οι σχέσεις εκπαιδευτών – εκπαιδευομένων, ο ρόλος και η λειτουργία των εκπαιδευτών.
Συνολικά, οι προβληματισμοί, οι θεωρητικές προσεγγίσεις, οι μελέτες, οι διεθνείς διασυνδέσεις και οι καινοτόμες εκπαιδευτικές πρακτικές που αναπτύχθηκαν διαμόρφωσαν μια παρακαταθήκη, από την οποία ακόμα αντλούν ιδέες οι φορείς, τα στελέχη και οι εκπαιδευτές της εκπαίδευσης και κατάρτισης ενηλίκων (ΕΚΕ). Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι τα πεπραγμένα της περιόδου 1982-1987 αποτέλεσαν το μοναδικό ή το σταθερό πλαίσιο αναφοράς, ούτε ότι επίδρασαν με μορφή αίτιου-αιτιατού σε όσα συνέβησαν τα επόμενα χρόνια. Όμως, μέσα από συλλογικές ζυμώσεις και συνέργειες, κάποιες αρχές και μέθοδοι που διαμορφώθηκαν στην περίοδο ακμής της ΛΕ έχουν διαποτίσει το πεδίο ΕΚΕ και τα αποτυπώματά τους εντοπίζονται διαχρονικά
Ιδιαίτερη μέριμνα αφιερωνόταν στη μέθοδο της «Διεύρυνσης», που απέβλεπε στον συνδυασμό των επαγγελματικών γνώσεων με την κριτική συζήτηση κοινωνικών ζητημάτων. Για παράδειγμα, 20% των ωρών των μαθημάτων κοπτικής-ραπτικής ή κεντήματος κάλυπταν, πέρα από τα τεχνικά θέματα, ζητήματα που αφορούσαν στην επαγγελματική θέση της γυναίκας, στον ρόλο της στην οικογένεια και στην κοινωνική ζωή, στην εικόνα της στην τέχνη και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, κ.ά. [Στο τ. 2 της «Αυτομόρφωσης»περιέχονται εκτεταμένες αναλύσεις της μεθοδολογίας που ακολουθήθηκε στο πρώτο περιφερειακό σεμινάριο με θέμα «Γυναίκα και Λαϊκή Επιμόρφωση: Η γυναικεία προβληματική σαν αντικείμενο Διεύρυνσης των τμημάτων μάθησης». Βλ. επίσης, την εγκύκλιο Γ5/947/30-3-1984 της ΓΓΛΕ με θέμα «Βασικές αρχές και διαδικασίες για την διεύρυνση των τμημάτων επαγγελματικής κατάρτισης»].
Ωστόσο, η «Αυτομόρφωση»δεν δημοσίευε μόνο θεωρητικά κείμενα, αλλά περιλάμβανε πλήθος άλλων, που μετέφεραν τον παλμό τού υπό διαμόρφωση πεδίου λαϊκής παιδείας. Τα κείμενα κάλυπταν θέματα όπως η κριτική ευαισθητοποίηση απέναντι σε παραδείγματα στερεοτυπικής άτυπης μάθησης, οι ειδήσεις για επιμορφωτικές δράσεις, η ανάλυση καλών πρακτικών, η ανταλλαγή ιδεών, απόψεων και εμπειριών. Οι αντίστοιχοι θεματικοί άξονες παρουσιάζονται στις επόμενες παραγράφους:
―Σχολιασμός της άτυπης μάθησης.Στον άξονα «Με παιδαγωγικά μάτια» δημοσιεύονταν κριτικά σχόλια σχετικά με διεργασίες άτυπης μάθησης, που αναπαράγουν κυρίαρχα πολιτισμικά πρότυπα, όπως είναι, για παράδειγμα, η στερεοτυπική χρήση της γλώσσας (τ. 1 και τ. 3-4), η άκριτη ενασχόληση με ηλεκτρονικούς υπολογιστές (τ. 5-6), η αφομοίωση μηνυμάτων δημοφιλών περιοδικών (τ. 2).
―Ειδησεογραφία. Ο άξονας «Μορφωτικές κινήσεις» περιλάμβανε ενημέρωση για πρωτοβουλίες και δραστηριότητες που αναπτύσσονταν στο πλαίσιο του θεσμού. Οι πληροφορίες αυτές μαρτυρούν τον πλούτο, την καινοτομία, το σφρίγος και, συχνά, την κριτική διάσταση των ενεργειών. Ενδεικτικά:
Με εγκύκλιό του ο Νομάρχης Φλώρινας ζητά από τα καφενεία και τα παντοπωλεία της περιοχής να στεγάσουν μικρές βιβλιοθήκες ή συλλογές βιβλίων που θα μπορεί κανείς να δανειστεί ή να διαβάσει επί τόπου. Την προμήθεια των βιβλίων θα αναλάβει η ΝΕΛΕ μαζί με άλλους αρμόδιους φορείς.
(τ. 1, σ. 53)
Με πρωτοβουλία του Συμβουλίου Λαϊκής Επιμόρφωσης Άρτας έγινε στις 11 Απριλίου συγκέντρωση των διοικητικών συμβουλίων των σωματείων που ανήκουν στη δύναμη του Εργατικού Κέντρου Άρτας. Σκοπός της συγκέντρωσης ήταν η ενημέρωση των εργαζομένων για τους στόχους της ΛΕ, αλλά και η από κοινού συνεργασία για την επεξεργασία επιμορφωτικού προγράμματος, του οποίου η κατάρτιση θα γίνει με βάση τις προτάσεις των ίδιων των εργαζομένων.
(τ. 3-4, σ.97)
Ξεκινήσαμε πρωτοβουλιακά μια ομάδα που αποτελείται από επιμορφωνόμενες γυναίκες του Κέντρου Χαϊδαρίου […]. Στις πρώτες συναντήσεις συμφωνήσαμε σ’ ένα σχέδιο επεξεργασίας θεμάτων που αφορούν κάποιες πλευρές του γυναικείου ρόλου, όπως αυτός εμφανίζεται σήμερα μέσα από την κυρίαρχη ιδεολογία. Η προσπάθεια για συλλογική δουλειά της ομάδας ευνόησε καταρχήν την ανάπτυξη διαπροσωπικών σχέσεων ανάμεσά μας, εκεί που σπάνια, αν όχι καθόλου, βρίσκονται γυναίκες με γυναίκες για να μιλήσουν ελεύθερα κι ακόμα παραπέρα να διερευνήσουν τα στοιχεία της χαμένης τους ταυτότητας. Βρισκόμαστε για να μιλήσουμε για μας, για τον χώρο που μας περιβάλλει, για τον τρόπο που είμαστε, για το πώς γινόμαστε όπως είμαστε.
(τ. 3-4, σ. 95)
―Ανάπτυξη συλλογικού διαλόγου. Ο άξονας «Μορφώνω γνώμη» φιλοξενούσε γνώμες, σχόλια, περιγραφές εμπειρίας και προτάσεις από τους δρώντες στον θεσμό, όπως ήταν τα μέλη των ΝΕΛΕ –εντοπίζονται και σχόλια Νομαρχών–, τα μέλη των ΣΛΕ, οι Υπεύθυνοι των Κέντρων Επιμόρφωσης, οι επιμορφωτές/τριες και τα στελέχη της ΓΓΛΕ.
―Ανάδειξη καλών επιμορφωτικών πρακτικών. Ο άξονας «Αυτοψίες» παρουσίαζε αναλύσεις των αναπτυσσόμενων επιμορφωτικών δράσεων, που οι περισσότερες είχαν πιλοτικό χαρακτήρα. Ενδεικτικά, είναι τα κείμενα «Ομάδες αυτομόρφωσης σε μαζικούς χώρους» (ΓΣΕΕ, ΠΑΣΕΓΕΣ, ΔΟΕ, ΟΛΜΕ, ΕΓΕ, ΟΒΕΣ, τ. 1), «Εμπειρία από ένα σεμινάριο επιμόρφωσης επιμορφωτών» (τ. 3-4), «Η παράσταση ενός χωριού» (θεατρική παράσταση από κατοίκους του χωριού Αθίκια Κορινθίας, τ. 5-6), «Τρύπα στη μάντρα» (θεατρική παράσταση από κρατούμενους στη φυλακή της Τίρυνθας, τ. 5-6), «Μορφωτική παρέμβαση στο Πέραμα» (από ομάδα εκπαιδευτικών, τ. 5-6). Επίσης, παρουσιάζονταν θεσμοί Λαϊκής Επιμόρφωσης από το διεθνές πεδίο, όπως ήταν η Μορφωτική Ομοσπονδία Εργατών/ΑBF της Σουηδίας (τ. 1) ή τα Λαϊκά Σχολεία στη Δανία και Ολλανδία (τ. 3-4).
―Κατάθεση προσωπικών εμπειριών. Τέλος, ο άξονας «Αυτόγραφα», που συναντάται στα τεύχη 2 και 3-4, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί φιλοξενούσε τις προσωπικές εντυπώσεις εκείνων που βίωναν τις πρωτόγνωρες ιδέες και πρακτικές της Λαϊκής Επιμόρφωσης. Περιέγραφαν τα διλήμματα που αντιμετώπιζαν, πώς άρχιζαν να στοχάζονται κριτικά επάνω σε αντιλήψεις που θεωρούσαν δεδομένες και πώς επιχειρούσαν να επαναπροσδιορίσουν τις δράσεις τους υπό το πρίσμα της νέας θεώρησης. Για παράδειγμα:
Για μένα, ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που εντόπισα στο σεμινάριο είμαστε εμείς οι ίδιοι, τα στελέχη της ΛΕ. Και είναι σημαντικό το ερώτημα που πρέπει να βάλει ο καθένας από εμάς στον εαυτό του, ειλικρινά και αντικειμενικά. Λοιπόν το ερώτημα είναι: Πόσοι από εμάς έχουμε τουλάχιστον κατανοήσει την ανάγκη να ξεπεράσουμε μορφές σκέψης και τρόπους λειτουργίας, που έχουν παγιωθεί και φτιαχτεί από το εκπαιδευτικό σύστημα; […] Είναι πολύ αστείο, π.χ., να μιλάμε για πολιτιστική ανάπτυξη, όταν εμείς οι ίδιοι «συμβιβαζόμαστε» με το «σκυλάδικο», να μιλάμε για ισότητα των δύο φύλων, όταν εμείς οι ίδιοι το βράδυ στο καφενείο την προσπερνάμε. Πριν η ΛΕ γίνει καθορισμένη, πακέτο, πρέπει εμείς οι ίδιοι να περάσουμε κάποιο βασανιστικό στάδιο αυτοκριτικής.
Ντίνα Νταϊλιάνη, μέλος ΣΛΕ Καρδίτσας (τ. 2, σ. 82)
Εγώ δεν σπούδασα, παιδί χωρισμένης οικογένειας με πολλές εμπειρίες, βρέθηκα να ζω σε μικρή-μεγάλη κωμόπολη και να διδάσκω χαλκογραφία στο πλαίσιο της Λαϊκής Επιμόρφωσης. Εδώ, λοιπόν, μου έταξε η μοίρα να διαπιστώσω για μια ακόμη φορά πόσο ο άνθρωπος έχει ανάγκη να εκφραστεί και να επικοινωνήσει. Εδώ γυναίκες απλές, που δεν είχαν καν συνειδητοποιήσει τι είναι χαλκός και πώς μοιάζει, άφησαν ελεύθερο τον εαυτό τους κι ίσως ξέθαψαν κάποιο απωθημένο μικρό ταλέντο κι εκφράστηκαν. Αυτό ήταν κάτι παραπάνω από ικανοποίηση, ήταν μια γέννηση, ήταν σαν να ’βγαιναν στο φως μετά από χρόνια, στην αρχή διστακτικά κι ύστερα με περισσότερο θάρρος, περισσότερο κουράγιο, μικρές υπάρξεις, ξεσπάσματα απόκρυφης λαχτάρας για έκφραση και δημιουργία.
Ελένη Λεμονή, επιμορφώτρια χαλκογραφίας (τ. 3-4, σ. 111)
Σε ό,τι αφορά στη διεργασία της γυναικείας χειραφέτησης, αποκαλυπτικές είναι και οι μαρτυρίες των επιμορφωτριών κοπτικής-ραπτικής, που συμμετείχαν στο πρώτο περιφερειακό πενθήμερο σεμινάριο με θέμα «Γυναίκα και Λαϊκή Επιμόρφωση» (τ. 2, σ. 19). Ενδεικτικά:
Στην αρχή έλεγα: Τι θα πει «διεύρυνση», τι θα πει «η γυναίκα στην πολιτική»; Νόμιζα ότι δεν θα μπορέσω ποτέ να κουβεντιάσω ένα τέτοιο θέμα. Δεν ένοιωθα καθόλου δυνατή για να ασχοληθώ, όμως θεώρησα καθήκον μου να έρθω στο σεμινάριο και να μεταφέρω την εικόνα της γυναίκας στην ύπαιθρο. Έχω ζήσει από κοντά τόσες καταστάσεις σκληρής εκμετάλλευσης. Εκεί οι γυναίκες δεν τολμούν να σηκώσουν κεφάλι […]. Και αναρωτιέμαι, μετά απ’ αυτήν τη βδομάδα, που ξαναφέραμε στην επιφάνεια τόσα πράγματα, πώς θα μεταφέρουμε σ’ αυτές τις γυναίκες τον προβληματισμό αυτό;
Αυτά τα πράγματα, τα ξέραμε ότι συμβαίνουν. Αυτήν τη βδομάδα είχαμε την ευκαιρία να δούμε καλύτερα, να ψάξουμε λίγο παραπάνω τις αιτίες. Το σεμινάριο μας έκανε να σκεφτούμε. Ως τώρα νομίζαμε ότι είναι φυσικά όλα αυτά, τα δεχόμασταν.
Το κλείσιμο του κύκλου
Ωστόσο, από το 1987 ο θεσμός της ΛΕ εισήλθε σε φάση φθοράς. Η συντηρητική στροφή της ελληνικής κοινωνίας –απόρροια, σε μεγάλο βαθμό, της εμπλοκής της χώρας στην παγκοσμιοποίηση– δεν ευνοούσε την πραγμάτωση ανανεωτικών εκπαιδευτικών πρακτικών. Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση έπαψε να καλύπτει δράσεις λαϊκής παιδείας και προσανατολίστηκε προς την επαγγελματική κατάρτιση, ιδίως από το 1989 με την έναρξη του Α΄ ΚΠΣ. Ακόμα, τα στελέχη της ΛΕ παρουσίαζαν αυξανόμενη κόπωση, εξαιτίας των αγκυλώσεων που συναντούσαν στις συναλλαγές με τη δημόσια διοίκηση. Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν ότι η ΛΕ έχασε τη δυναμική της και συρρικνώθηκε. Ενδεικτικά, στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’90, οι συμμετέχοντες κάθε χρόνο δεν ξεπερνούσαν τις 15-20 χιλιάδες.[2] Ο κύκλος της ΛΕ με τα αρχικά του χαρακτηριστικά είχε κλείσει.
Η διαχρονική επίδραση
Παρόλα αυτά, η περίοδος 1982-1987 ήταν η πρώτη κατά την οποία πραγματοποιήθηκε στη χώρα συζήτηση γύρω από την επιστημολογία και τις πρακτικές της εκπαίδευσης ενηλίκων. Επίσης, για πρώτη –και τελευταία– φορά πραγματοποιήθηκε συστηματική αξιολόγηση του πεδίου τής μη τυπικής εκπαίδευσης (Ντεμουντέρ, Βαρνάβα-Σκούρα, & Βεργίδης, 1984), όπως και μελέτη του ζητήματος της επιμόρφωσης των επιμορφωτών και στελεχών (Κόκκος, 1987). Συνολικά, οι προβληματισμοί, οι θεωρητικές προσεγγίσεις, οι μελέτες, οι διεθνείς διασυνδέσεις και οι καινοτόμες εκπαιδευτικές πρακτικές που αναπτύχθηκαν διαμόρφωσαν μια παρακαταθήκη, από την οποία ακόμα αντλούν ιδέες οι φορείς, τα στελέχη και οι εκπαιδευτές της εκπαίδευσης και κατάρτισης ενηλίκων (ΕΚΕ). Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι τα πεπραγμένα της περιόδου 1982-1987 αποτέλεσαν το μοναδικό ή το σταθερό πλαίσιο αναφοράς, ούτε ότι επίδρασαν με μορφή αίτιου-αιτιατού σε όσα συνέβησαν τα επόμενα χρόνια. Όμως, μέσα από συλλογικές ζυμώσεις και συνέργειες, κάποιες αρχές και μέθοδοι που διαμορφώθηκαν στην περίοδο ακμής της ΛΕ έχουν διαποτίσει το πεδίο ΕΚΕ και τα αποτυπώματά τους εντοπίζονται διαχρονικά, αυτούσια ή αναπροσαρμοσμένα, στο νομοθετικό πλαίσιο, σε θεσμικά κείμενα και σε δραστηριότητες των κρατικών δομών και των οργανισμών του πεδίου. Στις επόμενες παραγράφους παρουσιάζονται παραδείγματα.
Αν και η περίοδος της ΛΕ μοιάζει μακρινή, η παρακαταθήκη της φαίνεται ότι είναι επιδρώσα, αναδεικνύοντας τη διαλεκτική εξέλιξη του πεδίου ΕΚΕ στη χώρα. Η υπάρχουσα κατάσταση περιέχει στοιχεία της πρότερης και προοιωνίζει το περιεχόμενο της μελλοντικής. Μέσα στη διαδρομή, αν ένας θεσμός που δημιουργείται έχει αυθεντικότητα, όπως ήταν η Λαϊκή Επιμόρφωση, η προκύπτουσα εμπειρία ενσωματώνεται στα επόμενα στάδια, και οι κόποι ίσως συμβάλλουν στην πορεία των πραγμάτων
―Θεσμική αναγνώριση της επιστημολογίας της εκπαίδευσης ενηλίκων
Ένα πρώτο παράδειγμα έγκειται στο ότι στα νομοθετικά κείμενα της ΕΚΕ αναγνωρίζεται, όπως συνέβαινε και στην περίοδο ακμής της ΛΕ, ότι το θεωρητικό-επιστημολογικό πλαίσιο της εκπαίδευσης ενηλίκων αποτελεί συστατικό στοιχείο της ταυτότητας του πεδίου. Συγκεκριμένα, σε αρκετά νομοθετήματα των τελευταίων 20 ετών υπάρχουν ρητές συστάσεις ότι τα υλοποιούμενα προγράμματα οφείλουν να ακολουθούν τις αρχές και μεθόδους της εκπαίδευσης ενηλίκων (λ.χ. Κοινή Υπουργική Απόφαση 111384/2003, άρθρο 2, Νόμος 3879/2010, άρθρο 6, ενώ πρόσφατα τρεις παρεμφερείς αναφορές περιέχονται στην Κοινή Υπουργική Απόφαση 82759/2022, άρθρο 3, παρ. 3.1.2, 3.5.2 και 3.5.3). Βέβαια, οι συστάσεις αυτές, συνήθως, δεν συνοδεύονταν από ρυθμιστικούς κανόνες και διοικητικές πράξεις που θα διασφάλιζαν την ποιοτική εφαρμογή. Παρόλα αυτά, η θεσμική αναγνώριση της επιστημολογίας της εκπαίδευσης ενηλίκων ως υπόβαθρου των δράσεων δημιουργεί μια αξιοποιήσιμη δυναμική και αποτελεί βήμα συλλογικής προόδου, στο οποίο εμφανώς συνέβαλαν επιδράσεις από τα πεπραγμένα της ΛΕ.
―Μεθοδολογικές προδιαγραφές
Ένα ακόμα παράδειγμα αφορά στις επιμέρους μεθοδολογικές προδιαγραφές σχεδιασμού και υλοποίησης προγραμμάτων ενήλικης μάθησης. Μια σειρά νομοθετημάτων του 21ου αιώνα –παρότι η εφαρμογή τους στην πράξη είναι ελλειπτική– συνιστούν να τηρούνται προδιαγραφές, οι οποίες είναι συναφείς με εκείνες που υπήρχαν στα νομοθετήματα της ΛΕ. Στον παρακάτω Πίνακα γίνεται μια συγκριτική παρουσίαση. Στην αριστερή στήλη παρατίθενται οι μεθοδολογικές προδιαγραφές της ΚΥΑ 82759/2022 που, σημειωτέον, είναι ίδιες με εκείνες της ΚΥΑ 1.5188/2011, ενώ στη δεξιά στήλη παρουσιάζονται σε αντιπαραβολή οι αντίστοιχες θεσμικές προδιαγραφές της ΛΕ.
Προδιαγραφές σχεδιασμού και υλοποίησης προγραμμάτων
| Επιλεγμένα αποσπάσματα από την ΚΥΑ 82759/2022 (άρθρο 3, παρ. 3.5.3), που είναι αυτούσια με εκείνα που περιλάμβανε η ΚΥΑ 1.5188/2011, παρ. 4.1.1 και 4.1.2. | Επιλεγμένα αποσπάσματα από τον Κανονισμό ΛΕ (ΚΥΑ 390.2/143/Γ5/354/1982) και τις Εγκυκλίους της ΓΓΛΕ που έχουν δημοσιευτεί στον τόμο «Κείμενα για τη Λαϊκή Επιμόρφωση» (έκδοση ΓΓΛΕ, 1985) |
| Μελέτη της υπάρχουσας κατάστασης της αγοράς εργασίας και ανταπόκριση του προγράμματος στις ανάγκες της. Διερεύνηση των εκπαιδευτικών αναγκών των καταρτιζομένων. | Κατάλληλη ανίχνευση των αναγκών και συγκροτημένος προγραμματισμός προκειμένου: α) να καταρτιστεί ένα σύγχρονο θεματολόγιο, που να ανταποκρίνεται στους στόχους της ΛΕ και τις ανάγκες κάθε νομού, β) να εντοπιστούν τα άτομα ή οι κοινωνικές ομάδες που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη και διάθεση για μόρφωση. |
| Ενίσχυση της ισότητας των ευκαιριών. | Προοδευτική εξασφάλιση ισότητας ευκαιριών και ισόρροπης κοινωνικής προόδου. |
| Πρόβλεψη κατάλληλης αξιολόγησης του προγράμματος. | Είναι απαραίτητο όσοι πήραν μέρος στο σεμινάριο να ξανασυναντηθούν μετά από κάποιο χρονικό διάστημα, ώστε να εξετάσουν πώς πήγε η εφαρμογή στην πράξη, να ανταλλάξουν τις νέες εμπειρίες τους, να εμπλουτίσουν τις μεθόδους και το υλικό τους. |
| Σύνδεση του αντικειμένου μάθησης με τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα των καταρτιζομένων. | Τα θέματα θα αφορούν άμεσα τους συμμετέχοντες, θα αντιστοιχούν στις ανάγκες και στα ενδιαφέροντά τους και θα ανταποκρίνονται στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν. |
| Ανάπτυξη του κριτικού τρόπου σκέψης. Αμφίδρομες σχέσεις εκπαιδευτών-καταρτιζομένων. | Η ΛΕ προσανατολίζεται προς τους ουσιαστικούς στόχους της (πολύπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας, κριτική και συγκροτημένη σκέψη, ουσιαστικές ανθρώπινες σχέσεις). |
| Οι εκπαιδευτικές τεχνικές, που είναι σκόπιμο να χρησιμοποιηθούν, δεν είναι τόσο η εισήγηση, όσο κυρίως εκείνες που αναπτύσσουν την ενεργητική συμμετοχή των καταρτιζομένων, όπως οι μελέτες περίπτωσης, οι μικρές πρακτικές εργασίες, το παίξιμο ρόλων, ο διάλογος, οι απαντήσεις σε ερωτήσεις, η προσομοίωση, η συζήτηση σε μικρές ομάδες. | Κυρίαρχος τρόπος υλοποίησης είναι η εργασία σε ομάδες. Οι αλλεπάλληλες εισηγήσεις-μονόλογοι κουράζουν, δεν επιτρέπουν την εμβάθυνση, δεν διευκολύνουν τον διάλογο και την ανταλλαγή εμπειριών. Ο επιμορφωτής παρεμβαίνει όχι για να δώσει έτοιμες λύσεις, αλλά περισσότερο για να δώσει ερεθίσματα, να βοηθήσει στη σύνθεση των εμπειριών και στη μεθόδευση του θέματος που εξετάζεται. |
Παρεμφερή αποτυπώματα των προδιαγραφών της ΛΕ συναντώνται σε πολλά ακόμα θεσμικά κείμενα που ισχύουν σήμερα, όπως είναι, ενδεικτικά, το «Στρατηγικό Σχέδιο Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, Κατάρτισης & Διά Βίου Μάθησης»(Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, 2021), οι προδιαγραφές του ΕΟΠΠΕΠ για την επιμόρφωση και πιστοποίηση των εκπαιδευτών ενηλίκων, το περιεχόμενο της Τράπεζας Θεμάτων, σύμφωνα με το οποίο γίνεται η συγκεκριμένη πιστοποίηση. Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από την Τράπεζα Θεμάτων έχει ως εξής (σ. 82):
Ο εκπαιδευτής (ενηλίκων) δεν λειτουργεί ως προμηθευτής γνώσεων, ενεργοποιεί τους/τις εκπαιδευόμενους/ες και συντονίζει τη διαδικασία της γνώσης. Ενισχύει την ικανότητα των ατόμων να ερευνούν, να βρίσκουν πληροφορίες, να λύνουν προβλήματα, να παίρνουν αποφάσεις, να στοχάζονται κριτικά, να συνεργάζονται και να προχωρούν σε δημιουργικές συνθέσεις. Διαπραγματεύεται τις ανάγκες των εκπαιδευομένων και της ομάδας μάθησης. Έχει εμπειρία συμμετοχής σε βιωματικές μαθησιακές δραστηριότητες.
Επιπλέον, πέρα από τα θεσμικά κείμενα, σαφή ίχνη των θέσεων της ΛΕ συναντώνται διαχρονικά στις δραστηριότητες της Γενικής Γραμματείας Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, Κατάρτισης & Διά Βίου Μάθησης (πρώην Γ.Γ. Λαϊκής Επιμόρφωσης και Γ.Γ. Εκπαίδευσης Ενηλίκων), του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου, των Σχολείων Δεύτερης Ευκαιρίας (ΣΔΕ), των Ινστιτούτων Διά Βίου Μάθησης των κοινωνικών εταίρων (ΙΝΕ/ΓΣΕΕ, ΙΜΕ/ΓΣΕΒΕΕ), της Επιστημονικής Ένωσης Εκπαίδευσης Ενηλίκων (ΕΕΕΕ), και άλλων φορέων ΕΚΕ. Ενδεικτικά, στο ιδρυτικό κείμενο των ΣΔΕ[3] υπήρχε η ακόλουθη επισήμανση:
Η διδακτική εμπειρία στα ΣΔΕ προσανατολίζεται […] σε αναζήτηση διδακτικών μεθόδων που εθίζουν τους εκπαιδευόμενους στην άμεση και ενεργό εμπλοκή τους στη διαδικασία της μάθησης. Τους εθίζουν σε βιωματικές δημιουργικές ενέργειες και σε ερευνητικό πειραματισμό, στο πλαίσιο των οποίων η παρατήρηση, η μελέτη των δεδομένων, η διαμόρφωση υποθέσεων για τη λύση προβλημάτων, η συζήτηση, ο αναστοχασμός, η κριτική εργασία σε ομάδες οδηγούν εκπαιδευτικούς και εκπαιδευόμενους σε αυτοκατανόηση, σε συνεχή αξιολόγηση και σε επανασχεδιασμό των μαθησιακών δραστηριοτήτων.
Ίχνη, επίσης, συναντώνται σε επιστημονικά δημοσιεύματα και ανακοινώσεις συνεδρίων, στα μεταπτυχιακά προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων/διά βίου μάθησης, καθώς και στα 54 τεύχη του περιοδικού της ΕΕΕΕ «Εκπαίδευση Ενηλίκων», που έχει εκλεκτικές συγγένειες με την «Αυτομόρφωση».
Η απαρίθμηση των πεπραγμένων και επιδράσεων της ΛΕ θα μπορούσε να επεκταθεί, όμως αυτό υπερβαίνει τα όρια του παρόντος κειμένου. Θα ήταν χρήσιμη μια μελλοντική ερευνητική προσέγγιση για την ανάδειξη περαιτέρω πτυχών του ζητήματος. Προς το παρόν, παρουσιάζεται ένας ενδεικτικός κατάλογος ερευνητικών εργασιών και θεσμικών κειμένων για τη ΛΕ:
[Τις παρακάτω μελέτες μπορείτε να τις βρείτε στην ιστοσελίδα της Επιστημονικής Ένωσης Εκπαίδευσης Ενηλίκων – E.E.E.E. (adulteduc.gr)].
Ερευνητικές εργασίες και θεσμικά κείμενα
- Βεργίδης, Δ. (1985). «Η διαρκής εκπαίδευση στην Ελλάδα στα πλαίσια του θεσμού της λαϊκής επιμόρφωσης. Επίμετρο στην ελληνική έκδοση του έργου των Debesse – Mialaret, Οι Παιδαγωγικές Επιστήμες», τ. 8. Δίπτυχο.
- Βεργίδης, Δ. (2011). «Από την αυτομόρφωση στην αυτοαξιολόγηση». Στο Βεργίδης, κ.ά. (συλλογικό έργο). «Για μια ποιητική του εκπαιδευτικού τοπίου» (τ. Ι, σσ. 104-129). Αλεξάνδρεια.
- Βεργίδης, Δ. (2022). «Λαϊκή Επιμόρφωση». Στο Θ. Καραλής & Π.
Λιντζέρης (Επιμ.). «Λεξικό Εκπαίδευσης Ενηλίκων» (σσ. 204-208). Επιστημονική Ένωση Εκπαίδευσης Ενηλίκων. - Γενική Γραμματεία Λαϊκής Επιμόρφωσης (1985). «Βασικές αρχές και διαδικασίες για τη διεύρυνση των τμημάτων επαγγελματικής κατάρτισης». Εγκύκλιος Γ΄5/947/30-3-1984 της ΓΓΛΕ.
- Ιωσηφίδου, Μ. (2005). «Η Λαϊκή Επιμόρφωση στο Νομό Κυκλάδων κατά την περίοδο 1982-1989».Διπλωματική Εργασία. Πανεπιστήμιο Πατρών.
- Καραλής, Θ. (2002). «Η εξέλιξη του δικτύου της λαϊκής επιμόρφωσης κατά την περίοδο 1988-1999». Διδακτορική Διατριβή. Πανεπιστήμιο Πατρών.
- Κόκκος, Α. (1987). «Μελέτη για τη σύσταση σχολής στελεχών λαϊκής επιμόρφωσης».Γενική Γραμματεία Λαϊκής Επιμόρφωσης.
- Κόκκος, Α. (2021). «Η ανάπτυξη της Λαϊκής Επιμόρφωσης (1982-1988)». Ενότητα 2.3 στο Α. Κόκκος (Επιμ.). «Η εκπαίδευση και κατάρτιση ενηλίκων στην Ελλάδα» (σσ. 61-63). διαΝΕΟσις.
- Ντεμουντέρ Π., Βαρνάβα-Σκούρα Τ., & Βεργίδης, Δ. (1984). «Η Λαϊκή Επιμόρφωση στηνΕλλάδα. Aξιολόγηση των επιμορφωτικών δραστηριοτήτων». Γενική Γραμματεία Λαϊκής Επιμόρφωσης.
- Σαββάκη, Χ. (2014). «Η Λαϊκή Επιμόρφωση στην Αργολίδα: Σύγκριση των περιόδων 1981-1985 & 2004-2008». Διπλωματική Εργασία. Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.
- Vergidis, D. (1988). «L’évolution et le rôle de l’éducation populaire en Grèce, facteur de compensation de la sous – scolarisation des adultes?». Διδακτορική Διατριβή. Université de Lille III.
11. Vergidis, D. & Vaikousi, D. (2014). “The influence of the critical approach on the development of adult education in Greece”. In D. Andritsakou & L. West (Eds.). “Proceedings of 1st Conference of ESREA’s Network ‘Interrogating Transformative Processes in Learning and Education: An International Dialogue’”, 27-29 June 2014. Athens-Greece: ESREA & Hellenic Adult Education Association, pp. 114-125.
Καταληκτικές σκέψεις
Συμπερασματικά, αν και η περίοδος της ΛΕ μοιάζει μακρινή, η παρακαταθήκη της φαίνεται ότι είναι επιδρώσα, αναδεικνύοντας τη διαλεκτική εξέλιξη του πεδίου ΕΚΕ στη χώρα. Η υπάρχουσα κατάσταση περιέχει στοιχεία της πρότερης και προοιωνίζει το περιεχόμενο της μελλοντικής. Μέσα στη διαδρομή, αν ένας θεσμός που δημιουργείται έχει αυθεντικότητα, όπως ήταν η Λαϊκή Επιμόρφωση, η προκύπτουσα εμπειρία ενσωματώνεται στα επόμενα στάδια, και οι κόποι ίσως συμβάλλουν στην πορεία των πραγμάτων.
*Ο Αλέξης Κόκκος υπήρξε το 1982-1987 επιστημονικός σύμβουλος στη Γενική Γραμματεία Λαϊκής Επιμόρφωσης και μέλος της ιδρυτικής ομάδας του Κέντρου Μελετών και Αυτομόρφωσης. Αργότερα, διετέλεσε καθηγητής Εκπαίδευσης Ενηλίκων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και σήμερα, είναι Πρόεδρος της Επιστημονικής Ένωσης Εκπαίδευσης Ενηλίκων. Το παρόν κείμενό του είναι η ομιλία του στην εκδήλωση «Η Λαϊκή Επιμόρφωση και η Αυτομόρφωση ως πράξη Δημοκρατίας (1982-1987): Πιάνουμε το νήμα από την αρχή», που πραγματοποιήθηκε στο Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων, την Πέμπτη 20 Νοεμβρίου 2025.
Βλ. σχετικό ρεπορτάζ εδώ.
[1] Βιβλία του ΚΕΜΕΑ: α. «Λαϊκή Επιμόρφωση: Διεθνείς εμπειρίες και ελληνικές προοπτικές» (1982), β. «Για μια απελευθερωτική αγωγή» (1985), γ. «Για μια λαϊκή παιδεία» (1986).
[2] Πηγή: Karalis, T. & Vergidis, D. (2006). «Evaluation de l’ impact de la politique des fonds structurels européens sur l’ institution de l’ education populaire en Grèce», «Carrefours de l’ Education», 21,σ. 55.
[3] Πηγή: Γενική Γραμματεία Εκπαίδευσης Ενηλίκων (χχ). «Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας: Μια νέα ευκαιρία»,σ. 8.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
