Πηνελοπη Καμπακη-Βουγιουκλη, «Η τοπικη δημοσιογραφια στη Θρακη μπορει να λειτουργησει ως “γεφυρα” αναμεσα στην τοπικη κοινωνια και τα κεντρα εξουσιας»

Είμαι πολύ τυχερή που βρίσκομαι αυτήν τη στιγμή σε αυτό το πάνελ, για να συζητήσουμε για τον δημοσιογραφικό λόγο και για τη λογοτεχνία ως ενιαίο και αλληλοεξαρτώμενο σύνολο, και συγχαίρω την ΕΣΗΕΜ-Θ για την όντως πρωτότυπη και εμπνευσμένη επιλογή.

Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω από το πρώτο σκέλος, αυτόν του δημοσιογραφικού λόγου, όπως αυτός εκφράζεται στα ΜΜΕ, εστιάζοντας λίγο περισσότερο στις γυναίκες.

Τα ΜΜΕ, λοιπόν, δεν είναι απλώς «παρατηρητές» της κοινωνίας, αλλά διαμορφωτές της δημόσιας γνώμης. Το πώς προβάλλονται τα γεγονότα, ποιοι μιλούν και με ποιον τρόπο επηρεάζει τις αντιλήψεις μας για την κοινωνία. Ειδικότερα, αν οι γυναίκες συμμετέχουν ισότιμα στη δημοσιογραφία, μπορούν να φέρουν στη δημοσιότητα θέματα που μπορεί να μη λαμβάνονται υπόψη αν η δημοσιογραφία είναι μονοπωλημένη από άνδρες, βοηθώντας έτσι στην αποδόμηση στερεοτύπων και στην προώθηση πιο δίκαιων και ισόρροπων εικόνων για τα φύλα εντός κι εκτός ΜΜΕ.

Όσον αφορά την περιοχή της Θράκης, πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για μια περιφέρεια με ιδιαιτερότητες: μειονοτικά – εθνοτικά στοιχεία, τοπικές, οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες που διαφέρουν από τα μεγάλα αστικά κέντρα. Σε τέτοιες συνθήκες, η τοπική δημοσιογραφία παίζει κρίσιμο ρόλο στο να μεταφέρει φωνές που μπορεί να μην ακούγονται αλλού. Σε μελέτες για τις γυναίκες της μειονότητας στη Θράκη, αναδεικνύεται η ύπαρξη «ιδιαίτερων» κοινωνικών πορειών, εκπαιδευτικών προκλήσεων ή περιορισμών στη συμμετοχή, που σημαίνει ότι η έρευνα, η καταγραφή και η δημοσιογραφική κάλυψη αυτών των ζητημάτων είναι κρίσιμη. Έτσι, η τοπική δημοσιογραφία στη Θράκη μπορεί να λειτουργήσει ως «γέφυρα» ανάμεσα στην τοπική κοινωνία και τα κέντρα εξουσίας, να αναδεικνύει προβλήματα (π.χ. εκπαιδευτικά, κοινωνικά, μειονοτικά, γυναικεία), που διαφορετικά μένουν στην «αφάνεια». Όμως, κάτι τέτοιο απαιτεί ευαισθητοποίηση των ΜΜΕ για το φύλο και εκπαίδευση/κατάρτιση για δημοσιογραφικές πρακτικές με οπτική ισότητας.

Η τοπική δημοσιογραφία παίζει κρίσιμο ρόλο στο να μεταφέρει φωνές που μπορεί να μην ακούγονται αλλού. Σε μελέτες για τις γυναίκες της μειονότητας στη Θράκη, αναδεικνύεται η ύπαρξη “ιδιαίτερων” κοινωνικών πορειών, εκπαιδευτικών προκλήσεων ή περιορισμών στη συμμετοχή, που σημαίνει ότι η έρευνα, η καταγραφή και η δημοσιογραφική κάλυψη αυτών των ζητημάτων είναι κρίσιμη. Έτσι, η τοπική δημοσιογραφία στη Θράκη μπορεί να λειτουργήσει ως “γέφυρα” ανάμεσα στην τοπική κοινωνία και τα κέντρα εξουσίας, να αναδεικνύει προβλήματα (π.χ. εκπαιδευτικά, κοινωνικά, μειονοτικά, γυναικεία), που διαφορετικά μένουν στην “αφάνεια”

Τώρα, όσον αφορά τη λογοτεχνία, και ειδικότερα τη γυναικεία λογοτεχνία στη Θράκη –που πολλές φορές εκφράζεται και μέσα από τα ίδια πρόσωπα, όπως θα δούμε παρακάτω:

Καταρχήν, η λογοτεχνία συνεισφέρει τα μάλα σε πολύ σημαντικές παραμέτρους της κοινωνικής και ιστορικής πορείας ενός τόπου, οι οποίες περιλαμβάνουν:

1. Διατήρηση της πολιτισμικής ταυτότητας

Η Θράκη είναι μια περιοχή με πολύμορφο πολιτισμό (Χριστιανοί, Πομάκοι, Μουσουλμάνοι, Ρομά, πρόσφυγες από Μικρά Ασία κ.ά.). Η λογοτεχνία –μέσα από ποιήματα, διηγήματα και παραμύθια– βοηθά στη διατήρηση και ανάδειξη της τοπικής ταυτότητας, των παραδόσεων, της γλώσσας και των εθίμων.

2. Ιστορική μνήμη και εμπειρία

Η Θράκη έχει περάσει πολλές ιστορικές περιπέτειες (κατοχές, ανταλλαγές πληθυσμών, σύνορα, μειονότητες). Η λογοτεχνία λειτουργεί ως μαρτυρία της ιστορίας – καταγράφει βιώματα ανθρώπων, διαφυλάσσει τη συλλογική μνήμη και βοηθά τις νεότερες γενιές να κατανοήσουν το παρελθόν.

 3. Διάλογος πολιτισμών

Επειδή η Θράκη βρίσκεται στο σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης, η λογοτεχνία της είναι συχνά χώρος πολιτισμικού διαλόγου. Οι συγγραφείς εκφράζουν, μέσα από το έργο τους, τη συνύπαρξη διαφορετικών θρησκειών και πολιτισμών, προωθώντας την ανεκτικότητα και την ειρηνική συνύπαρξη, είτε με άμεσο είτε με έμμεσο τρόπο.

4. Τοπική φωνή μέσα στον εθνικό λόγο

Η λογοτεχνία της Θράκης δίνει φωνή στις τοπικές κοινωνίες, αναδεικνύοντας εμπειρίες και προβλήματα που συχνά δεν ακούγονται στο κέντρο (π.χ. Αθήνα ή Θεσσαλονίκη). Έτσι, συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας πιο πλούσιας και πολυφωνικής ελληνικής λογοτεχνίας.

5. Πηγή έμπνευσης και καλλιτεχνικής έκφρασης

Η φύση, τα τοπία, οι μύθοι και οι παραδόσεις της Θράκης αποτελούν ισχυρή πηγή έμπνευσης για πολλούς και πολλές. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ένας «οργασμός» εκδόσεων μυθιστορημάτων και μικροδιηγημάτων με ανάλογη θεματολογία, από γυναίκες με καταγωγή ή κάποια σχέση με τη Θράκη, όπως η Στέλλα Καλλέ, η Ελένη Ανδρέου, η Νάγια Δαλακούρα, η Ελένη Ευφραιμίδου, η Βάντα Παπαιωάννου-Βουτσά, η Φωτεινή Ναούμ, η Άση Κιούρα, η Λεύκη Σαραντινού, η Μαρία Δήμου, η Δήμητρα Καρακατσάνη, η Σωτηρία Μαραγκοζάκη και πρόσφατα η Χρυσούλα Ιωαννίδου.

Η φύση, τα τοπία, οι μύθοι και οι παραδόσεις της Θράκης αποτελούν ισχυρή πηγή έμπνευσης για πολλούς και πολλές. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ένας “οργασμός” εκδόσεων μυθιστορημάτων και μικροδιηγημάτων με ανάλογη θεματολογία, από γυναίκες με καταγωγή ή κάποια σχέση με τη Θράκη, όπως η Στέλλα Καλλέ, η Ελένη Ανδρέου, η Νάγια Δαλακούρα, η Ελένη Ευφραιμίδου, η Βάντα Παπαιωάννου-Βουτσά, η Φωτεινή Ναούμ, η Άση Κιούρα, η Λεύκη Σαραντινού, η Μαρία Δήμου, η Δήμητρα Καρακατσάνη, η Σωτηρία Μαραγκοζάκη και πρόσφατα η Χρυσούλα Ιωαννίδου

Σε μια εσπερίδα που διοργανώσαμε στο Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, τον Απρίλιο του 2023, όπου προσπαθήσαμε να εντοπίσουμε όσο το δυνατόν περισσότερους λογοτέχνες από τη Θράκη που βρίσκονται εν ζωή, κατορθώσαμε να φτάσουμε σε εντυπωσιακούς αριθμούς: περισσότεροι από 200 στους τρεις νομούς, από τους οποίους περίπου οι μισοί είναι γυναίκες. Εντοπίσαμε και καμιά δεκαριά, άντρες και γυναίκες, που γράφουν στην τουρκική ή και στην τουρκική.

Προκειμένου, λοιπόν, να διαχειριστούμε αυτήν την έκρηξη γυναικείας λογοτεχνίας, την οποία αντιληφθήκαμε πολύ νωρίς, πριν από μερικά χρόνια, και στο πλαίσιο του Εργαστηρίου Γλωσσολογίας του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας, δημιουργήσαμε μια ομάδα που ονομάσαμε «Νεότερες Θράσσες Συγγραφείς», με λογότυπο μία αγγειογραφία από μια Θράσσα με τατουάζ, από το Μουσείο της Ακρόπολης.

Η ομάδα λειτούργησε ακόμη και μέσα στην περίοδο του κορωνοϊού, όταν χαλάρωναν τα μέτρα, σε περιόδους ύφεσης, με παρουσιάσεις γυναικών συγγραφέων σε Ξάνθη, Κομοτηνή και Ορεστιάδα. Μετά τον κορωνοϊό, και τη συγχώνευση του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας, έχουμε στέγη στο Λύκειο Ελληνίδων Ξάνθης, με κάποιες λίγες παρουσιάσεις, λόγω ιδιαιτέρων συνθηκών –έλλειψη αιθουσών. Η ομάδα μας, όμως, είναι πολύ δραστήρια και στο Facebook, όπου επιτελεί, ουσιαστικά, πολιτιστικό ρεπορτάζ, μια και κάθε ημέρα ενημερώνει τους φίλους και τις φίλες για τα βιβλία όχι μόνο της ομάδας, αλλά και, γενικότερα, από τον χώρο της Θράκης. Ακόμη, υπάρχουν σχέδια όπως η οργάνωση ενός συνεδρίου, ίσως στο Μέγαρο Μουσικής, εφόσον λάβουμε και τη σχετική στήριξη από τις τοπικές αρχές.

Άφησα για το τέλος δύο αναφορές σε δύο ζητήματα, που θα μπορούσαν από μόνα τους να είναι το κύριο θέμα της παρουσίασής μου.

Καταρχήν, η διαλεκτική δημοσιογραφία και λογοτεχνία, όπως για παράδειγμα συνυπάρχουν, σε αγαστή συνεργασία, στο πρόσωπο του κ. Γιαλαμά στον Β. Έβρο, είναι πολύ σημαντική στη Θράκη και μόνο περιστασιακά μπορεί κανείς να τη συναντήσει.

Πολύ σημαντική είναι και μία γλωσσολογική προσέγγιση/ανάλυση του δημοσιογραφικού λόγου, ο οποίος, μαζί με τον λογοτεχνικό, αποτελούν ισχυρούς διαμορφωτές της γλώσσας. Για παράδειγμα, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για την απενοχοποίηση του γλωσσικού λάθους, απαντώντας στις φωνές που επιτίθενται με δριμύτητα στους δημοσιογράφους, κατηγορώντας τους για λάθη. Θα απαντούσα, λοιπόν, ότι το γλωσσικό «λάθος» δεν είναι αδιαμφισβήτητο. Μπορεί αυτό που αποκαλούμε «λάθος» να είναι απλώς μια εναλλακτική. Με άλλα λόγια, σπανίως υπάρχει μόνο μία και αδιαμφισβήτητη επιλογή, αλλά περισσότερες, λιγότερο ή περισσότερο επιτυχημένες, κατάλληλες επιλογές για κάθε γλωσσική περίσταση. Άλλωστε, το «λάθος» είναι μία δημιουργική διαδικασία· σκεφτείτε πόσα γλυκά ή φαγητά γεννήθηκαν από λάθος στο ψήσιμο ή στις αναλογίες. Το αν κάποια επιλογή είναι κατάλληλη εξαρτάται από τις εκάστοτε συνθήκες. Τα κουτάκια κι οι κανόνες μπορούν και πρέπει να σπάνε, κι αυτό ισχύει στον μέγιστο βαθμό στον δημοσιογραφικό λόγο, γραπτό και προφορικό, ο οποίος εκτίθεται καθημερινά και συνεχώς στην κριτική γλωσσαμυντόρων, αλλά και εικονοκλαστών.

Δεν πρέπει να λησμονάμε ότι τόσο ο δημοσιογραφικός όσο και λογοτεχνικός λόγος αποτελούν την αντανάκλαση της γλώσσας τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Ουσιαστικά, ο δημοσιογράφος χρησιμοποιεί, σκόπιμα ή μη, τη γλώσσα που χρησιμοποιεί ο μέσος άνθρωπος με τα τυχόν λάθη, ή επιλογές θα έλεγα εγώ, που κάνει ο μέσος άνθρωπος, για να γίνει καλύτερα κατανοητός. Και φυσικά, άλλο ρεπορτάζ στον δρόμο κι άλλο δημοσιογραφία στο στούντιο κι άλλο γραπτή αρθρογραφία. Αντίστοιχα, οι λογοτέχνες είναι οι εκφραστές της γλώσσας της εποχής τους, χωρίς φυσικά να αποκλείεται και η εισαγωγή νεόπλαστων λέξεων

Πολύ σημαντικό, δεν πρέπει να λησμονάμε ότι τόσο ο δημοσιογραφικός όσο και λογοτεχνικός λόγος αποτελούν την αντανάκλαση της γλώσσας τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Ουσιαστικά, ο δημοσιογράφος χρησιμοποιεί, σκόπιμα ή μη, τη γλώσσα που χρησιμοποιεί ο μέσος άνθρωπος με τα τυχόν λάθη, ή επιλογές θα έλεγα εγώ, που κάνει ο μέσος άνθρωπος, για να γίνει καλύτερα κατανοητός. Και φυσικά, άλλο ρεπορτάζ στον δρόμο κι άλλο δημοσιογραφία στο στούντιο κι άλλο γραπτή αρθρογραφία. Αντίστοιχα, οι λογοτέχνες είναι οι εκφραστές της γλώσσας της εποχής τους, χωρίς φυσικά να αποκλείεται και η εισαγωγή νεόπλαστων λέξεων, π.χ. Καζαντζάκης, ή παλιότερων, ίσως και αρχαίων, π.χ. Κάλβος. Το σημαντικό είναι ότι τόσο ο δημοσιογράφος όσο και ο λογοτέχνης ανήκουν στην ομάδα των influencers, όπως τους λέμε τώρα. Φαντάζεστε δε, όταν οι δύο ιδιότητες, δημοσιογραφική και λογοτεχνική, συνυπάρχουν στην ίδια προσωπικότητα, τότε μιλάμε για μια συγκυρία που θα μπορούσε να αποβεί ιδιαίτερα ωφέλιμη για την προώθηση πολλών ζητημάτων, μεταξύ αυτών και των θεμάτων γλώσσας και ισότητας.

*Η Πηνελόπη Καμπάκη-Βουγιουκλή είναι Ομότιμη Καθηγήτρια Γλωσσολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και το παρόν κείμενό της είναι η ομιλία της στην εκδήλωση «Λογοτεχνία και Τύπος: Διασταυρώσεις στον Χάρτη της Περιφέρειας», που διοργάνωσε το Μορφωτικό Ίδρυμα της ΕΣΗΕΜ-Θ, στο πλαίσιο του προγράμματος του Υπουργείου Πολιτισμού «Δημιουργική Ελλάδα», με την υποστήριξη της ΠΑΜΘ, το Σάββατο 15 Νοεμβρίου 2025, στο Τσανάκλειο Μέγαρο – Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής.

(Μπορείτε να διαβάσετε το ρεπορτάζ της εκδήλωσης ΕΔΩ)

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.