Απο τον Νειλο στον Θερμαικο: Μια μυσταγωγια φωτογραφιων απο μαουαλεντ παρουσιαστηκε στη Θεσσαλονικη
Τι κι αν η «νύμφη του Θερμαϊκού» υποδέχεται αυτές τις μέρες τις πρώτες δροσοσταλίδες του Φθινοπώρου, όσοι Θεσσαλονικείς αψήφησαν τον άστατο καιρό και βρέθηκαν στην αίθουσα της Κεντρικής Δημοτικής Βιβλιοθήκης, το απόγευμα της Τρίτης, «αποζημιώθηκαν» και με το παραπάνω. Γιατί είχαν την ευκαιρία να παρασυρθούν σε έναν «Κόσμο σαν πανηγύρι», σε μία αθέατη πλευρά της χώρας του Νείλου, στους εορτασμούς των γενεθλίων του Προφήτη Μωάμεθ, στα μουσουλμανικά δηλαδή πανηγύρια (μαουάλεντ) της Αιγύπτου, που τελούνται, κυρίως, από πιστούς και μέλη των ταγμάτων Σούφι. Σε έναν κόσμο που ξεχειλίζει αισθαντικότητα και μυσταγωγία είχαν τη χαρά, λοιπόν, να βρεθούν οι Θεσσαλονικείς που παρακολούθησαν την παρουσίαση του φωτογραφικού λευκώματος του βαθύ γνώστη της Ανατολής κ. Μανώλη Μαραγκούλη, πρ. Διευθυντή του Παραρτήματος του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού και της Οικίας-Μουσείου Κ. Π. Καβάφη στην Αλεξάνδρεια και πρ. Προέδρου της Εφορείας του Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, που κυκλοφόρησε φέτος από τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης, σε επιμέλεια της Ευδοξίας Ράδη.
Στην εκδήλωση που διοργάνωσαν οι εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης, με την υποστήριξη της Κεντρικής Δημοτικής Βιβλιοθήκης Θεσσαλονίκης και του βιβλιοπωλείου «Το Κεντρί», συμμετείχαν εκτός από τον δημιουργό του Λευκώματος, ο κ. Ηρακλής Παπαϊωάννου, επιμελητής του MOMus-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, ο κ. Θωμάς Κοροβίνης, συγγραφέας και η κ. Βασιλική Γκράτζιου, φιλόλογος. Η εκλεκτή αυτή ομάδα ομιλητών ανέδειξε την πολυσύνθετη φωτογραφική ματιά του κ. Μαραγκούλη, καθώς και τα μυσταγωγικά βιώματα που μετακενώνει το Λεύκωμά του, το οποίο περιέχει 68 ασπρόμαυρες φωτογραφίες που τραβήχτηκαν την περίοδο 1996-2000, στο Κάιρο και την Αλεξάνδρεια. Παράλληλα, στον χώρο της εκδήλωσης, κατά τη διάρκεια των ομιλιών, προβαλλόταν και ένα δείγμα των φωτογραφιών, σε παρουσίαση που επιμελήθηκε ο κ. Θωμάς Γκινούδης, ο οποίος υπογράφει και τον σχεδιασμό της έκδοσης.
Ας δούμε, όμως, αναλυτικότερα πώς προχώρησε η μυσταγωγική αυτή βραδιά.
Ηρακλής Παπαϊωάννου, «Οι φωτογραφίες του Μ. Μαραγκούλη αναδίδουν μια αίσθηση ανθρώπινης ιερότητας, ανθεκτικής όσο και αυθεντικής»
Αφού ο δημιουργός του Λευκώματος κ. Μανώλης Μαραγκούλης καλωσόρισε το κοινό και παρουσίασε τους εισηγητές, τον λόγο έλαβε ο κ. Ηρακλής Παπαϊωάννου, το εισαγωγικό κείμενο του οποίου εμπλουτίζει την έκδοση, από κοινού με τα κείμενα της Καθηγήτριας Ισλαμικών Σπουδών του ΑΠΘ κ. Αγγελικής Ζιάκα και του κ. Θωμά Κοροβίνη. Ο κ. Παπαϊωάννου, στην ομιλία του, εκκινώντας με ορισμένα βιογραφικά στοιχεία του κ. Μαραγκούλη, από τα χρόνια παραμονής του στην Αίγυπτο, τόνισε πως «στόχο έχει να δείξει ότι ο Μαραγκούλης, παρότι μη γηγενής, είναι προνομιακός μεσολαβητής για τη θεώρηση φαινομένων, όπως των μαουάλεντ, καθώς κατανοεί σε καλό βαθμό τα δρώμενα, την κοινωνική ανθρωπογεωγραφία και πολλές από τις ιδιαιτερότητες που τα χαρακτηρίζουν. Γίνεται παρατηρητής μιας λαϊκής, περιθωριακής σχεδόν, θρησκευτικής κοινότητας, γεγονός που φανερώνει πως και το Ισλάμ δεν είναι ασφαλώς μια ομοιογενής αδιευκρίνιστη μάζα, όπως φαίνεται συχνά στα δικά μας μάτια, αλλά διαθέτει τις δικές του μικρές και μεγάλες διαιρέσεις και αποχρώσεις».
Στη συνέχεια, εστιάζοντας στον τρόπο που προσεγγίζει ο φωτογράφος τα μαουάλεντ, σχολίασε: «Οι εικόνες του αποπνέουν εγγύτητα με τον κόσμο και λαϊκότητα στην προσέγγιση. Οι άνθρωποι αντιμετωπίζονται με ευγένεια, χωρίς να ανιχνεύεται ενόχληση. Στέκουν απέναντι από τον φακό χωρίς επιτηδεύσεις, χωρίς να προσλαμβάνουν τον εαυτό τους ως εικόνα. Μέσα στο χαρμόσυνο πνεύμα και τη μέθεξη του πανηγυριού, οι ασπρόμαυροι τόνοι δημιουργούν μια αίσθηση συνοχής, μακριά από τον εξωτισμό του χρώματος και τον πιθανό περισπασμό του βλέμματος. Όμοια, οι ενίοτε ελαφρά κουνημένες, κοκκώδεις, νυχτερινές φωτογραφίες περιγράφουν συχνά πιο πολύ μια ατμόσφαιρα παρά ένα γεγονός. Τη νύχτα, όπως αναδύεται μέσα από τις φωτογραφίες, οι σκιές γίνονται υπαινικτικές, καθώς οι κόσμοι της γήινης απτότητας και της άρρητης πνευματικότητας μοιάζουν να διαχέονται ο ένας μέσα στον άλλο. […]
Ιστορικά, θα έπρεπε να επισημανθεί ότι η φωτογραφία οφείλει πολλά σε ανθρώπους όπως ο Μαραγκούλης, που, χωρίς να ενδύονται επίσημα τη φωτογραφική ιδιότητα, συχνά ξάφνιασαν με την καλλιεργημένη ματιά τους, καθώς το άθροισμα των βλεμμάτων τους στο πέρασμα του χρόνου έκανε τη φωτογραφία αυτό που η Berenice Abbott χαρακτήρισε ως το “μεγάλο δημοκρατικό μέσο”, ένα είδος εικόνας που μπορούσε να γίνεται “από πολλούς για τους πολλούς”. […] Οι φωτογραφίες του Μ. Μαραγκούλη αναδίδουν μια αίσθηση ανθρώπινης ιερότητας, ανθεκτικής όσο και αυθεντικής».
Θωμάς Κοροβίνης, «Ο Μανώλης σκύβει μέσα στον κόσμο του Καΐρου και της Αλεξάνδρειας, στον κόσμο των περιθωριακών αιρέσεων»
Ο κ. Θωμάς Κοροβίνης, με τη χαρακτηριστική του αφηγηματική θέρμη, χαρακτήρισε τον κ. Μαραγκούλη «μύστη ενός χειροποίητου λαϊκού πολιτισμού», εξέφρασε δε τη «ζήλια» του για τους φωτογράφους και ανέλυσε την αξία της μοναδικότητας μιας φωτογραφίας, ή ενός καλλιτεχνικού έργου ευρύτερα: «Η φωτογραφία είναι το αποτέλεσμα της ματιάς. Επομένως, ο φωτογράφος είναι το μάτι, αυτό είναι το εργαλείο και η ματιά του είναι η πνοή της ψυχής του. Εάν ο φωτογράφος, όπως και ο συγγραφέας, ή ο γλύπτης ή ο τραγουδοποιός κλπ. δεν έχουν μοναδικότητα στο έργο τους, τότε τα άλλα στοιχεία που υπάρχουν ως φόντο –σημαντικά μεν–, όπως η πρωτοτυπία, η δεξιοτεχνία, το ύφος, έχουν έλλειψη. Το έργο τους είναι ελλιπές Ο Μανώλης σκύβει μέσα στον κόσμο του Καΐρου και της Αλεξάνδρειας, στον κόσμο των περιθωριακών –και κατά την ανοχή του σουνιτικού δόγματος– αιρέσεων. Βλέπουμε δηλαδή έναν σουνιτισμό που μισεί, εν γένει, ο μουσουλμανικός πληθυσμός που επικρατεί στην Αίγυπτο».
Τη δε Αίγυπτο, ο ίδιος τη χαρακτήρισε ως τη «συγγενέστερή μας χώρας μετά τον μικρασιατικό κορμό, την Τουρκία δηλαδή», ενώ προέτρεψε τον καθένα από εμάς να σταθούμε έστω και σε μία από τις φωτογραφίες του Λευκώματος, να μελετήσουμε τα βλέμματα, την κίνηση, τα συναισθήματα, αλλά και να εντοπίσουμε συμψηφισμούς και παραλληλισμούς με δικά μας θρησκευτικά δρώμενα.
Στο συγκεκριμένο Λεύκωμα «έχουμε φαινόμενα όπου όλο το είναι της ψυχής βγαίνει, μέσω του ενστίκτου, στην υπηρεσία αυτής της μέθεξης που καταλαμβάνει το σώμα εν είδει βακχισμού», ανέφερε ακολούθως. «[…] Τι να σημαίνει κι από πού πηγάζει η πνοή αυτού του ένθεου και μαζί γήινου πάθους που αντικρίζουμε σ’ αυτές τις μορφές; Εκείνη η τσιγγάνα με τους χαλκάδες και το τσεμπέρι δεμένο μαργιόλικα μας περιγελάει, παίζοντας με τη γλώσσα και με τη ματιά της καρφωμένη αδιάντροπα επάνω μας ή μήπως παίρνει επάνω της τα κρίματά μας; Ο “αλλιώς ωραίος” νεαρός μύστης, που συσπάται ολόκορμος, αιωρούμενος, θαρρείς, μεταξύ ουρανού και γης, είναι πλάσμα κάποιου αόρατου ή του κόσμου τούτου; Είναι η ίδια αρχέγονη ορμή που εμφυσά τη ρώμη του δικαίου στον αήττητο κριτή Σαμψών να κατακρημνίσει τυφλός και αλυσόδετος τους κίονες του ναού των Δαγών μαζί με τους δεσμώτες του˙ η ίδια πυρογενής έκσταση στην οποία περιέρχεται, με άγνωστα ιερά φίλτρα, αφιονισμένη η Πυθία».
Ο κ. Κοροβίνης, αφού ανέγνωσε και το εισαγωγικό σημείωμα που υπογράφει στην έκδοση, παρουσίασε μερικά αποσπάσματα από το κορυφαίο λογοτεχνικό έργο του Στρατή Τσίρκα, «Ακυβέρνητες πολιτείες» και συγκεκριμένα από το μυθιστόρημα «Αριάγνη», που εντοπίζονται σχετικές αναφορές με τα θρησκευτικά δρώμενα που αποτυπώνονται στο Λεύκωμα. Σημειωτέον πως αποσπάσματα από την «Αριάγνη» ερανίζονται και στο Λεύκωμα του κ. Μαραγκούλη, ο οποίος «συνομιλεί» με τον Στρατή Τσίρκα, και μάλιστα στην εκδήλωση μοιράστηκε και στιγμές από τότε που επισκέφθηκαν την οικία του στο Κάιρο, από κοινού με τον αείμνηστο Κωστή Μοσκώφ και την αδελφή του Τσίρκα –η οικία δεν ανήκε πλέον στην οικογένεια. Αναφέρθηκε συγκινημένος και στη βαθιά επιθυμία του Μοσκώφ –«χάρη στη δράση του οποίου διασώθηκε η οικία του Καβάφη», όπως ανέφερε–, να διασωθεί και η οικία του Τσίρκα και να μετατραπεί σε πολιτιστικό χώρο, με τη συνδρομή της ελληνικής πολιτείας, κάτι που τελικά δεν ευοδώθηκε. Από εκείνο το σπίτι λοιπόν και ο Τσίρκας βίωσε την «πραγματική» Αίγυπτο, όπου είχε θέα και σε μαουάλεντ.
Μετά και τα αποσπάσματα από τον Τσίρκα, η κ. Βασιλική Γκράτζιου ανέγνωσε το «Αλεξανδρινό κουαρτέτο» του Λώρενς Ντάρελ και ο κ. Μαραγκούλης ανέγνωσε τμήματα από τη μελέτη του Άραφα Άμπντου Άλυ, «Τα μαουάλεντ της ευλογημένης Αιγύπτου: Από το χτες στο σήμερα». Με αφορμή αυτήν την ανάγνωση, μοιράστηκε στη συνέχεια ιστορίες από την παραμονή του στην Αίγυπτο, την επιθυμία του να παρακολουθήσει αυτά τα «κρυφά» δρώμενα, την εμπειρία του από τη «συμμετοχή» σε αυτά και τα συναισθήματά του. Κατέθεσε, έτσι, βιωματικά τον δικό του τρόπο προσέγγισης, προσπαθώντας να βρίσκεται «μέσα» στα δρώμενα και ως αόρατος παρατηρητής και ταυτόχρονα ως συμμετέχων. «Ήθελα να νιώθω αόρατος», είπε, «όμως ο ενθουσιασμός μου για το πρωτόγνωρο βίωμα με έκανε μέρος αυτών των τελετουργιών· και αυτό συνεχίστηκε στα επόμενα και τα μεθεπόμενα».
Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με συζήτηση και στοχασμό γύρω από το βλέμμα, την ψυχή, την αισθαντικότητα και άλλα πολλά.
—Θερμές ευχαριστίες στον κ. Θωμά Γκινούδη για τη φωτογραφική κάλυψη της εκδήλωσης και την παραχώρηση των φωτογραφιών που δημοσιεύονται στο παρόν.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
