Ο Ξανθιωτης Γιωργος Αποστολιδης για τον Μανολη Αναγνωστακη
Στο πλαίσιο των Γιορτών Παλιάς Πόλης της Ξάνθης, στις 3 Σεπτεμβρίου 2025, σε συνεργασία με τον Σύλλογο για την προστασία και την αναβίωση της παλαιάς Ξάνθης, με τη συνδρομή ποίησης και μουσικής του Μάνου Χατζιδάκι και του Μίκη Θεοδωράκη, που φέτος γιορτάζουν τα εκατό χρόνια από τη γέννησή τους, παρουσίασα την εκδήλωση «Ο Μάνος και ο Μίκης περιδιαβαίνουν την Παλιά Πόλη».
Το 2025 είναι το έτος που, κατά μια περίεργη συγκυρία, οι τρεις μεγάλοι δημιουργοί, συμπεριλαμβανομένου του Μανόλη Αναγνωστάκη, συμπλήρωσαν έναν αιώνα από τη γέννησή τους. Και οι τρεις έχουν ρίζες κρητικές και των τριών τα ονόματα αρχίζουν από Μ: Μάνος, Μίκης, Μανόλης. Γεννήθηκαν το 1925, ο Μάνος Χατζιδάκις στις 23 Οκτωβρίου στην Ξάνθη, ο Μίκης Θεοδωράκης στις 29 Ιουλίου στη Χίο και ο Μανόλης Αναγνωστάκης στις 9 Μαρτίου στη Θεσσαλονίκη. Λίγους μήνες διαφορά μεταξύ τους, μεγαλύτερος ο Αναγνωστάκης και μικρότερος ο Μάνος.
Με την ευκαιρία της εκδήλωσης, αναφέρθηκα και στον Γιώργο Αποστολίδη, που γνώριζε και τους τρεις μεγάλους δημιουργούς. Παραθέτω το σχετικό απόσπασμα της εισήγησής μου:
«Ο Ξανθιώτης δικηγόρος και αγωνιστής Γιώργος Αποστολίδης (1926-2022) γνώριζε και τους τρεις άνδρες που τιμούμε σήμερα. Στο βιβλίο του “Προσωπικές Αναμνήσεις από τον εικοστό αιώνα” (β΄ έκδοση, Ξάνθη 2010, τυπωμένο στην “Τελεία και Παύλα”, με πλούσιο φωτογραφικό υλικό), μιλά για τον Μάνο, περιγράφοντας μια φωτογραφία τους του 1932 στο Κιρέτσιλερ (σε εκδρομή του Δικηγορικού Συλλόγου), όπου παιδάκια είναι ο Μάνος, η αδελφή του Μιράντα και ο Γιώργος. Μιλά, επίσης, για τον Μίκη Θεοδωράκη και το έργο του “Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού”. Τέλος, αναφέρεται και στον Μανόλη Αναγνωστάκη, με τον οποίο είχαν στη Θεσσαλονίκη ιδιαίτερες σχέσεις, όντας το 1948 συγκατηγορούμενοι στην υπόθεση των 69 Επονιτών Θεσσαλονίκης, καταδικάστηκαν σε θάνατο και αργότερα αμνηστεύθηκαν».
Ο αείμνηστος αγωνιστής Γιώργος Φ. Αποστολίδης
Στο ακόλουθο κείμενό μου, θα παρουσιάσουμε όσα αναφέρει ο Αποστολίδης στις «Προσωπικές Αναμνήσεις», αφού πρώτα συστήσουμε τον Ξανθιώτη δημιουργό. Ο Γιώργος Φ. Αποστολίδης γεννήθηκε στην Ξάνθη το 1926, από γονείς Ανατολικοθρακιώτες. Στον μεσοπόλεμο έζησε στην Ξάνθη, στην κατοχή βρέθηκε στην Αθήνα και στη Βέροια, όπου εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ, στην απελευθέρωση και στον εμφύλιο ζει στη Θεσσαλονίκη, όπου δραστηριοποιείται στις τάξεις της νεανικής αντίστασης, όντας μαθητής και φοιτητής της Νομικής στη συνέχεια. Τότε, δικάστηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο, λόγω της συμμετοχής του στην ΕΠΟΝ. Φυλακίστηκε, αμνηστεύθηκε, τελείωσε τη νομική, επέστρεψε στην Ξάνθη, ενώ το 1958 και 1961 κατέβηκε στις εκλογές με την ΕΔΑ. Το 1964 διορίστηκε δικηγόρος στην Αθήνα και μια δεκαετία αργότερα, το 1974, απέκτησε πλήρη πολιτικά δικαιώματα. Έκτοτε, τον κέρδισε η μάχιμη δικηγορία και η αρθρογραφία υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Έφυγε από τούτη τη ζωή το 2022.
Οι τίτλοι των έξι κεφαλαίων του προαναφερθέντος βιβλίου του, «Προσωπικές Αναμνήσεις από τον εικοστό αιώνα», δείχνουν και το περιεχόμενό του:
1. Η οικογένειά μου στην Ανατολική Θράκη
2. Στην Ξάνθη του μεσοπολέμου
3. Κατοχή
4. Από την απελευθέρωση στον εμφύλιο
5. Επιστροφή στο Πανεπιστήμιο
6. Από τις εκλογές του 1961 μέχρι τη μεταπολίτευση του 1974.
Η χρησιμότητα του βιβλίου του Αποστολίδη είναι πολυεπίπεδη
Το βιβλίο του Αποστολίδη φρονώ ότι είναι ένα άριστο βοήθημα τοπικής ιστορίας, ειδικά για την Ξάνθη, γενικής και πολιτικής. Στη συνέχεια, θα αναφερθούμε σε δύο κεφάλαια που ξεχωρίζουν. Το τέταρτο κεφάλαιο του βιβλίου περιγράφει, κατά τη γνώμη μου, τη δυσκολότερη περίοδο του νέου ελληνισμού, που μας καθορίζει κι ως σήμερα, από την απελευθέρωση στον εμφύλιο. Με αντικειμενικότητα και ψυχραιμία, ο συγγραφέας δίνει τα στοιχεία και διατυπώνει κρίσεις. Σημειώνω την αναφορά του στον Μάνο Χατζιδάκι, που γράφει τη μουσική για τον θίασο των Ενωμένων Καλλιτεχνών και κινείται στον χώρο της Αριστεράς στα μεταπαλευθερωτικά χρόνια (βλ. σ. 113). Ο Αποστολίδης εντωμεταξύ είναι φοιτητής της Νομικής του ΑΠΘ, όπου δραστηριοποιείται πολιτιστικά πλέον στον χώρο της ΕΠΟΝ. Το 1948 συλλαμβάνεται και καταδικάζεται σε θάνατο για «αντεθνική δράση». Μέσα από το βιβλίο μαθαίνουμε πολλά για τη ζωή στο Επταπύργιο. Εξαιρετικά ενδιαφέροντα είναι από δω και πέρα και τα στοιχεία που αναφέρονται στον Μανόλη Αναγνωστάκη, συγκρατούμενό του (βλ. σ. 129 κ.εξ.). Στις σελίδες του βιβλίου πληροφορούμαστε για τη δίκη τους, τη θανατική καταδίκη, τον εγκλεισμό και το 1950, για την απελευθέρωσή τους, ύστερα από αμνήστευση.
Το έκτο και τελευταίο κεφάλαιο αναφέρεται στο διάστημα 1961-1974. Είναι τα δύσκολα χρόνια, μετά τις εκλογές βίας και νοθείας. Είναι η δικτατορία και η μεταπολίτευση. Ο συγγραφέας, ασκούμενος στην αρχή, ενεργών δικηγόρος μετά, μας πληροφορεί για πρόσωπα και γεγονότα. Αναφέρω πάλι τη σχέση του με τον Μανόλη Αναγνωστάκη (σ. 193), με τον Αλέξανδρο Αργυρίου (σ. 194) και τον Σήφη Νικολαΐδη (σ. 197).
Ο Γιώργος Αποστολίδης, στενός φίλος του Αναγνωστάκη μέχρι το τέλος
Ακολούθως, θα περιοριστούμε στα σχετικά με τον Μανόλη Αναγνωστάκη. Tην 1η Απριλίου του 2016, στην εφημερίδα «Εμπρός», ο Χάρης Διαφωνίδης, σε σχετικό άρθρο του με τίτλο «Γιώργος Αποστολίδης: Μια ζωντανή ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα», ανάμεσα στα άλλα, γράφει:
«Ο Γιώργος Αποστολίδης υπήρξε ως το τέλος (2005) στενός φίλος του Αναγνωστάκη, όπως άλλωστε βεβαιώνει το γεγονός ότι είναι το πρόσωπο που αναφέρεται πιο συχνά στα ποιήματά του. Η φιλία τους άρχισε από τη δίκη και μετά, αφού ο Μανόλης Αναγνωστάκης κλήθηκε να απολογηθεί μετά τον Γιώργο Αποστολίδη, δηλώνοντας και αυτός ότι η ιστορία θα κρίνει τον αγώνα της Αριστεράς. “Θα έλεγα ότι μας χαρακτήριζε πάντα μια κριτική στάση απέναντι στην πολιτική γραμμή της επίσημης Αριστεράς, ήμασταν από τότε αναθεωρητές. Ο Μανόλης δεν υπήρξε ποτέ σταλινικός. Θέλαμε όμως κι εμείς να βγούμε στο βουνό. Με τις διώξεις της Δεξιάς, μετά τη Βάρκιζα, δεν κάναμε κριτική για την ακολουθούμενη πολιτική της Αριστεράς, ήμασταν υποχρεωμένοι εκ των πραγμάτων να προσπαθήσουμε να αμυνθούμε όσο μπορούσαμε απέναντι στο κύμα των διώξεων. Στη Θεσσαλονίκη, ας πούμε, σκοτώθηκαν και εκτελέστηκαν πολλοί σύντροφοί μας, ήταν επόμενο να μας ενδιαφέρει το πώς θα αντιμετωπίζαμε αυτήν την κατάσταση, δεν μας απασχολούσαν ιδεολογικά θέματα. Εμένα, τουλάχιστον, τα ποιήματα του Μανόλη εκείνης της περιόδου δεν με απασχόλησαν. Μετά τη φυλακή με συγκλόνισε ‘Η Συνέχεια 3’, που αναφερόταν στην ιστορία της φυλακής. Η συλλογή αυτή είναι συγκλονιστική, τουλάχιστον για μας που περάσαμε αυτήν τη δοκιμασία”».
Θα παρακολουθήσαμε στη συνέχεια, συνοπτικά, κάποιες σελίδες του βιβλίου, που σχετίζονται με τον Αναγνωστάκη:
—Σύλληψη και καταδίκη
«Μια μέρα, στο σαλόνι του ισογείου, όπου και το κελί μας, είχε έρθει ένας κουρέας, ο οποίος κούρευε και ξύριζε κρατούμενους, όταν κάποια στιγμή άκουσα τη φωνή του Μανόλη Αναγνωστάκη, τον οποίο και είδα καθισμένο να κουρεύεται, από το παραθυράκι του κελιού, που όπως έμαθα σε λίγο, είχε συλληφθεί, όπως και εγώ, στις 14 Αυγούστου 1948. Ο Αναγνωστάκης, φοιτητής τότε της Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο, ήταν υπεύθυνος της ΕΠΟΝ στη Σχολή του και από τα λίγα μέλη της παράνομης ΕΠΟΝ που συναντούσα σε παράνομες συνεδριάσεις» (σ. 129).
Στις επόμενες σελίδες, περιγράφεται αναλυτικότερα η ζωή στο Επταπύργιο, με τον Αποστολίδη επίσης να αναγκάζεται να κουρευτεί και να ξανασυναντά τον Αναγνωστάκη τις επόμενες ημέρες (σ. 135).
—Η Δίκη της ΕΠΟΝ
Στις αρχές του 1949 έγινε η δίκη 69 κατηγορουμένων. Στις σελίδες του βιβλίου δίνονται λεπτομέρειες για τη διεξαγωγή της δίκης. Στις 19 Ιανουαρίου βγήκε η καταδικαστική απόφαση, σύμφωνα με την οποία είχαν καταδικαστεί σε θάνατο 6 κατηγορούμενοι, μεταξύ των οποίων και ο Αποστολίδης και ο Αναγνωστάκης. Οι δύο άνδρες έμειναν φυλακισμένοι περισσότερο από έναν χρόνο, «μέχρι τη μέρα που μάθαμε ότι το Συμβούλιο Χαρίτων μετέτρεψε την ποινή μας σε ισόβια δεσμά» (σ. 143). Οι δυο τους αποφυλακίστηκαν την προπαραμονή Χριστουγέννων του 1950.
—Στο Επταπύργιο, μετά την καταδίκη
«Φαίνεται ότι αυτήν την περίοδο ο Μανόλης εμπνεύσθηκε το ακόλουθο ποίημά του, που μου το “΄δώρισε”, και το οποίο θεωρώ απ’ τα καλύτερά του» (σ. 149-150).
Τώρα…
Γ.Α.
Τώρα
Κι ίσως να ’ναι μονάχα μια στιγμή
—Ακόμα μια στιγμή τι θα προσθέσει;—
Νιώθεις ακόμα πιο σκληρά πιο πονεμένα
Τις πληγές των πραγμάτων που αγαπούσες
Χωρίς καμιά καμιά πια φρεναπάτη.
Φεύγουμε κι ίσως γελαστήκαμε στο τέλος
Ίσως να μείναμε στο τέλος πάλι μόνοι
Τώρα που πια δε θέλεις δρόμο να γυρίσεις.
Μ’ αν πρέπει τώρα να πεθάνουμε, το ξέρεις,
Πρέπει γιατί αύριο δε θα ’μαστε πια νέοι.
—Στα μετεμφυλιακά χρόνια…
Και κατά τα μετεμφυλιακά χρόνια υπήρχε επικοινωνία του Γιώργου Αποστολίδη με τον Μανόλη Αναγνωστάκη. Ο Γιώργος παρακολουθούσε την ποιητική πορεία του Μανόλη. Κατά την επταετία της Χούντας, ο Αποστολίδης δραστηριοποιείται στην Αθήνα, ενώ το 1970 εκδίδονται τα «Δεκαοκτώ Κείμενα». «Μεταξύ των κειμένων ήταν και δώδεκα ποιήματα του Μανόλη Αναγνωστάκη, με τον τίτλο “Ο ΣΤΟΧΟΣ”. Σ’ ένα απ’ αυτά, με τον τίτλο “Νέοι της Σιδώνος, 1970”, με θυμήθηκε στον τελευταίο του στίχο: “Μας γέρασαν προώρως Γιώργο, το κατάλαβες;”»(σ. 193).
Μετά την πτώση της Χούντας, στη «ΣΥΝΕΧΕΙΑ3»,ο Μανόλης Αναγνωστάκης αναφέρει τον Γιώργο Αποστολίδη στο ποίημά του «Όλα τα πρόσωπα…», στον τελευταίο στίχο: «Έλα Γιώργο — βάλε στη θήκη το μαχαίρι». Κι ο Γιώργος συμφωνεί με τη σύστασή του (σ. 197).
Ξάνθη, 21 Σεπτεμβρίου 2025
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
