Θανασης Κουγκουλος: «Η Κομοτηνη θα πρεπει να σκεφτει πως να αναδειξει περισσοτερο τον Βιζυηνο, αλλα και το υλικο που υπαρχει “στα χερια” της»
Στην Δημοτική Βιβλιοθήκη της Κομοτηνής δίνουν «ραντεβού» σήμερα η ΚΟΙΝΣΕΠ «Κομοτηνή εν Δράσει», οι εκδόσεις Υψικάμινος, το Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, το ΠΜΣ «Πολιτισμικές Σπουδές: Νέος Ελληνισμός και Βαλκάνια» του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του Δ.Π.Θ., ο Παρατηρητής της Θράκης και το Βιβλιοχαρτοπωλείο Δημοκρίτειο με την αφορμή της παρουσίασης του βιβλίου του Επίκουρου Καθηγητή του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας κ.Θανάση Κούγκουλου «Μελέτες για τον Γ. Μ. Βιζυηνό και το θρακικό συγκείμενο των διηγημάτων του».
Πρόκειται για το δεύτερο συγγραφικό δημιούργημα, «προϊόν» έρευνας και μελέτης, του κ.Κούγκουλου, σχετικό με τον σπουδαίο Θρακιώτικη λογοτέχνη μετά και το «Η αναπαράσταση του γενέθλιου τόπου στα διηγήματα του Γ. Μ. Βιζυηνού» που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις «Παρατηρητής της Θράκης», γεγονός που όπως επεσήμανε ο ίδιος μιλώντας το πρωί της Τρίτης, 4 Μαρτίου, στο «Ράδιο Παρατηρητής 94fm» αποδεικνύει πως η ενασχόλησή του με τον Βιζυηνό αποκτά μόνιμα χαρακτηριστικά.
Ο ίδιος αναφέρθηκε αναλυτικά στο περιεχόμενο του νέου του βιβλίου, αλλά και στην ανάγκη η Κομοτηνή, να αξιοποιήσει αποτελεσματικά τον «πλούτο» του έργου του Βιζυηνού.
Ο λόγος στον ίδιο…
«Ο Βιζυηνός μπορεί να ξεπεράσει την εποχή του και να παραμείνει ανοιχτός, προς διάλογο με νέους αναγνώστες»
ΠτΘ: κ.Κούγκουλε, ο Βιζυηνός εξέφραζε πάντα αυτή την «εξωτερική τρικυμία», υπό την έννοια της κοινωνίας, στην οποία ζούσε και την οποία βίωνε και την εκφράζει ακόμα και σήμερα…
Θ.Κ.: Έχετε απόλυτο δίκιο. Έτσι κι αλλιώς η λογοτεχνία, στην πραγματικότητα, μπορεί να εκφράζει πολλαπλώς τόσο τις «εξωτερικές τρικυμίες», δηλαδή την κοινωνική, πολιτική ή πολιτισμική διάσταση, το συγκείμενο που λέμε με όρους σημειωτικής, μέσα στην οποία παράγεται, όσο βέβαια και βαθύτερα ζητήματα, δεδομένου βέβαια ότι η λογοτεχνία εκ των πραγμάτων επικοινωνεί με την εποχή της, άρα με τα τρέχοντα ζητήματα. Ο Βιζυηνός είναι μία τέτοια περίπτωση, μπορεί να ξεπεράσει την εποχή του και να παραμείνει ανοιχτός, προς διάλογο με νέους αναγνώστες, καθώς μεταφέρει και ζητήματα τα οποία – ίσως πολύ περισσότερο σε μια άλλη εποχή- απασχολούν μια άλλη κοινωνία. Αυτό θα έλεγε κανείς ότι συμβαίνει με τον Βιζυηνό, ακριβώς γιατί κανείς αναγνώστης, τουλάχιστον κανείς ερασιτέχνης αναγνώστης, δεν τον απασχολεί να διαβάζει τον Βιζυηνό με όρους του 19ου αιώνα και το τι συνέβαινε εκεί, ποιο ήταν το πολιτικό κλίμα ή ποιο ήταν το πολιτισμικό κλίμα. Άρα βρίσκει πράγματα που συνδέονται με την σύγχρονη σκέψη και αναζήτηση, με τα σύγχρονα διλήμματα, όπως είναι τα ζητήματα ταυτότητας φύλου, τα σύνορα ανάμεσα στο «εγώ» και το «εμείς», στην προσέγγιση του άλλου, κλπ. Η ενασχόλησή μου με τον Βιζυηνό έχει οδηγηθεί σε μια μονιμότητα. Είναι το δεύτερό μου βιβλίο για τον Βιζυηνό. Σε αυτό επιστρέφω, στον τόπο μιας βαθιάς μελέτης, ενός συμπατριώτη μας, στα τέλη του 19ου αιώνα, που έχω τη βεβαιότητα ότι έχει κερδίσει επάξια μια θέση στα ευρωπαϊκά γράμματα.
ΠτΘ: Πρόκειται για πέντε διαφορετικές μελέτες. Πείτε μας γι’ αυτές…
Θ.Κ.: Τα πέντε αυτά ομόκεντρα μελετήματά μου – το τελευταίο μάλιστα είναι προϊόν κοινής συγγραφής με τον καθηγητή Λαογραφίας του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας και Κοσμήτορα της ΣΚΑΣ κ.Μανόλη Βαρβούνη – είναι η συνέχεια της μελέτης μου μετά το βιβλίο μου «Η αναπαράσταση του γενέθλιο τόπου στα διηγήματα του Γ.Μ.Βιζυηνού», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις του Κέντρου Βυζαντινών Νεοελληνικών και Κυπριακών Σπουδών της Γρανάδας και την διανομή στην Ελλάδα έχει ο «Παρατηρητής της Θράκης». Με άλλα λόγια θα έλεγε κανείς ότι απλώς είναι το δικό μου ερευνητικό στίγμα σε σχέση με ζητήματα που εξακολουθούν να με απασχολούν για τον Βιζυηνό και το έργο του. Οι πέντε αυτές μελέτες επιστρέφουν και αυτές στη Θράκη. Όχι όμως με την έννοια της παρουσίας της Θράκης μέσα στο έργο του, αλλά πολύ περισσότερο της παρουσίας της Θράκης, ως ένας χώρος ο οποίος ανανεώνει το υλικό μας, και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να «δούμε» τον Βιζυηνό. Οι δυο πρώτες μελέτες στην πραγματικότητα συνδέονται με ίχνη του Βιζυηνού, με αρχειακό υλικό του που βρίσκεται ή εντοπίστηκε στην ευρύτερη Θράκη, συμπεριλαμβανομένης και της Κωνσταντινούπολης.
Ειδικότερα το πρώτο μελέτημα «Ίχνη του Βιζυηνού στη βιβλιοθήκη του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου της Αδριανουπόλεως», συνδέεται με αφιερώσεις του Βιζυηνού που βρέθηκαν στην βιβλιοθήκη του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Αδριανουπόλεως, η οποία «ακολούθησε» τους πρόσφυγες, μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, βρέθηκε στην Αθήνα, στη συνέχεια στη Θεσσαλονίκη και τα τελευταία χρόνια στην Ορεστιάδα. Εκεί σώζονται κάποια βιβλία του Βιζυηνού από την εποχή που ο ίδιος ήταν εν ζωή, και τα οποία χαρίζει – αρκετά από αυτά με αφιερώσεις -, στον καθηγητή του, στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, στη μέση εκπαίδευση δηλαδή, αλλά και μετέπειτα επιβλέποντα της διατριβής του στο πανεπιστήμιο Αθηνών, τον Χρήστο Παπαδόπουλο, ο οποίος είναι Αδριανουπολίτης. Το μελέτημα αυτό, εκτός από το γεγονός ότι παρουσιάζει ένα αρχειακό υλικό το οποίο βρίσκεται στη Θράκη, για τον Βιζυηνό, λύνει οριστικά και το ζήτημα της βιβλιογραφίας σχετικά με τη σχέση του Βιζυηνού με τον Χρήστο Παπαδόπουλο, η οποία ήταν εξαιρετικά αγαστή.
Το δεύτερο μελέτημα συνδέεται με την ανακάλυψη μιας αγγελίας τους Βιζυηνού για να εκδώσει τα βραβευμένα ποιήματα του Βουτσιναίου διαγωνισμού του 1876, της δεύτερης δηλαδή βράβευσής του από τους πανεπιστημιακούς διαγωνισμούς στην Αθήνα. Η απόπειρα αυτής της έκδοσης – η οποία δεν έγινε ποτέ – ήταν γνωστή στη βιβλιογραφία μέσω ενός γράμματος του Βιζυηνού στον δάσκαλό του, τον Τανταλίδη, αλλά και κάποιων αναφορών σε αθηναϊκές εφημερίδες, αλλά βρέθηκε για πρώτη φορά ολόκληρη η αγγελία αυτή που ξεκαθαρίζει ακριβώς αυτή την εκδοτική υπόθεση για τον Βιζυηνό, στην εφημερίδα «Νεολόγος» της Κωνσταντινούπολης. Ταυτοχρόνως συζητούνται και άλλα ζητήματα όπως η σχέση του Βιζυηνού με την οικογένεια Καραθεοδωρή.
Η τρίτη μελέτη, συνδέεται με την πρόσληψη του Βιζυηνού μέσα από τις εφημερίδες «Το Βήμα» και «Τα Νέα» στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο ο Βιζυηνός από εθνικός ποιητής, γίνεται ένας υπερεθνικός πεζογράφος, ευρωπαϊκών διαστάσεων. Πώς και γιατί γίνεται αυτό, πώς συνομιλεί σχεδόν με όλες τις εκδοχές της σύγχρονης θεωρίας της λογοτεχνίας.
Τα άλλα δύο μελετήματα συνδέονται με αυτό που κυρίως ονομάζω «θρακικό συγκείμενο», όχι τόσο από την άποψη του χώρου, όσο από την άποψη κυρίως των ιστορικών, πολιτισμικών, αλλά και λογοτεχνικών στοιχείων. Το 4ο μελέτημα εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο αναπαρίσταται η Αδριανούπολη στην ελληνική πεζογραφία του 19ου αιώνα και συνεξετάζει αυτή την αναπαράσταση σε σχέση με τις λοιπές χρήσεις της Αδριανούπολης, μιας πολύ σημαντικής πόλης για τα δεδομένα όχι μόνο του θρακικού ελληνισμού, αλλά συνολικά για τα πληθυσμιακά δεδομένα των Βαλκανίων του 19ου αιώνα και το τελευταίο κείμενο που όπως είπα είναι προϊόν συν-συγγραφής με τον κ.Μανόλη Βαρβούνη, εξετάζει τις λατρευτικές αλληλεπιδράσεις χριστιανών και μουσουλμάνων στην λογοτεχνική Θράκη των Βιζυηνού, Κουρτίδη και Παπαχριστοδούλου, δηλαδή μαζί με άλλους δύο λησμονημένους, σε ένα βαθμό, σημαντικούς συγγραφείς.
«Αν όχι ανεξάντλητο το έργο του Βιζυηνού παραμένει με ορισμένα σκοτεινά σημεία»
ΠτΘ: Οι μελέτες αυτές συνοδεύονται από σπάνιο επεξηγηματικό εικονογραφικό υλικό και φωτογραφίες και δημοσιεύματα. Πόσο ανεξάντλητο είναι ακόμα το έργο του Βιζυηνού και σε αυτές τις αποτυπώσεις πώς διαχειριστήκατε αυτό το υλικό;
Θ.Κ.: Αν όχι ανεξάντλητο, το έργο του Βιζυηνού παραμένει με ορισμένα σκοτεινά σημεία. Αυτό που έχει ίσως ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως προς την εικονογράφηση του βιβλίου και σε σχέση με την Κομοτηνή, είναι ότι η φωτογραφία που κοσμεί το εξώφυλλο, προέρχεται από αρχειακό υλικό της Κομοτηνής. Είναι μια γνωστή μεν φωτογραφία, ήδη από την εποχή που ο Βιζυηνός είναι έγκλειστος στο Δρομοκαΐτειο, λίγα χρόνια πριν πεθάνει, αλλά είναι πρωτότυπη, με την έννοια ότι έχει εντοπιστεί η πρωτότυπη φωτογραφία που έστειλε ο ίδιος από την Γοτίγγη, το Γκέτινγκεν, στην μητέρα του. Πρόκειται για υλικό το οποίο υπάρχει στον Μορφωτικό Όμιλο Κομοτηνής, το οποίο αρχικά είχε εντοπίσει, κυρίως πληροφορίες για το υλικό αυτό, η κ.Τζένη Κατσαρή, και εν συνεχεία εντοπίστηκε από τη κ.Νάγια Δαλακούρα. Είναι δηλαδή αυτό το υλικό ή ένα μεγάλο μέρος του υλικού, το οποίο έχει εντοπίσει ο φιλόλογος κ. Μαρίνος Ξηρέας, όταν δίδασκε στην Κομοτηνή, το 1939 και εκεί έτυχε να διδάσκει μαθητές – συγγενείς του Βιζυηνού που ήρθαν με την προσφυγιά. Κυρίως τα παιδιά της γυναίκας του αδελφού του, του Μιχαήλου. Οπότε από αυτήν την άποψη έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και αυτό και νομίζω ότι ίσως συμπληρώνει και το παζλ του αρχειακού υλικού το οποίο υπάρχει στη Θράκη με επίκεντρο την Κομοτηνή. Από την άλλη μεριά θα έλεγε κανείς, βάζει και την Κομοτηνή σε ένα μεταίχμιο, στο γεγονός ότι πρέπει να σκεφτεί πλέον τι θα συμβεί με όλο αυτό το αρχειακό υλικό, πώς μπορεί να το αξιοποιήσει καλύτερα, πώς να προβάλει και να αναδείξει περισσότερο τον Βιζυηνό, αλλά και το υλικό που υπάρχει «στα χέρια» της.
Ψηφιακό μουσείο και έκθεση για τον Βιζυηνό και το έργο του
ΠτΘ: Ποια μπορεί να είναι η συνέχεια σε ερευνητικό και μελετητικό επίπεδο και με ποιον τρόπο ίσως θα μπορούσαμε και συλλογικά να αξιοποιήσουμε αυτό το υλικό ως κοινωνία;
Θ.Κ.: Ήδη υπάρχει μια πρόταση η οποία έχει συζητηθεί με τον Δήμο Κομοτηνής και περιμένει χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ της Περιφέρειας, που αφορά στη δημιουργία ενός ψηφιακού μουσείου, αλλά και μιας έκθεσης που μπορεί να επισκέπτεται κανείς, στην Κομοτηνή. Με όλο αυτό το υλικό το οποίο ανέφερα, αλλά και πολύ περισσότερο ψηφιακά. Ταυτοχρόνως επιτέλους η δημιουργία μιας σύγχρονης βιβλιογραφίας Βιζυηνού, γιατί έχει σταματήσει στη δεκαετία του ’60, που θα αποδείξει ακριβώς και τον τρόπο με τον οποίο έχει προσληφθεί με αυτόν τον απίστευτο τρόπο με τον οποίο οι νεοελληνιστές όχι μόνο της Ελλάδας αλλά και των Βαλκανίων και του παγκόσμιου χώρου, προσλαμβάνουν, μελετούν και επανερμηνεύουν τον Βιζυηνό σήμερα. Ευελπιστούμε να προχωρήσει αυτή η συνεργασία με τον Δήμο Κομοτηνής και το Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, το οποίο εργαστήριο το οποίο θα έχει κάνει μια σειρά από δράσεις όπου η έδρα του, δηλαδή η Κομοτηνή, αλλά και η ευρύτερη περιοχή της Θράκης, αποτελεί πάντα βασική του σκέψη και έγνοια.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
