Νουαρ και πραγματικοτητα: Ο Μινως Ευσταθιαδης στην καρδια του εγκληματος

«Σκαρφαλώνοντας λέξεις»

«Αν αναζητήσουμε κάποτε την πορφυρογέννητη βασίλισσά μας, την πιο αγαπημένη απ’ όλες, στο πρόσωπο της ενοχής θα τη βρούμε. Η αθωότητα μπορεί να παίξει την αφελή ερωμένη της μιας βραδιάς, να φτιάξει κάνα παραμύθι. Μόνο, όμως, η ενοχή μπορεί να έχει διάρκεια. Μόνο αυτή είναι ικανή να ζωντανέψει και να διεγείρει τα πλήθη. Μόνο αυτή φέρνει τη βία. Γιατί μόνο αυτή τη δικαιολογεί. Ζήτω η γαμημένη βασίλισσα».

Ο Μίνως Ευσταθιάδης είναι συγγραφέας με σπουδές νομικής στην Αθήνα και στο Ανόβερο, ο οποίος έχει διανύσει αρκετά χιλιόμετρα περιπλανώμενος στους λογοτεχνικούς δρόμους που επέλεξε, ακολουθώντας τους ήρωές του, εντός κι εκτός Ελλάδας, από τη Γερμανία και τη Γαλλία μέχρι την Αφρική. Το λογοτεχνικό του έργο περιλαμβάνει μυθιστορήματα και θεατρικά έργα που έχουν αναγνωριστεί τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Μας συστήθηκε με την «Έξοδο» (εκδ. Ανατολικός, 2001) κι ακολούθησε το «Χωρίς γλώσσα» (εκδ. Καστανιώτης, 2004). Τα επόμενα τέσσερα μυθιστορήματά του «Το δεύτερο μέρος της νύχτας» (εκδ. Ωκεανίδα, 2014), «Ο δύτης» (εκδ. Ίκαρος, 2018), «Κβάντι» (εκδ. Ίκαρος, 2020) και τα «Σχέδια του χάους» (εκδ. Ίκαρος, 2022) έχουν ως πρωταγωνιστή τους τον ιδιωτικό ερευνητή, detective, Κρις Πάπας. Στο ενδιάμεσο, κάπου το 2012, γράφει το θεατρικό «Το Γεύμα» (εκδ. Ευρασία, 2012). Το έργο τιμήθηκε με το βραβείο Πρωτότυπου Θεατρικού Έργου της Εταιρείας «Θέατρο-Εργαστήριον» (ΕΘΕ) και μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, όπως αγγλικά, γερμανικά, γαλλικά και ουγγρικά.

Ο Μίνως Ευσταθιάδης έχει καθιερωθεί στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία ως ένας από τους πιο αξιόλογους εκπροσώπους του νουάρ μυθιστορήματος. Ειδικά τα έργα του «Ο δύτης» και «Κβάντι» ακολουθούν τη σκοτεινή αισθητική του κλασικού νουάρ, τόσο στη θεματολογία όσο και στην ατμόσφαιρα, γιατί όντως είναι διάχυτα η υπαρξιακή αγωνία, οι κυνικοί πρωταγωνιστές, η διαφθορά, αλλά και μια διαρκής αναζήτηση της αλήθειας μέσα σε έναν ηθικά ασαφή κόσμο. Στον «Δύτη» ο Μίνως Ευσταθιάδης αναδύεται σε μια φιλοσοφική αναζήτηση περισσότερο για έννοιες, όπως ο έρωτας κι ο θάνατος, αλλά κυρίως αναρωτιέται πόσο μπορεί να αντέξει την αλήθεια ο κάθε άνθρωπος και πώς η βία επιδρά στο άτομο. Οι ήρωές του είναι βασανισμένοι, ηθικά διφορούμενοι και παλεύουν με τις εσωτερικές τους συγκρούσεις. Από την άλλη, στο «Κβάντι», φτάνοντας μέχρι την Αφρική, αναδεικνύει κοινωνικά ζητήματα, όπως το δράμα των γυναικών της Αφρικής που πέφτουν θύματα του δουλεμπορίου λευκής σαρκός.

Θαρρώ ότι τα βιβλία του Μίνωα Ευσταθιάδη, με τη λιτότητα του ύφους τους και την ατμοσφαιρικότητά τους, δημιουργούν ένα κλίμα μυστηρίου μαζί με το αίσθημα της αλλοτρίωσης και της βαρβαρότητας των σύγχρονων κοινωνιών, που συναντάμε εν τη γενέσει τους και στη λογοτεχνία κλασικών συγγραφέων νουάρ, όπως ο Raymond Chandler. Κι αν ο επινοημένος από τον Chandler ντετέκτιβ Φίλιπ Μάρλοου πίστευε ότι «ο κόσμος μας είναι ένα διαχρονικό τσίρκο όπου έχεις πληρώσει εισιτήριο χωρίς να θέλεις και παραμένεις μόνιμος θεατής χωρίς να έχεις το δικαίωμα να φύγεις», ίσως ο Κρις Πάπας, ο ντετέκτιβ του Μίνωα Ευσταθιάδη (που διατρέχει τέσσερα από τα μυθιστορήματά του) να μας δείχνει ότι το σημερινό τσίρκο που βιώνουμε, όχι μόνο επιβίωσε στην πάροδο του χρόνου, αλλά το ρεπερτόριό του διανθίστηκε και με άλλα θεάματα, για να κρατά δέσμιο το φιλοθεάμον κοινό, που τρέφεται από τη βία. Γι’ αυτό και η στοχοπροσήλωση του συγγραφέα δεν είναι μόνο η εξιχνίαση των εγκλημάτων από τον ιδιωτικό ερευνητή του, αλλά η βαθύτερη εξερεύνηση της ανθρώπινης ψυχολογίας και των πιο σκοτεινών γωνιών της κοινωνίας. Έτσι, τα βιβλία του μάλλον αποκτούν ένα φιλοσοφικό υπόβαθρο, αφού εξετάζουν το έγκλημα ως κοινωνικό φαινόμενο. Και προφανώς κατατάσσονται σε αυτό το νέο είδος της αστυνομικής λογοτεχνίας, το οποίο μπορεί να αναδείξει σοβαρές κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές καταστάσεις.

Το τελευταίο βιβλίο του Μίνωα Ευσταθιάδη, με τίτλο «Σου γράφω από την κοιλιά του κτήνους», κυκλοφόρησε το 2024 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Πρόκειται για μια πραγματική υπόθεση, που είναι η εξής: Το 2022, ο συγγραφέας επισκέπτεται τη φυλακή υψίστης ασφαλείας του Στράουμπινγκ στη Γερμανία, για να συναντήσει έναν κρατούμενο, καταδικασμένο σε ισόβια για τη δολοφονία της πάμπλουτης και κοινωνικά ισχυρής θείας του, Σαρλότε Μπέρινγκερ. Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης, αποκαλύπτεται μια άγνωστη υπόθεση, που συνδέει την εξαφάνιση και δολοφονία της δεκάχρονης Ούρσουλα Χέρμαν το 1981 στο δάσος της βαυαρικής λίμνης Άμερ με τη δολοφονία της Μπέρινγκερ το 2006. Ο κατάδικος μετατρέπεται σε αφηγητή, ενώ ο συγγραφέας αναλαμβάνει τον ρόλο του ερευνητή, προκειμένου να φωτίσει τις δυο αυτές παράλληλες ιστορίες.

Αυτή είναι περίπου η υπόθεση του νέου μυθιστορήματος του Μίνωα Ευσταθιάδη, το οποίο μάλλον πολύ πιο ξεκάθαρα υπηρετεί το είδος του “true crime”, αφού αντλεί τις ιστορίες του από πραγματικά εγκλήματα. Έτσι, σε μεγάλα μέρη το μυθιστόρημα προσιδιάζει σχεδόν στο δημοσιογραφικό ρεπορτάζ, μια και οι αφηγήσεις βρίσκονται πάρα πολύ κοντά στα πραγματικά γεγονότα, ενώ στα κομμάτια που παρεισφρέει ο συγγραφέας-ερευνητής τότε κυριαρχεί ξεκάθαρα η αυτομυθοπλασία, η οποία διασώζει τη μυθοπλαστική αναγκαιότητα του λογοτεχνικού έργου (με καθαρά φιλολογικούς όρους). Όμως, στην πραγματικότητα το βιβλίο είναι λογοτεχνικό, αφού η αναδιήγηση μιας πραγματικής ιστορίας θα είναι πάντοτε μυθοπλασία, αρκεί να σκεφτούμε πως όσοι μπορεί να γίνουν αφηγητές ενός περιστατικού, τόσες θα είναι και οι ιστορίες που θα προκύψουν. Εξάλλου, ο συγγραφέας μας το είχε πει πολύ ξεκάθαρα στα «Σχέδια του χάους»: «Οι πραγματικές ιστορίες, από τη στιγμή που θα γραφτούν, μετατρέπονται σε φανταστικές. Και φυσικά το αντίστροφο». Στο χέρι του επιτήδειου συγγραφέα είναι να γεφυρώσει την απόσταση ανάμεσα στην αληθινή ιστορία και τη λογοτεχνικότητα.

Στο τελευταίο του μυθιστόρημα ο Μίνως Ευσταθιάδης στέκει σοβαρά προβληματισμένος απέναντι σε ερωτήματα που έχουν να κάνουν με το σύστημα απονομής δικαιοσύνης στη Γερμανία, μια προηγμένη ευρωπαϊκή χώρα, που αφαιρεί από τον καταδικασθέντα το δικαίωμα έφεσης και του επιβάλλει την εσχάτη των ποινών, χωρίς να λαμβάνει υπόψιν την περίπτωση δικαστικής πλάνης ή έλλειψης στοιχείων. Και προφανώς προεκτείνει τη σκέψη του/μας σε όσα συμβαίνουν σε χώρες που η δικαιοσύνη απονέμεται με συνοπτικές διαδικασίες και κατά το δοκούν. Και μας θέτει το ερώτημα πόσο το δίκαιο, ως κοινωνικό κατασκεύασμα, ως σύστημα, αδιαφορεί συχνά για το φυσικό δίκαιο του ανθρώπου.

Ακόμα, υποκλίνεται απέναντι στο σθένος ενός ανθρώπου που υπερασπίζεται αυτό το ελάχιστο, την αξιοπρέπεια και την προσωπική του αλήθεια, τη μηδαμινή δυνατότητα να κρατήσει ένα κομμάτι του εαυτού του αλώβητο από τη δίνη στην οποία μπορεί να περιέλθει κάποιος, ενός ανθρώπου που είναι «αθώος μέχρι αποδείξεως του εναντίου» και δεν του παραχωρείται το δικαίωμα της δίκαιης δίκης. Και μας θέτει και προ των ευθυνών μας, όταν βρισκόμαστε από τη μεριά της «σαρκοβόρας» κοινής γνώμης, που μαζί με τα ΜΜΕ και την «τυφλή» δικαιοσύνη μπορούν να μετατρέψουν τον αθώο σε εξιλαστήριο θύμα, προκειμένου να επέλθει και πάλι η «τάξη» και η «ησυχία», για να ζούμε με την ψευδαίσθηση ότι η δική μας τακτοποιημένη ζωούλα δεν κινδυνεύει κι ότι το κράτος δικαίου μπορεί να προστατέψει τα νόμιμα δικαιώματά μας, αρκεί να μη βρεθούμε τυχαία στη λάθος μεριά.

«Τρεις πραγματικοί γίγαντες στέκονταν τώρα στην ίδια πλευρά, ο ένας δίπλα στον άλλον: το κράτος, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και η κοινή γνώμη. Ποιος θα μπορούσε να παλέψει εναντίον τους; Ποιος θα τολμούσε να αμφισβητήσει την κρίση τους, τη συμπαγή υφή του τοίχου που είχαν τόσο υπομονετικά και επίμονα κατασκευάσει;»

Πόσο καφκικός εφιάλτης! Κάντε το εικόνα!

*Η Ρένα Σαμαρά-Μάινα είναι φιλόλογος, διοργανώνει και συντονίζει τη Λέσχη Φιλαναγνωσίας Κομοτηνής και επιμελείται τη ραδιοφωνική εκπομπή «Με αφορμή ένα βιβλίο», στην ΕΡΤ Κομοτηνής. Κείμενά της έχουν δημοσιευθεί σε διάφορους λογοτεχνικούς ιστότοπους. Ο τίτλος της στήλης, «Σκαρφαλώνοντας λέξεις», προέρχεται από τον στίχο του Γιώργου Σεφέρη, «σκαρφαλώνοντας λέξεις με μια ανεμόσκαλα».

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.