Το νομικο καθεστως των αιχμαλωτων πολεμου

«Οι κρατούμενοι του Γκουαντανάμο: Αιχμάλωτοι πολέμου, κοινοί εγκληματίες ή «κάτι άλλο»;» ήταν το θέμα της συζήτησης – σεμιναρίου που έλαβε χώρα το βράδυ της Τρίτης στην αίθουσα του Μεταπτυχιακού Προγράμματος του Τομέα Διεθνών Σπουδών της Νομικής, παρουσία του Επίκουρου Καθηγητή και καθηγητή στο μεταπτυχιακό Κωνσταντίνου Αντωνόπουλου. Ο μεταπτυχιακός φοιτητής Κωνσταντίνος Ντέλικος προσέγγισε το θέμα από την πλευρά του Δικαίου της Γενεύης, ανάλογα με τις συνθήκες σύλληψης και εμπόλεμης κατάστασης. Να σημειωθεί ότι η τέταρτη σύμβαση της Γενεύης προβλέπει για τους αμάχους πολίτες την προστασία της τιμής και της αξιοπρέπειας, την απαγόρευση των βασανιστηρίων και κάθε απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση, την απαγωγή ομήρων και τα αντίποινα, στοιχεία του νομικού πολιτισμού που δεν έγιναν σεβαστά από τις ΗΠΑ στη μακρόχρονη ιστορία της.

«Στην περίπτωση των διεθνών ενόπλων συρράξεων την προστασία των μάχιμων που συλλαμβάνονται από τον εχθρό ρυθμίζουν η τρίτη σύμβαση της Γενεύης του 1949 και το πρόσθετο πρωτόκολλο 1, ενώ για την προστασία των αμάχων ορίζουν η τέταρτη σύμβαση της Γενεύης του 1949 και το πρόσθετο πρωτόκολλο 1.

Η διάκριση ανάμεσα σε μάχιμους και αμάχους έχει γίνει για δύο λόγους: Πρώτον γιατί οι μάχιμοι αποτελούν νόμιμο στόχο ενώ οι άμαχοι όχι και δεύτερον γιατί οι μάχιμοι είναι αυτοί που δικαιούνται να λάβουν μέρος στις εχθροπραξίες και αν συλληφθούν υπάγονται στο καθεστώς αιχμαλώτων πολέμου σε αντίθεση με τους αμάχους που αν λάβουν μέρος σε εχθροπραξίες θεωρούνται παράνομοι μαχητές και δεν προστατεύονται ως αιχμάλωτοι πολέμου. Το άρθρο 4, επομένως, της τρίτης σύμβασης της Γενεύης ορίζει ποιοι και με ποιες προϋποθέσεις θεωρούνται μάχιμοι και κατά συνέπεια μπορούν να υπαχθούν στο καθεστώς αιχμαλώτων πολέμου ενώ σε περίπτωση αμφιβολίας προβλέπεται τεκμήριο προστασίας του συλληφθέντος ως αιχμαλώτου πολέμου μέχρι το καθεστώς του να προσδιοριστεί από αρμόδιο δικαστή».

Η προστασία των αιχμαλώτων πολέμου στηρίζεται στη λογική ότι δεν πρόκειται για εγκληματίες ή ομήρους, παρατήρησε ο κ. Ντέλικος, εξηγώντας ότι η σύλληψή τους έχει σαν στόχο την αποτροπή της επιστροφής τους στις δυνάμεις των αντιπάλων γι’ αυτό και θεωρούνται ελεύθεροι μετά τη λήξη των εχθροπραξιών. «Δεν επιτρέπεται επουδενί η θανάτωσή τους, η ποινική ή πειθαρχική τους δίωξη και η τιμωρία για το λόγο και μόνο ότι έλαβαν μέρος στις εχθροπραξίες. Απαγορεύεται επίσης η κακομεταχείριση των αιχμαλώτων πολέμου, οι οποίοι προστατεύονται από κάθε πράξη βίας ή εξευτελισμού, από κάθε προσβολή καθώς κι από την έκθεση στη δημόσια περιέργεια. Η απαγόρευση κακομεταχείρισης των αιχμαλώτων πολέμου είναι απόλυτη και δε μπορεί να παραβιαστεί με την επίκληση της κατάστασης ανάγκης, καθώς σε κάθε περίπτωση υπάρχει υποχρέωση σεβασμού του προσώπου και της τιμής του».

Ένα άλλο ενδιαφέρον σημείο σε σχέση με τους αιχμαλώτους πολέμου είναι ότι σε περίπτωση ανάκρισης δεν υποχρεούνται να δηλώσουν παρά όνομα, ημερομηνία γέννησης, βαθμό και σειρά. «Κάθε βασανιστήριο, σωματικό ή ψυχολογικό ή κάθε μορφής εξαναγκασμός με σκοπό την απόσπαση πληροφοριών απαγορεύεται. Μπορούν όμως να δικαστούν για αδικήματα που τέλεσαν πριν τη σύλληψή τους, όπως εγκλήματα πολέμου, από στρατιωτικό δικαστήριο εκτός κι αν η νομοθεσία του κράτους προβλέπει την αρμοδιότητα πολιτικών δικαστηρίων. Σε κάθε περίπτωση πρέπει να εφαρμόζονται οι αρχές της δίκαιης δίκης, όπως αυτές ορίζονται στο τρίτο τμήμα του τρίτου μέρους της σύμβασης για τους αιχμαλώτους πολέμου».

Ο κ. Ντέλικος εξήγησε στη συνέχεια ότι η τέταρτη σύμβαση της Γενεύης προστατεύει από την κακομεταχείριση τους αμάχους πολίτες που βρίσκονται είτε στα χέρια και το έδαφος ενός εχθρικού κράτους είτε αυτούς που είναι σε έδαφος υπό κατοχή. «Προβλέπει δε την προστασία της τιμής και της αξιοπρέπειας, την απαγόρευση των βασανιστηρίων και κάθε απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση, την απαγωγή ομήρων και τα αντίποινα. Οι άμαχοι που βρίσκονται σε έδαφος εχθρικού κράτους μπορούν να τεθούν σε περιορισμό εφόσον λόγοι ασφαλείας το επιτάσσουν. Στην περίπτωση αυτοί οι άμαχοι απολαμβάνουν ένα καθεστώς που μοιάζει εν πολλοίς με το καθεστώς των αιχμαλώτων πολέμου. Αμφισβητούμενο είναι το καθεστώς και η προστασία που παρέχεται σε όσους λαμβάνουν ενεργό μέρος σε εχθροπραξίες παρόλο που δεν υπάγονται στους μάχιμους».

Ο κ. Ντέλικος πρόσθεσε την άποψη που μεταφέρεται ότι το δίκαιο της Γενεύης δεν αφήνει απροστάτευτο κανένα πρόσωπο που συμμετέχει σε εχθροπραξίες. «Όσοι δεν εμπίπτουν στο καθεστώς των αιχμαλώτων πολέμου προστατεύονται από την τέταρτη σύμβαση της Γενεύης για τους αμάχους ως πρόσωπα που σε δεδομένη στιγμή και με οποιονδήποτε τρόπο βρίσκονται στα χέρια του εχθρού κατά τη διάρκεια σύρραξης ή κατοχής υπό τον όρο όμως ότι έχουν την ιθαγένεια κράτους που βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση με το κράτος που συλλαμβάνει. Οι υποστηρικτές αυτής της άποψης θεμελιώνουν ισχυρά τα επιχειρήματά τους, ενώ την παραπάνω άποψη έχουν υιοθετήσει τόσο η διεθνής επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού όσο και το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την Πρώην Γιουκλοσλαβία».

ΗΠΑ και νομικός πολιτισμός

Ο νομικός πολιτισμός επιτάσσει άλλα και άλλα αποφασίζει ο πολιτικός «πολιτισμός» των ΗΠΑ. Ο εισηγητής επεσήμανε ότι η αμερικανική κυβέρνηση δεσμεύεται από τις τέσσερις συμβάσεις της Γενεύης του 1949 και από τις συμβάσεις του εθιμικού δικαίου και πριν προχωρήσει στο κατά πόσο τηρήθηκαν οι συμβάσεις ανέφερε: «Σύμφωνα με το σύνταγμα των ΗΠΑ οι διεθνείς συμβάσεις αποτελούν τον ανώτερο νόμο της χώρας που υπερισχύει κάθε προηγούμενης διάταξης εσωτερικού διεθνούς δικαίου. Στις 7 Φεβρουαρίου 2002 ο πρόεδρος Μπους, μετά από μία περίοδο σχεδόν ενός μήνα αμφιταλάντευσης την οποία ενέτειναν τα υπομνήματα των νομικών συμβούλων και των υπουργών του, έλαβε τις τελικές του αποφάσεις σχετικά με το καθεστώς που θα έπρεπε να διέπει τους κρατουμένους στη βάση του Γκουαντανάμο. Αποφάσισε πρώτον τη μη εφαρμογή των συμβάσεων της Γενεύης στην περίπτωση των συλληφθέντων μελών της Αλ Κάιντα με την αιτιολογία ότι ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας δεν εμπίπτει στην έννοια των διεθνών ενόπλων συρράξεων, όπως αυτή ορίζεται στο κοινό άρθρο 2 των συμβάσεων της Γενεύης. Δεύτερον την εφαρμογή των συμβάσεων της Γενεύης στον πόλεμο που οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους διεξήγαγαν στο Αφγανιστάν κατά των Ταλιμπάν, παρόλο που θα μπορούσε – όπως υποστήριξε – σύμφωνα με το νόμο να αναστείλει την εφαρμογή των συμβάσεων της Γενεύης ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Αφγανιστάν.

Τρίτον τη μη εφαρμογή του κοινού άρθρου 3 των συμβάσεων της Γενεύης στην περίπτωση των μελών της Αλ Κάιντα και των Ταλιμπάν καθώς και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται περί διεθνών ενόπλων συρράξεων παρά το γεγονός ότι στην υπόθεση των στρατιωτικών και των παραστρατιωτικών ενεργειών εντός και κατά της Νικαράγουα το Διεθνές Δικαστήριο έκρινε ότι το κοινό άρθρο 3 εφαρμόζεται και στις περιπτώσεις των διεθνών ενόπλων συρράξεων.

Τέλος αποφάσισε τη μη απόδοση, παρά την εφαρμογή της σύμβασης της Γενεύης 3, στους κρατουμένους – μέλη των Ταλιμπάν του καθεστώτος αιχμαλώτων πολέμου για το λόγο ότι αποτελούν παράνομους μαχητές, αλλά ούτε και στα μέλη της Αλ Κάιντα αφού έναντι αυτών οι συμβάσεις της Γενεύης ούτως ή άλλως δεν τυγχάνουν εφαρμογής. Τέλος δεσμεύτηκε η μεταχείριση όλων των κρατουμένων να είναι ανθρώπινη και αξιοπρεπής σύμφωνη με τις αρχές του δικαίου της Γενεύης αλλά και με τις αξίες που ο αμερικανικός λαός μοιράζεται με πολλά ακόμη έθνη.

Το υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε την πρόθεση της κυβέρνησης να επιτρέψει στους εκπροσώπους του Ερυθρού Σταυρού να επισκεφθούν κάθε κρατούμενο προσωπικά».

Ο κ. Ντέλικος προχώρησε σε κάποια εύστοχα σχόλια επί των νομικών επιχειρημάτων που χρησιμοποιήθηκαν από την αμερικανική κυβέρνηση. «Η μάχη κατά της τρομοκρατικής οργάνωσης Αλ Κάιντα πράγματι δεν εμπίπτει στην έννοια της διεθνούς ένοπλης σύρραξης σύμφωνα με το κοινό άρθρο 2 των συμβάσεων της Γενεύης αφού η Αλ Κάιντα δεν είναι συμβαλλόμενο κράτος στις συμβάσεις αλλά μία μη κυβερνητική οργάνωση που αποτελείται από μέλη διαφόρων εθνικοτήτων ενώ και η απόφαση περί εφαρμογής των συμβάσεων της Γενεύης στην περίπτωση του Αφγανιστάν υπήρξε σωστή καθώς ο πόλεμος που έλαβε χώρα στο Αφγανιστάν συνιστά μια διεθνή ένοπλη στήρραξη».

Ο εισηγητής παρατήρησε ότι «την κριτική συγκέντρωσε η απόφαση περί μη αναγνώρισης των συλληφθέντων – μελών των Ταλιμπάν ως αιχμαλώτων πολέμου και μάλιστα χωρίς προηγουμένως να καθοριστεί το καθεστώς τους από αρμόδιο δικαστήριο όπως επιτάσσει το άρθρο 5 της σύμβασης της Γενεύης».

Το κοινό, μεταπτυχιακοί φοιτητές στην πλειοψηφία τους, παρακολούθησαν με ενδιαφέρον την εξέλιξη των επιχειρημάτων μέσα από τις διεθνείς συμβάσεις.

Μαρία Αμπατζή

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.