Απο την Γενεση στη Γενετικη

Όταν συζητούν ο Αντώνης Μανιτάκης, ο Γιάννης Σχινάς, ο Ευάγγελος Μουτσόπουλος, ο Γιάννης Πέτρου, αλλά και πλήθος άλλοι, επιστήμονες, νομικοί, βιολόγοι, θεολόγοι, γενετιστές, ανθρωπολόγοι, για τα μεγάλα και τα σημαντικά της ύπαρξης, ασφαλώς και τα πράγματα έχουν ενδιαφέρον. Όλα αυτά συνέβησαν στην Ξάνθη το παρελθόν Σαββατοκύριακο, σε ένα συνέδριο που οργάνωσε το Διεθνές Δημοκρίτειο Ίδρυμα και το Εργαστήριο Ανθρωπολογίας του Δ.Π.Θ. Τέθηκαν όλα στο τραπέζι του επιστημονικού διαλόγου, από την κλωνοποίηση, τους αρχαίους πολιτισμούς, τα μικρά και τα μεγάλα λάθη των επίσημων θρησκειών, τα παιχνίδια εξουσίας γύρω από τα ζητήματα αυτά, καθώς και τα μεγάλα ηθικά διλήμματα που θέτουν μπροστά μας οι μεγάλες ανακαλύψεις της γενετικής επιστήμης. Ένα καθόλα ενδιαφέρον συνέδριο, ανοιχτό στους ζωογόνους προβληματισμούς, που εκκινούν από το μακρινό χθες και βεβαίως αναρωτιούνται για το μέλλον του ανθρώπου… Οι διαξιφισμοί και οι αντιπαραθέσεις δεν έλειψαν, μιας και σε ένα διεπιστημονικό συνέδριο μοιραία θα υπάρξουν και οι διαφορετικές προσεγγίσεις πάντα πολύτιμες.
Την εισήγηση του Σταμάτη Σακελλίωνα στο εν λόγω Συνέδριο δημοσιεύει σήμερα ο ΠτΘ, περί Γένεσης και Γενετικής, καθώς άπτεται αυτού ακριβώς του ζητήματος της κατά τινά τρόπο επιχειρούμενης συμπόρευσης των γενετικών εξελίξεων με την ηθική, ακόμη και με την αισθητική θέαση του κόσμου και του εαυτού μας. Εξάλλου, το καλό και το κακό, η αξία και η απαξία ενυπάρχουν εκ φύσεως και πάντα στις πρακτικές και στις δράσεις μας … Η στάση μας είναι αυτή που κάνει τη διαφορά…

Mία δύσκολη συζήτηση στην Ελλάδα

«Αλλά ούτε η δεύτερη αθώωση είναι οριστική», είπε ο Κ., γυρνώντας το κεφάλι του πέρα με απογοήτευση. «Βεβαίως όχι», είπε ο ζωγράφος. Την δεύτερη αθώωση ακολουθεί η Τρίτη σύλληψη, την Τρίτη, αθώωση η τέταρτη σύλληψη, κ.ο.κ Αυτό είναι και το νόημα της φαινομενικής αθωώσεως»,
Φραντς Κάφκα «Η Δίκη».

Δεν εκκινώ τυχαία με το απόσπασμα αυτό του Κάφκα. Και τούτο γιατί έχω την εκτίμηση ότι η συζήτηση περί της Γένεσης και της Γενετικής σκιάζεται από το ίδιο το πλαίσιο που την στεγάζει. Ασφαλώς αν επιστήμονες διαφορετικών ειδικοτήτων συζητήσουν τα θέματα αυτά είναι πιθανόν να συμφωνήσουν. Ή ακόμα, ακόμα η διαφωνία τους δεν θα είναι αγοραία, τουναντίον μάλιστα θα είναι θεμιτή. Άλλωστε ακόμα και εάν έχουν διαφωνήσει αυτό δεν θα σημαίνει ότι ετέθησαν ζητήματα που ανατρέπουν το επιστημονικό consesus. Aν παραδείγματος χάριν ερωτήσετε έναν νουνεχή θεολόγο σχετικά με το ποιος και το πώς έγινε ο κόσμος θα πάρετε την απάντηση για το πρώτο, ότι τον κόσμο τον έκανε ο Θεός, αλλά ο τρόπος είναι το ζητούμενο. Αν πάλι ρωτήσετε τα περί της εξέλιξης, ο ίδιος νουνεχής άνθρωπος ούτε θα την αρνηθεί ούτε θα τρομάξει η σκιά του αν αποδειχθεί ότι κατάγεται από τον πίθηκο ή άλλο τι. Αν η ερώτησή σας είναι περισσότερο «αδιάκριτη», όσον αφορά στα ζητούμενα αυτά, και απαιτεί να μάθει ποια η άποψή του για την κλωνοποίηση, θέλω να πιστεύω ότι ο ίδιος ο νουνεχής άνθρωπος δεν θα δίσταζε να συμφωνήσει με τον νόμο που πριν λίγο καιρό ψηφίστηκε από την Ελληνική Βουλή. Ελάχιστη σημασία έχουν οι όποιες αποχρώσεις. Η διαφωνία μου, όσον αφορά στην παραγωγή ενός αντιγράφου μου, εδράζεται περισσότερο σε αισθητικούς λόγους και λιγότερο στους όποιους άλλους. Δεν θα μπορούσα να αντέξω σε καμία περίπτωση μία επανάληψη των λαθών μου ή των όποιων εκνευριστικών για μένα και για τους άλλους επιλογών μου. Άλλωστε, από τη στιγμή που επιστημονικά είναι δυνατή ακόμα και η κλωνοποίηση, ή έχει αναγνωσθεί σε μεγάλο βαθμό το γενετικό μας αλφάβητο, είναι αναπότρεπτη σε κάποιο βάθος χρόνου και η αξιοποίηση, θετική ή αρνητική, αυτών των επιτευγμάτων. Κανείς δεν μπορεί να λησμονήσει ότι, παρά τους αναγκαίους ηθικούς κανόνες, η παραβατικότητα θα υπάρξει. Κάθε σημαντική ανακάλυψη τροφοδότησε συζητήσεις για το δέον. Όμως το διακύβευμα της παρανομίας είναι πάντα ισχυρό. Και επειδή ακριβώς δεν ζούμε στην προ της πτώσεως του ανθρώπου κατάσταση, είμαι σίγουρος ότι και σήμερα θα βρεθούν εκείνοι που θα προσβάλλουν την ευρύτερη ηθική συμφωνία και θα θελήσουν να αντιμετωπίσουν τις σημαντικές αυτές κατακτήσεις της επιστήμης της γενετικής, μάλλον με πιο προσοδοφόρο τρόπο. Επομένως, ας έχουμε ως δεδομένο, ότι και τον πλέον δρακόντειο ηθικό νόμο να παρασκευάσουμε, οι παραβάτες του θα είναι το απαραίτητο συμπλήρωμά του. Από την άλλη μεριά, οι δρακόντειοι νόμοι δεν θα είναι τίποτε άλλο παρά ένα άλλοθι στην ανομία. Θα περιορίσουν την ελευθερία της επιστήμης αναμφίβολα. Έτσι η συζήτησή μας, δεδομένων πλέον των επιτευγμάτων, κινείται σε χώρους φιλοσοφικού και θεωρητικού στοχασμού.
Αυτού του είδους οι συζητήσεις δεν ευδοκιμούν ιδιαίτερα στην χώρα μας και τούτο γιατί υπάρχουν τα αήττητα ιδεολογικά στερεότυπα. Φαντάζομαι ότι οι βιολόγοι καθηγητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης θα υποδέχθησαν με σκεπτικισμό, ου μην και με κρυφή ειρωνεία, την απόφαση των αρμοδίων σύμφωνα με την οποία από την ύλη προς διδαχή στους μαθητές της τρίτης λυκείου εξαιρούνται τα κεφάλαια της εξέλιξης γενικώς και της εξέλιξης του ανθρώπου ειδικώς. Με λίγα λόγια, ο μαθητής που τελειώνει το Λύκειο ελάχιστα γνωρίζει για αυτά τα κεφαλαιώδη ζητήματα ή τουλάχιστον ελάχιστα πληροφορείται από το σχολείο του για αυτά τα ζητήματα. Ο λόγος της διαγραφής, σύμφωνα με τους αρμοδίους, είναι ο συνήθης… εξοικονόμηση ύλης. Ο καλόπιστος συζητητής αυτών των θεμάτων δεν θα ήθελε προδήλως να ερμηνεύσει αυτή τη περικοπή ως απόρροια ιδεολογικών αγκυλώσεων. Πλην όμως, ακόμα και να το θέλει, δεν του το επιτρέπει ο περίγυρος. Τα ιδεολογικά στηρίγματα ενός μεγάλου τμήματος της ελληνικής κοινωνίας είναι κατεξοχήν ανορθολογικά, θα έλεγα είναι περισσότερο μυθικά. Στο σημείο αυτό ακριβώς έγκειται και η δυσκολία της συζήτησης στη χώρα μας. Όπως προείπα, το επιστημονικά κατορθωτό θα εφαρμοστεί. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η διαδικασία είναι αυτόνομη και αυτόματη. Ο μέσος Έλληνας, ακροατής, θεατής, πολίτης είναι εδώ και χρόνους πολλούς εθισμένος σε συγκεκριμένη θεματογραφία, όσον αφορά αυτά ή συναφή ζητήματα. Το κυρίαρχο θρησκευτικό και συνάμα ιδεολογικό στερεότυπο είναι ανελαστικό. Ένα πρόσφατο παράδειγμα αυτής της ανελαστικότητας είδαμε προ ολίγων ημερών στην Θεσσαλονίκη. Οι αρχαιολόγοι έφυγαν από το συνέδριο συνοδευόμενοι από τα ΜΑΤ. Η «ύβρις» έναντι του Φιλίππου «τιμωρήθηκε». Ο εθνικός μύθος νίκησε. Ο επιστημονικός λόγος δεν «άντεξε» το «ηρωικό επιχείρημα» των «θιγομένων» υπερασπιστών του ανδρισμού του Φιλίππου. Δείγμα ασφαλές ότι στη χώρα μας δεν περνάνε τέτοια. Η αποθέωση της υπεροχής του εθνικού μύθου, ήταν και η καταλυτική παρέμβαση ενίων πολιτικών, οι οποίοι είδαν προβοκάτσια των εχθρών. Η προκρούστεια λογική, του ό,τι δεν ταιριάζει με τον μύθο μας κόβεται, ίσχυσε προ ετών όταν το βιβλίο της ιστορίας του ανθρώπινου γένους της πρώτης Λυκείου χάθηκε στην πυρά ή όταν φέτος οι πανεπιστημιακοί της Κρήτης διαμαρτυρήθηκαν έντονα, όταν το νέο βιβλίο της Ιστορίας της Γ΄ Λυκείου αποσύρθηκε, διότι ορισμένες αναφορές του δεν ταίριαζαν με τον εθνικό μύθο. Αν αναφέρω τα ενδεικτικά αυτά παραδείγματα είναι για να δείξω ότι υπάρχει ένας κοινός τόπος που προικοδοτεί τον ανορθολογισμό και τη φοβία. Αυτός ο κοινός τόπος ενώνει όλα τα επιμέρους ιδεολογικά στερεότυπα και «διδάσκει» την «ανωτερότητα» σε όλα τα επίπεδα έναντι πάντων. Ο μέσος Έλληνας λοιπόν, επιμένω στα ενθάδε και δεν πηγαίνω στα εκείθε, ασφαλώς θεωρεί ότι ως ορθόδοξος Χριστιανός, αλλά και Έλλην, υπέρκειται. Άσχετο αν οι γνώσεις του και για τα δύο αυτά θέματα είναι περιορισμένες. Έχοντας την ασφάλεια του μύθου του μπορεί να κατακεραυνώνει τόσο τον Δαρβίνο, όσο και τους αρχαιολόγους στη Θεσσαλονίκη, επειδή ο πυρήνας της σκέψης είναι ο ίδιος. Τα θέματα που μας απασχολούν αναπότρεπτα αγγίζουν τις βεβαιότητες του εθνικο-θρησκευτικού μύθου. Δεν ξέρω αν κάποια στιγμή οι συζητητές τέτοιων θεμάτων χαρακτηρισθούν ως όργανα του διαβόλου, χαρακτηρισμός που αποδόθηκε σε άλλους ανθρώπους εσχάτως για άλλα ζητήματα, δεν ξέρω πάλι αν θα γνωρίζουμε απανωτές αθωώσεις, αλλά ποτέ οριστικές απαλλαγές. Έχω όμως πλέον εδραία την πεποίθηση ότι το πλαίσιο αυτών των συζητήσεων στενεύει. Οι ιδεολογικές ή καλύτερα οι ιδεοληπτικές συνιστώσες είναι όλο και πιο ισχυρές. Θα έλεγα αδυσώπητες. Γιατί το ζητούμενο δεν είναι απλώς μία επιστημονική ανακάλυψη και οι όποιες επιπτώσεις. Το ζητούμενο είναι η ιδεολογική επικυριαρχία. Όσοι πραγματικώς θέλουν να συζητήσουν με όρους ορθού κριτικού λόγου θα βρίσκουν συχνότερα αυτόν τον εθνικοθρησκευτικό μύθο μπροστά τους και ο λόγος τουs θα φαντάζει όλο και απόμακρος, όλο και πιο μοναχικός. Τα ηθικά ζητήματα που αναμφίβολα θα πρέπει να απασχολήσουν την κοινωνία και τα οποία μάς τα δημιουργούν οι ανακαλύψεις της γενετικής, μοιραία θα περάσουν σε δεύτερη μοίρα. Και τούτο γιατί και σε αυτά θα δούμε τον «εχθρό» που ετοιμάζεται με άλλο τρόπο να διαβεί την κερκόπορτα. Βεβαίως κάποιος θα μπορούσε να πει ότι και άλλες κοινωνίες έχουν αντιμετωπίσει με αφοριστικό τρόπο αυτά τα ζητήματα. Θα συμφωνούσα μαζί του. Αλλά θα συμπλήρωνα ότι ενθάδε οι μύθοι είναι εκείνοι που δίνουν τον τόνο στην συζήτηση.
Η εισήγησή μου δεν άπτεται σχολαστικώς του θέματος του συνεδρίου. Εκτιμώ όμως ότι έχει αξία και σημασία να ανοίξει μία συζήτηση για τις ιδεολογικές παραμέτρους και βεβαίως για την αιτία που το θηρίο του εθνικοθρησκευτικού μύθου είναι τόσο ισχυρό. Ταυτόχρονα μπορούμε και πρέπει να συζητήσουμε αν είναι δυνατή η ύπαρξη του ιδανικού τύπου ανθρώπου. Δεν ξέρω αν τεχνικώς αυτό μπορεί να γίνει. Αν δηλαδή η επιστήμη μπορεί επ’ άπειρον να προσφέρει τα ανταλλακτικά. Εκείνο όμως που θεωρώ δύσκολο είναι να συμφιλιωθούμε με την ιδέα ότι συνολικά ιδανικός άνθρωπος δεν θα υπάρξει. Γιατί ακόμα και στις πλέον ευνοϊκές συνθήκες οι ηθικές συγκρούσεις, η διαπάλη, οι αντινομίες και οι αντιφάσεις θα είναι παρούσες. Άλλωστε είναι γνωστό ότι ουδείς άγιος ήταν τέλειος. Τουναντίον αρκετοί ήταν εξόχως ατελείς. Ο ιδανικός τύπος ανθρώπου είναι μία παραμυθία που μπορεί να αποβεί και εξαιρετικά επικίνδυνη. Ήδη αυτό το γνωρίζουμε. Η συζήτηση για όλα αυτά ανοίγει και με αυτό το συνέδριο και είναι μία δύσκολη αλλά ενδιαφέρουσα συζήτηση
Η επιστήμη ούτε ουδέτερη είναι ούτε αποϊδεολογοποιημένη. Συμφωνώ με εκείνους που εκτιμούν ότι δεν υπάρχει ούτε ουδέτερη γνώση, ούτε ουδέτερη επιστήμη, ούτε ουδέτερο πανεπιστήμιο. Σε κάθε περίπτωση άλλωστε μπορώ να σας διαβεβαιώσω ότι δεν ξέρω με ποιον τρόπο ο Θεός έκανε τον κόσμο. Αλλά μπορώ να σας πω ότι σίγουρα έχει περισσότερο χιούμορ από πολλούς «υπερασπιστές του», γιατί επέτρεψε και την ύπαρξη του διαβόλου.

Σταμάτης Σακελλίων
Δρ. Θεολογίας

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.