Η μεταλλαγη της δυτικης δημοκρατιας

Στις αρχές του 20ου πρώτου αιώνα, η δημοκρατία βρίσκεται σε μια παράδοξη καμπή. Γι’ αυτή τη μεταδημοκρατία μιλά ο Κόλιν Κράουτς στο Βιβλίο«Μεταδημοκρατία», εκδόσεις ΕΚΚΡΕΜΕΣ, σελ. 205, Ε 17. Διαπλοκή, ιδιωτικοποιήσεις, απελευθέρωση των αγορών, παγκοσμιοποίηση, νέες τεχνολογίες, μεγέθυνση του τομέα των υπηρεσιών, ελαστικοποίηση των εργασιακών σχέσεων, λιτότητα, ανασφάλεια και ανεργία, αποδιοργάνωση του συνδικαλιστικού κινήματος, κρίση εμπιστοσύνης προς τους πολιτικούς, πολιτική αποξένωση των μαζών, αποϊδεολογικοποίηση, εξατομίκευση και life style, ασαφείς κοινωνικές ταυτότητες, μεσαίος χώρος, άμβλυνση των διαχωριστικών γραμμών, συναίνεση, σύγκλιση των μεγάλων κομμάτων κ.ά. Υπάρχει αλήθεια κάτι που να ενοποιεί και να ερμηνεύει όλα αυτά τα φαινόμενα της καθημερινότητας στις ύστερες νεωτερικές κοινωνίες; Σύμφωνα με τον συγγραφέα, ο κόσμος της μεταδημοκρατίας. Η ιδέα της μεταδημοκρατίας, όπως την επεξεργάζεται ο Κόλιν Κράουτς είναι ένα σύγχρονο δείγμα τέτοιας κατηγορίας. Η θεωρία του προσφέρει από τη μία έναν οδηγό ανάγνωσης του σημερινού κοινωνικού και πολιτικού σχηματισμού, συνθέτει από την άλλη ένα πλέγμα προτάσεων κριτικής και συνιστά άμεση πολιτική παρέμβαση. Ο Κόλιν Κράουτς θέλει να αμφισβητήσει τους ηγεμονικούς λόγους, να συμβάλει στη σύμπηξη νέων πολιτικών ταυτοτήτων και να ανοίξει συγκεκριμένες κατευθύνσεις δράσης για τους πολίτες.

Η πολιτική κλειστή υπόθεση ολίγων…

Η κατά Κράουτς μεταδημοκρατία αναφέρεται σε μια κυρίαρχη τάση μεταλλαγής των δυτικών δημοκρατιών. Ενώ πριν από λίγες ακόμη δεκαετίες οι πολίτες συμμετείχαν ενεργά και μαζικά στη διαμόρφωση της πολιτικής ατζέντας και απολάμβαναν μια ισχυρή δέσμη κοινωνικών δικαιωμάτων, κατά το τέλος του εικοστού αιώνα και τις αρχές του εικοστού πρώτου, η πολιτική γίνεται ξανά μια κλειστή υπόθεση ολίγων. Τα κοινωνικά πράγματα ελέγχονται σε μεγάλο βαθμό από μια οικονομική και πολιτική ολιγαρχία, που έχει αποκλείσει τα λαϊκά στρώματα από την ουσιαστική χάραξη πολιτικής, βάλλει κατά των πολιτικών ισότητας και αναδιανομής του πλούτου, χειραγωγεί με διάφορους μηχανισμούς τη μάζα των πολιτών και επιδιώκει το περαιτέρω αυγάτισμα του πλούτου της και την ενίσχυση της ηγεμονικής της θέσης. Στο Βιβλίο «Μεταδημοκρατία» τονίζεται ότι αυτό το πολιτικό και κοινωνικά μόρφωμα είναι μετα-δημοκρατικό με την έννοια ότι διατηρεί ακόμη ζωντανά τα ίχνη της δημοκρατικής πολιτικής, κυρίως σε επίπεδο δομών-διενέργεια εκλογών, εναλλαγή κυβερνήσεων, καθολικά συνταγματικά δικαιώματα των πολιτών. Παράλληλα, όμως, αίρει συστατικά στοιχεία της δημοκρατικής κοινωνίας, διολισθαίνοντας στη σφαίρα προδημοκρατικών και, γενικότερα, μη δημοκρατικών πολιτειών ανισότητας και ανελευθερίας, όπου δεν άρχει ο δήμος, αλλά ηγεμονικές μερίδες προνομιούχων. Αυτές συγκεντρώνουν στα χέρια τους τόσο τους υλικούς πόρους όσο και την πολιτική εξουσία της κοινωνίας. «Ενώ οι δομές», αναφέρει ο Κράουτς (σελ 61), «της δημοκρατίας διατηρούνται εν ζωή – και από ορισμένες απόψεις, μάλιστα, ενισχύονται- η πολιτική ζωή και η κυβέρνηση τίθενται σταδιακά υπό τον έλεγχο προνομιούχων στρωμάτων, όπως ακριβώς συνέβαινε και κατά την προδημοκρατική περίοδο• και ότι η εξέλιξη αυτή έχει αρνητικές συνέπειες για τα θέματα της ισότητας. Όσοι θεωρούν ότι τα προβλήματα της δημοκρατίας οφείλονται μόνο στα μέσα ενημέρωσης και τον αυξημένο ρόλο των συμβούλων επικοινωνίας [spindoctors] παραγνωρίζουν ορισμένες βαθύτερες διεργασίες που εξελίσσονται σήμερα».

Η δημόσια πολιτική ζωή στενά ελεγχόμενο θέαμα…

Ο Κόλιν Κράουτς αναφέρεται στην μετατροπή της δημόσιας πολιτικής ζωής σε ένα στενά ελεγχόμενο θέαμα. Οι ομάδες των επαγγελματιών επικοινωνιολόγων, δημοσκόπων και άλλων ειδικών συμβούλων πολιτικής τακτικής και χειραγώγησης παίζουν κυρίαρχο ρόλο. Οι ωραίες εικόνες, οι δημοφιλείς προσωπικότητες και οι διαφημιστικές εκστρατείες περνούν σε πρώτο πλάνο. Οι μεγάλες επιχειρήσεις των ΜΜΕ ασκούν εξέχουσα επιρροή τόσο στους πολιτικούς, μέσα από τον έλεγχο της εικόνας τους, όσο και στους πολίτες, μέσα από τον έλεγχο της πληροφόρησης και της δημόσιας διαβούλευσης. Η ατζέντα του δημοσίου διαλόγου κινείται σε στενά, προκαθορισμένα πλαίσια, ενώ οι αποφάσεις διαμορφώνονται εν πολλοίς πίσω από τα φώτα της δημοσιότητας, με διαπραγματεύσεις στο συνεταιρισμό των μεγάλων οικονομικών συμφερόντων, των πολιτικών ηγετών και των ανώτερων διοικητικών στελεχών, που μοιράζονται μεταξύ τους πόρους και προνόμια, περνώντας αβίαστα από εταιρικές θέσεις σε δημόσια οφφίκια, και αντιστρόφως. Στην άλλη όχθη της μεταδημοκρατικής εξίσωσης βρίσκεται το αδρανοποιημένο και κυνικό πλήθος.

Αυτή η μάζα ατόμων, απογοητευμένη, συλλογικά ανοργάνωτη και στραμμένη σε προσωπικές επιδιώξεις παρά σε κοινωνικά οράματα, συνθέτει τον απέχοντα όχλο της σύγχρονης δημοκρατίας• τον όχλο που αρκείται εν πολλοίς στο ρόλο του θεατή τηλεδικείων, του αντικειμένου έρευνας στις δημοσκοπήσεις, του περιστασιακού και δύσπιστου ψηφοφόρου• τον όχλο που διαχωρίζεται από το ενεργό, ανταγωνιστικό υποκείμενο του δήμου που συναρθρώνεται γύρω από συγκροτημένα κοινωνικά συμφέροντα και μάχεται πολιτικά για την προάσπισή τους. Έτσι η μεταδημοκρατία παντρεύει, κατά τη διατύπωση του Jacques Ranciere, την οχλοκρατία με την επιστημοκρατία, δηλαδή την εξουσία των ειδικών του πολιτικού μάρκετινγκ και των τεχνοκρατών της διαχείρισης. Είναι σαφές ότι ο μεταδημοκρατικός αστερισμός έχει δύο κρίσιμες συνέπειες για τη δημοκρατική πολιτική: την υπονόμευση της οικονομικής και πολιτικής ισοελευθερίας των πολιτών και τη στενά συνυφασμένη υποχώρηση της αγωνιστικής συνιστώσας του δημοκρατικού βίου: την υποχώρηση, δηλαδή, της αμφισβήτησης, των διαχωριστικών γραμμών, της αντιπαράθεσης γύρω από προγραμματικές εναλλακτικές.

Ερώτημα αντί επιλόγου…

Ο Κόλιν Κράουτς στο βιβλίο του «Μεταδημοκρατία», μας καλεί να αναρωτηθούμε το εξής: Χωρίς μια μαζική κλιμάκωση ανατρεπτικών ενεργειών, όπως αυτές που επιχειρούν οι διαδηλωτές, τι άλλο μπορεί να ανατρέψει τους συμφεροντολογικούς υπολογισμούς του παγκοσμιοποιημένου κεφαλαίου, τι άλλο μπορεί να σύρει τους εκπροσώπους του στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, για να μπει επιτέλους τέλος στην παιδική σκλαβιά και άλλες μορφές εργατικής καταπίεσης, να μειωθεί η ρύπανση, που είναι πια ολοφάνερο ότι καταστρέφει την ατμόσφαιρά μας, να σταματήσει η κατασπατάληση μη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και να εμποδιστεί η όξυνση του χάσματος ανάμεσα στα άκρα του πλούτου και της φτώχιας, τόσο μέσα στα ίδια τα έθνη όσο και ανάμεσά τους; Αυτές, κατά τον Κράουτς, είναι οι σύγχρονες προκλήσεις που απειλούν την υγεία της σύγχρονης δημοκρατίας. Άλλωστε, όπως τονίζει στην εισαγωγή του ο μεταφραστής Αλέξανδρος Κιουπκιολής, η θεσμοποίηση της μαζικής κινητοποίησης παρέχει την ασφαλέστερη εγγύηση κατά των ολιγαρχικών παρεκκλίσεων και υπέρ της δημοκρατικής διάρκειας. Και μόνο η άμεση πολιτική δραστηριοποίηση μεγάλων κοινωνικών ομάδων μπορεί να δώσει τη λύση στο παρόν διακύβευμα που οφείλεται εν πολλοίς σε αυτή ακριβώς τη συστατική της απουσία.

Μαρία Νικολάου

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.