Νικος Εγγονοπουλος: 100 χρονια απο τη γεννηση του ζωγραφου ποιητη

Κάθε χρόνο τέτοια εποχή το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) μάς καλεί να… ταξιδέψουμε με στίχους. Στα λεωφορεία, στο μετρό, στα τραμ και στα τρένα – στην πρωτεύουσα βέβαια – στίχοι Ελλήνων και ξένων ποιητών συντροφεύουν τους επιβάτες, στο πλαίσιο της καμπάνιας για την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης, που εορτάζεται την 21η Μαρτίου.

Φέτος, τα πράγματα διαφέρουν λίγο. Καθώς το 2007 αφιερώνεται στο έργο του κυριότερου εκπροσώπου του υπερρεαλιστικού κινήματος, Νίκου Εγγονόπουλου (1907-1985), με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννησή του, το ΕΚΕΒΙ αποφάσισε να μη βάλει μόνο τα μέσα μαζικής μεταφοράς στο παιχνίδι, αλλά δημιουργικούς φοιτητές και εν τέλει ολόκληρη την πόλη. Με φρέσκια ματιά, πειραματική και παιγνιώδη διάθεση, 23 φοιτητές του εργαστηρίου Γραφικών Τεχνών-Τυπογραφίας και Τέχνης του Βιβλίου, της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών, εργάστηκαν εντατικά για 2,5 μήνες και αξιοποίησαν εικαστικά το ποιητικό υλικό. Οι δουλειές τους, ευφάνταστες, έξυπνες, υπερρεαλιστικές όπως και οι στίχοι, φυλακίζουν το μάτι του θεατή και περνούν με αποτελεσματικότητα το μήνυμα: η ποίηση δεν είναι υπόθεση λίγων.

Για ένα μήνα (έως την 21η Απριλίου) οι 50 διαφορετικές αφίσες τους θα τοποθετηθούν σε 120 στάσεις του Δήμου Αθηναίων μέσα στην πόλη, σε 140 φωτισμένες προθήκες στις αποβάθρες του μετρό, στις μετώπες και στις πλάτες των καθισμάτων στα βαγόνια. Στο τραμ θα… αιωρούνται τριακόσιες αιωρούμενες αφισέτες, που θα δώσουν έναν «ποιητικό» αέρα στις μετακινήσεις, ενώ στις οθόνες των συρμών θα προβάλλονται ποιήματα. Επιπλέον οι επιβάτες θα μπορούν να συμμετάσχουν σε διαγωνισμό συμπληρώνοντας λέξεις ή στίχους στα ειδικά έντυπα και απαντώντας σε σχετικές με τον ποιητή ερωτήσεις. Κρίμα που δεν είμαστε εκεί, ωστόσο αν βρεθείτε μπείτε στο παιχνίδι! Ακόμη, τέσσερις χιλιάδες αφίσες θα τοποθετηθούν στον ηλεκτρικό σιδηρόδρομο, στα αστικά λεωφορεία, στα ΚΤΕΛ, στους σιδηροδρομικούς σταθμούς του ΟΣΕ, σε βιβλιοπωλεία, σχολεία, βιβλιοθήκες, πολιτιστικούς φορείς κ.ά. σε όλη την Ελλάδα.

Μια φωνή από… μακριά

Σχολιάζει ο συγγραφέας Αλέξης Σταμάτης

Η φωνή του Εγγονόπουλου είναι «από μακριά». Πρόκειται για ένα λόγο που αναδύεται μέσα από πρωτεϊκές σαβάνες και αρχέγονες ενοράσεις. Ίσως πρώτος ο Οδυσσέας Ελύτης ήταν εκείνος που το διέγνωσε, όταν ο ποιητής τον κάλεσε μεσούσης της Κατοχής να του απαγγείλει το ποίημα «Μπολιβάρ». Η μελωδία ενός προσωπικού υπερρεαλισμού που ρέει ατόφια εντός της, θα αποτελέσει το σήμα κατατεθέν του έργου ενός από τους σημαντικούς ποιητές που έβγαλε ο εικοστός αιώνας στην Ελλάδα.

«Αν η ζωή μου είναι αφιερωμένη στη ζωγραφική και στην ποίηση, είναι γιατί η ζωγραφική και η ποίησις με παρηγορούν και με διασκεδάζουν» είπε κάποτε ο Εγγονόπουλος. Αυτή ακριβώς η παιγνιώδης στάση, αυτή η ελεύθερη αναμέτρηση με τους μεγάλους μύθους και τις μεγάλες σταθερές, συνιστά μια καλλιτεχνική στάση αξιοθαύμαστη και τόσο σπάνια στις μέρες μας. Μια στάση ακέραια, ιδιωτική μέσα στην ευρεία της συλλογικότητα. «Στον υπερρεαλισμό δεν προσεχώρησα ποτέ», έλεγε ο ποιητής, «τον υπερρεαλισμό τον είχα μέσα μου».

Αυτή η αδιαίρετη ενότητα ανθρώπου και έργου φωτίζει ολόκληρο το ποιητικό, αλλά και ζωγραφικό σύμπαν του Εγγονόπουλου. Μαζί κι ένα ιδιοσυγκρασιακό χιούμορ, μια κοφτή ειρωνεία, ένας μοναδικός ρυθμός, μια ονειρική προσωδία παραπέμπει στην πρώτη ύλη του νοήματος. Στα ποιήματά του, μύθος και ιστορία αποκτούν φτερά και υπερίπτανται σε αναπάντεχους ουρανούς. Το συναίσθημα είναι καλά φυλαγμένο, ωστόσο η συγκίνηση εκλύεται με τις απότομες αλλαγές στην φόρμα, από την έκπληξη, από την διάζευξη κι εντέλει από την τρομερή ελευθερία και άνεση με την οποία ο Εγγονόπουλος τροχηλατεί στον ποιητικό του δρόμο.

Ο Εγγονόπουλος, με την πρώτη του κιόλας εμφάνιση, έμοιαζε να έχει σπουδάσει καλά τις τοιχογραφίες της «σπηλιάς του Καρτέσιου», να έχει σπάσει από μικρός τη «λυρική του χρυσαλίδα», να έχει κλείσει τους λογαριασμούς του με τον μοντερνισμό, πριν ανοίξει τη ψυχή του στο απρόβλεπτο, το αμφιρρέπον και το ονειρικό, όπου βρίσκει τελικά την δική του αποκλειστική ενδοχώρα. Άλλωστε ήταν ένας ποιητής που εμφανίστηκε στα γράμματα με σχεδόν πλήρως διαμορφωμένο το ποιητικό του οπλοστάσιο από άποψη γλώσσας, αλλά και ύφους. Ανθρωποκεντρικός, λαϊκότροπος αλλά και λόγιος, παράλογος στην ιδιόρρυθμη «πολυπολιτισμική» ελληνικότητα του, φωτίζει με τον συνειρμικό του φακό δυσδιάκριτες κόγχες της συλλογικής μας μνήμης, μετουσιώνοντας το «φαγωμένο» ίχνος σε νόημα. Ένας αντάρτης του ονείρου που ακροβατεί – σαν τα ανθρωπάκια του Σαγκάλ – πάνω από πόλεις, τοπία και ανθρώπους, ερμηνεύοντας μια θανάσιμη πραγματικότητα με τους πολυπρισματικούς όρους μιας εντελώς πρωτότυπης αισθητικής.

Λάτρης των συνηχήσεων και των «συγχύσεων» της γλώσσας, «παίζει» με τις λέξεις και τις φράσεις, μπολιάζοντας στην ποίησή μας μια σχεδόν αρχαίας καταγωγής ελληνική μεταφυσική. Τα ποιήματα του, παρ’ όλη την άτακτη ελευθερία τους παραμένουν, με έναν μαγικό τρόπο, οργανικά. Κι είναι δια μέσου αυτής της «οργανικότητας» που θάλλει το «παράλογο» τους στοιχείο – μέσα από τους υπαινιγμούς τις αλληγορίες και την πανταχού παρούσα ελληνικότητα. Μια ελληνικότητα που συχνά φιλοξενείται σε ένα σκηνικό κοσμοπολιτισμού, ο οποίος ίσως εξηγείται και από το βιογραφικό του ποιητή. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Νίκος Εγγονόπουλος προέρχεται από παλιά Κωνσταντινουπολίτικη οικογένεια με ρίζες στη Β. Ήπειρο, την Αρβανιτιά, την Ύδρα, τη Μάνη, αλλά τη Βαυαρία. Είναι κρίμα που για πολλά χρόνια ο ποιητής αυτός χλευάστηκε και ειρωνεύτηκε. Η εποχή του δεν ήταν έτοιμη να δεχτεί μια τέτοιας τάξεως ακτινοβολούσα οξύτητα. Όμως αν και ο ίδιος κάποτε είχε πει πως «οι ηλίθιοι είναι αήττητοι», εδώ και αρκετά χρόνια έχει κατακτήσει τη θέση του στο πάνθεον της ελληνικής ποίησης ως μια μοναδική περίπτωση δημιουργού.

* Με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γέννησή του φέτος τυπώθηκε το ανθολόγιο ζωγραφικών και ποιητικών έργων του Νίκου Εγγονόπουλου, καθώς και κριτικών, «Ο ποιητής Νίκος Εγγονόπουλος, Ημερολόγιο 2007», και το λεύκωμα «Νίκος Εγγονόπουλος, Μυθολογία» από τις εκδόσεις «Ύψιλον/βιβλία».

Α.Χ.

Σταθμοί στο βιογραφικό σημείωμα του Νίκου Εγγονόπουλου

1932

Γράφεται στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών και γίνεται μαθητής του Κωνσταντίνου Παρθένη. Παράλληλα φοιτά στο εργαστήριο του Φώτη Κόντογλου όπου ένα χρόνο πριν είχε ξεκινήσει ο Γιάννης Τσαρούχης. Οι δύο μαθητές θα βοηθήσουν τον Κόντογλου στις τοιχογραφίες του σπιτιού του.

1938

Ιανουάριος

«Οι ακαδημαϊκοί και η Τέχνη»: απάντηση σε έρευνα του περ. Νεοελληνική Λογοτεχνία (τεύχος 3). Ο Νίκος Εγγονόπουλος παρουσιάζει για πρώτη φορά έργα του, τέμπερες σε χαρτί που εικονίζουν παλιά σπίτια πόλεων της Δ. Μακεδονίας, στην Έκθεση «Τέχνη της Νεοελληνικής Παραδόσεως», οργανωμένη από το σύλλογο «Ελληνική Λαϊκή Τέχνη» στην Αίθουσα Στρατηγοπούλου.

Ιούνιος

Τυπώνεται η πρώτη ποιητική του συλλογή: Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν / 1938 / «Κύκλος» / Αθήναι. 8ο, σελ.64.

1939

Νοέμβριος

Πρώτη ατομική έκθεση ζωγραφικής στο σπίτι του Νίκου Καλαμάρη (Κριεζώτου και Ελευθ. Βενιζέλου).

Μάιος

Αποσπάται από το Υπουργείο Δημοσίων Έργων στο Ε. Μ. Πολυτεχνείο ως βοηθός στην έδρα Διακοσμητικής και Ελευθέρου Σχεδίου του Δ. Πικιώνη. Στη θέση αυτή θα παραμείνει, με συνεχείς ανανεώσεις της απόσπασης, ως το 1956.

1949

Συμμετέχει στην ίδρυση του καλλιτεχνικού ομίλου «Αρμός» που έχει σκοπό την προώθηση μιας σύγχρονης αισθητικής κίνησης στην Ελλάδα (άλλα μέλη είναι ο Ν. Χατζηκυριάκος-Γκίκας, ο Γ. Τσαρούχης, ο Γ. Μόραλης, ο Ν. Νικολάου, η Ναταλία Μελά, ο Π. Τέτσης, ο Γ. Μαυροϊδης).

1958

Δεκέμβριος

Παίρνει το Πρώτο Βραβείο Ποιήσεως του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας για την τελευταία του συλλογή.

1965

Ιούλιος

Δήλωση [«Για τη Δημοκρατία»] στο έκτακτο τεύχος του περ. “Επιθεώρηση Τέχνης”.

1966

Τιμάται για το ζωγραφικό του έργο με το παράσημο Χρυσούς Σταυρός του Γεωργίου του Α’.

1973

Αύγουστος

Με την συμπλήρωση του ορίου ηλικίας, αποχωρεί από το Ε. Μ. Πολυτεχνείο. Το 1976 ονομάζεται ομότιμος καθηγητής του.

1979

Του απονέμεται για δεύτερη φορά το Πρώτο Κρατικό Βραβείο Ποιήσεως.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.